God is one because there is one Divinity: unoriginate, simple, beyond being, without parts, indivisible. The Divinity is both unity and trinity - wholly one and wholly three. It is wholly one in respect of the essence, wholly three in respect of the hypostases or persons. For the Divinity is Father, Son and Holy Spirit, and is in Father, Son and Holy Spirit. The whole Divinity is in the whole Father and the whole Father is in the whole Divinity. The whole Divinity is in the whole Son and the whole Son is in the whole Divinity. The whole Divinity is in the whole Holy Spirit and the whole Holy Spirit is in the whole Divinity. The whole Divinity is both Father and in the whole Father; the whole Father is in the whole Divinity and the whole Divinity is the whole Father. The whole Son is in the whole Divinity and the whole Divinity is in the whole Son; the whole Son is both the whole Divinity and in the whole Divinity. The whole Divinity is both the Holy Spirit and in the whole Holy Spirit; and the whole Holy Spirit is both the whole Divinity and in the whole Divinity. For the Divinity is not partially in the Father, nor is the Father part of God. The Divinity is not partially in the Son, nor is the Son part of God. The Divinity is not partially in the Holy Spirit, nor is the Holy Spirit part of God. For the Divinity is not divisible; nor is the Father, or the Son, or the Holy Spirit incomplete God. On the contrary, the whole and complete Divinity is completely in the complete Father; the whole and complete Divinity is completely in the complete Son; and the whole and complete Divinity is completely in the complete Holy Spirit. For the whole Father is completely in the whole Son and Spirit; and the whole Son is completely in the whole Father and Spirit; and the whole Holy Spirit is completely in the whole Father and Son. Therefore the Father, the Son and the Holy Spirit are one God. The essence, power and energy of the Father, the Son and the Holy Spirit are one, for none of the hypostases or persons either exists or is intelligible without the others.
Ο Θεός είναι ένας, γιατί μία είναι η θεότητα, άναρχη, απλή, πάνω από ουσία, δίχως μέρη και αδιαίρετη. Η ίδια θεότητα είναι μονάδα και τριάδα. Μονάδα ακέραιη η αυτή, και Τριάδα πλήρης η αυτή. Μονάδα ακέραιη κατά την ουσία η ίδια, και Τριάδα πλήρης κατά τις υποστάσεις η ίδια. Γιατί η θεότητα είναι Πατέρας, Υιός και Άγιο Πνεύμα. Και η θεότητα είναι και στον Πατέρα και στον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα. Όλη η θεότητα σε όλον τον Πατέρα η ίδια, και όλος ο Πατέρας σε όλη την ίδια. Και όλη η ίδια σε όλο τον Υιό, και όλος ο Υιός σε όλη την ίδια. Και όλη σε όλο το Άγιο Πνεύμα η ίδια θεότητα, και όλο το Άγιο Πνεύμα σε όλη την ίδια. Όλη η θεότητα είναι Πατέρας, και είναι σε όλο τον Πατέρα· και ο Πατέρας είναι όλος σε όλη την θεότητα· και αυτή όλη είναι όλος ο Πατέρας. Και στην ίδια όλη είναι όλος ο Υιός· και η ίδια είναι όλη σε όλο τον Υιό, και όλος ο Υιός είναι όλη η θεότητα και σε όλη. Και η ίδια είναι όλη Άγιο Πνεύμα, και σε όλο το Άγιο Πνεύμα· και το Άγιο Πνεύμα είναι όλο όλη η θεότητα· και σε όλη την ίδια είναι όλο το Πνεύμα το Άγιο. Γιατί δεν είναι η θεότητα κατά ένα μέρος της στον Πατέρα, ούτε κατά ένα μέρος είναι Θεός ο Πατέρας· ούτε κατά ένα μέρος είναι η θεότητα στον Υιό, ή κατά ένα μέρος είναι Θεός ο Υιός· ούτε κατά ένα μέρος είναι η θεότητα στο Άγιο Πνεύμα, ή το Άγιο Πνεύμα κατά ένα μέρος είναι Θεός.Γιατί ούτε μερίζεται η θεότητα, ούτε είναι ελλιπής Θεός ο Πατέρας ή ο Υιός ή το Άγιο Πνεύμα, αλλά όλη η θεότητα είναι η ίδια τέλεια τελείως στον τέλειο Πατέρα και όλη τελείως στον τέλειο Υιό η ίδια και όλη τελείως η ίδια στο τέλειο Άγιο Πνεύμα. Γιατί ο Πατέρας είναι όλος τελείως σε όλο τον Υιό και στο Πνεύμα· και όλος τελείως σε όλο τον Πατέρα και το Πνεύμα είναι ο Υίός· και όλο τελείως σε όλο τον Πατέρα και τον Υιό είναι το Άγιο Πνεύμα. Γι’ αυτό και είναι ένας Θεός ο Πατέρας και ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα· γιατί μία και η αυτή είναι η ουσία και η δύναμη και η ενέργεια του Πατέρα και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, και δεν υπάρχει ούτε νοείται καμιά από τις τρεις Υποστάσεις χωρίς τις άλλες.
2
Every intellection involves both an intellect that apprehends and an intelligible being that is apprehended. But God is neither an apprehending intellect nor an intelligible being: He transcends both. For if He were an apprehending intellect He would be limited by His need for a relationship with an intelligible being; and if He were an intelligible being He would be limited because naturally subject to an apprehending intellect capable of grasping Him. It follows therefore that God is not to be conceived as either an intellect or an intelligible being, and that He is beyond both intellection and intelligibility. Intellection and intelligibility appertain by nature to what is sequent to God.
Κάθε νόηση ανήκει στα όντα που νοούν και σ’ αυτά που νοούνται. Ο Θεός όμως δεν είναι από εκείνα που νοούν, ούτε από εκείνα που νοούνται, γιατί είναι πάνω από αυτά. Διαφορετικά, περιορίζεται· ή από την ανάγκη της σχέσεως με το νοούμενο, αν θα νοούσε· ή με το να υπόκειται φυσικά σ’ εκείνον που τον νοεί, αν θα ήταν νοούμενος. Απομένει λοιπόν να παραδεχθούμε ότι ούτε νοεί ο Θεός, ούτε νοείται, αλλά ότι είναι πέρα από το να νοεί ή να νοείται. Γιατί οι ιδιότητες αυτές ανήκουν εκ φύσεως στα ύστερα από Εκείνον.
3
Every intellection inheres as a quality in an apprehending being; and its activity is directed towards a being endowed with qualities. For no intellection can be directed towards a being that is absolutely independent, simple and self-subsistent, since the intellection itself is not independent and simple. But God is in both respects absolutely simple: in so far as He is being. He is independent of any apprehending subject; in so far as He is intellection. He is independent of any apprehensible object. Thus God is neither an intelligible object nor an intellective subject, for He clearly transcends both being and intellection.
Κάθε νόηση, όπως έχει τη θέση της οπωσδήποτε σε κάποια ουσία ως ιδιότητα, έτσι έχει και την κίνηση της γύρω από κάποια ουσία με ιδιότητες. Γιατί δεν είναι δυνατό να τη δεχθεί κάτι που υπάρχει καθ’ εαυτό, απόλυτα ανεξάρτητο και απλό, γιατί και η νόηση δεν είναι ανεξάρτητη και απλή. Ο Θεός όμως, επειδή είναι και κατά τα δύο απόλυτα απλός (και ως ουσία δηλαδή δεν είναι κάτι που νοείται, και ως νόηση [δεν] έχει καθόλου ένα δεδομένο υποκείμενο), δεν είναι από εκείνα που [νοούν και] νοούνται· γιατί βέβαια ο Θεός είναι πάνω από ουσία και νόηση.
4
The centre of a circle is regarded as the indivisible source of all the radii extending from it; similarly, by means of a certain simple and indivisible act of spiritual knowledge, the person found worthy to dwell in God will perceive pre-existing in God all the inner essences of created things.
Για όλες τις ευθείες γραμμές που ξεκινούν από ένα κέντρο, αυτό παραμένει η ολότελα αδιαίρετη αρχή τους. Έτσι και εκείνος ο οποίος αξιώθηκε να βρεθεί μέσα στο Θεό, θα μάθει με μιά απλή και αδιαίρετη γνώση όλους τους λόγους των δημιουργημάτων που προϋπάρχουν σ’ Αυτόν.
5
When intellection is given form through its apprehension of intelligible objects, it ceases to be single and becomes many intellections; for it is marked by the form of each intelligible object that it apprehends. But as it passes beyond the multiplicity of the sensible and intelligible things that in this way confer their manifold forms upon it, it becomes altogether free from form. It is now that the Logos, who is beyond intellection, unites Himself to it and makes it His own, giving it rest from those things which by nature change and diversify it with the many conceptual forms that they impose upon it. He who experiences this has rested from his works, just as God did from His (cf. Gen. 2:2; Heb. 4:10).
Όταν η νόηση παίρνει τη μορφή όσων νοούνται, τότε η μία νόηση διαιρείται σε πολλές νοήσεις, παίρνοντας μορφή ανάλογα με κάθε ένα είδος όσων νοούνται. Όταν όμως ξεπεράσει το πλήθος των αισθητών και νοητών που της δίνουν μορφή και γίνει εντελώς χωρίς μορφή και σχήμα, τότε με κατάλληλο τρόπο ο λόγος που είναι πάνω από κάθε νόηση την οικειοποιείται και τη σταματά από όσα εκ φύσεως την αλλοιώνουν με τις μορφές των νοημάτων. Εκείνος που φτάνει στο σημείο αυτό αναπαύθηκε από ολα τα έργα του, όπως ακριβώς και ο Θεός από τα δικά Του(Εβρ. 4, 10· Γεν. 2,2).
6
He who reaches such perfection as is attainable by men in this world offers to God the fruits of love, joy, peace and long-suffering (cf. Gal. 5:22), and will in the age to be offer those of incorruptibility, eternity and similar gifts. The first qualities may be found in the man perfect in the practice of virtues; the second in the man who through true spiritual knowledge has passed beyond the world of created things.
Εκείνος που έφτασε εδώ τη δυνατή για τους ανθρώπους τελειότητα, καρποφορεί στο Θεό αγάπη, χαρά, ειρήνη, μακροθυμία(Γαλ. 5, 22). Οι μελλοντικοί καρποί είναι η αφθαρσία, η αιωνιότητα και τα όμοια με αυτά. Και ίσως τα πρώτα αρμόζουν σ’ εκείνον που ολοκλήρωσε την πρακτική αρετή, ενώ τα δεύτερα σ’ εκείνον που με αληθινή γνώση βγήκε έξω από τα δημιουργήματα.
7
Just as the result of disobedience is sin, so the result of obedience is virtue. And just as disobedience leads to breaking the commandments and to separation from Him who gave them, so obedience leads to keeping the commandments and to union with Him who gave them. Thus he who through obedience has kept the commandments has achieved righteousness and, moreover, he has not cut himself off from union in love with Him who gave them; and the opposite is equally true.
Όπως το αποτέλεσμα της παρακοής είναι η αμαρτία, έτσι επίτευγμα της υπακοής είναι η αρετή. Και όπως στην παρακοή ακολουθεί παράβαση των εντολών και χωρισμός από το Θεό που έδωσε τις εντολές, έτσι και στην υπακοή ακολουθεί η τήρηση των εντολών και η ένωση με το Θεό. Εκείνος λοιπόν που τήρησε την εντολή με την υπακοή του, και την αρετή κατόρθωσε, και δε χώρισε τον εαυτό του από την ένωση με το Θεό μέσω της αγάπης.
8
If you are healed of the breach caused by the fall, you are severed first from the passions and then from impassioned thoughts. Next you are severed from nature and the inner principles of nature, then from conceptual images and the knowledge relating to them. Lastly, when you have passed through the manifold principles relating to divine providence, you attain through unknowing the very principle of divine unity. Then the intellect contemplates only its own immutability, and rejoices with an unspeakable joy because it has received the peace of God which transcends all intellect and which ceaselessly keeps him who has been granted it from falling (cf. Phil. 4:7).
Εκείνος που συγκεντρώνεται από τη διαίρεση που προκάλεσε η παράβαση, πρώτα χωρίζεται από τα πάθη, έπειτα από τους εμπαθείς λογισμούς· κατόπιν χωρίζεται από τη φύση και τους λόγους της φύσεως· στη συνέχεια από τα νοήματα και τη σχετική με αυτά γνώση. Και τελευταία, αφού προσπεράσει την ποικιλία των λόγων περί Προνοίας, καταλήγει κατά τρόπο άγνωστο σ’ αυτόν το λόγο περί Μονάδος· τότε ο νους, καθώς βλέπει μόνο τη σταθερότητά του, χαίρεται με την ανεκλάλητη χαρά, γιατί έλαβε την ειρήνη του Θεού που υπερβαίνει κάθε νου και που φρουρεί αδιάκοπα από κάθε πτώση εκείνον που αξιώθηκε να την λάβει(Φιλιπ. 4, 7).
9
Fear of hell causes beginners to shun evil. Desire to be rewarded with divine blessings confers on those who are advancing a readiness to practice the virtues. But the mystery of love transcends all created beings and makes the intellect blind to all that is sequent to God. Only upon those who have become blind to all that is sequent to Him does the Lord bestow wisdom, showing them what is more divine.
Ο φόβος της κολάσεως κάνει τους αρχάριους να αποφεύγουν την κακία· ο πόθος της ανταποδόσεως των αγαθών χαρίζει σ’ εκείνους που προκόβουν την προθυμία της εργασίας των αρετών. Το μυστήριο όμως της αγάπης υπερυψώνει το νου πάνω απ’ όλα τα δημιουργήματα και κάνει το νου τυφλό προς όλα όσα είναι μετά το Θεό. Γιατί ο Κύριος κάνει σοφούς μόνο εκείνους που έγιναν τυφλοί(Ψαλμ. 145, 8) σε όλα όσα είναι έπειτα από το Θεό, δείχνοντάς τους τα πιο θεία.
10
The Logos of God is like a grain of mustard seed (cf. Matt. 13:31): before cultivation it looks extremely small, but when; cultivated in the right way it grows so large that the highest principles of both sensible and intelligible creation come like birds to revive themselves in it. For the principles or inner essences of all things are embraced by the Logos, but the Logos is not embraced by any thing. Hence the Lord has said that he who has faith as a grain of mustard seed can move a mountain by a word of command (cf. Matt. 17:20), that is, he can destroy the devil’s dominion over us and remove it from its foundation.
Ο λόγος του Θεού, ο οποίος μοιάζει με κόκκο σιναπιού(Ματθ. 13, 31), προτού καλλιεργηθεί φαίνεται πάρα πολύ μικρός. Όταν όμως καλλιεργηθεί όπως πρέπει, γίνεται τόσο μεγάλος, ώστε οι υψηλοί λόγοι των αισθητών και νοητών κτισμάτων αναπαύονται πάνω σ’ αυτόν σαν πουλιά. Γιατί τότε γίνονται από αυτόν καταληπτοί οι λόγοι των πάντων, αυτός όμως δεν είναι κατανοητός σε κανένα από τα όντα. Γι’ αυτό εκείνος που έχει πίστη σαν κόκκο σιναπιού μπορεί με το λόγο του να μετακινήσει το βουνό που είπε ο Κύριος(Ματθ. 17, 20), δηλαδή τη δύναμη του διαβόλου που στρέφεται εναντίον μας να τη διώχνει και να τη μετακινεί από τη βάση της.
11
The grain of mustard seed is the Lord, who by faith is sown spiritually in the hearts of those who accept Him. He who diligently cultivates the seed by practicing the virtues moves the mountain of earth-bound pride and, through the power he has gained, he expels from himself the obdurate habit of sin. In this way he revives in himself the activity of the principles and qualities or divine powers present in the commandments, as though they were birds.
Κόκκος του σιναπιού είναι ο Κύριος, ο οποίος με την πίστη σπείρεται πνευματικά στις καρδιές εκείνων που Τον δέχονται. Όταν κανείς τον καλλιεργήσει επιμελώς με τις αρετές, μετακινεί, το βουνό του χωματένιου, φρονήματος απωθώντας με δύναμη τη δυσμετακίνητη έξη της κακίας του, και δίνει τόπο ν’ αναπαυθούν μέσα του, σαν πουλιά του ουρανού, οι λόγοι των εντολών και οι τρόποι ή και οι θείες δυνάμεις τους.
12
Let us build on the Lord, as though on a foundation of faith, with gold, silver and precious stones, raising a temple of holiness (cf. 1 Cor. 3:12). Let us build, that is to say, with pure undebased theology, with a way of life that is lucid and radiant, with divine thoughts and conceptual images more precious than jewels. Let us not use wood, hay or stubble, that is, idolatry - which is a passionate desire for sensible things - or a meaningless way of life, or thoughts which are impassioned and as empty of wise understanding as straw.
Πάνω στον Κύριο, σαν σε θεμέλιο της πίστεως, ας υψώσομε την οικοδομή των αγαθών, βάζοντας χρυσό, άργυρο, πολύτιμους λίθους(Α΄ Κορ. 3, 12), δηλαδή θεολογία καθαρή και ανόθευτη και βίο ολοκάθαρο και λαμπρό και θείους λογισμούς και νοήματα σαν μαργαριτάρια. Όχι όμως ξύλα, ούτε χόρτο, ούτε καλαμιά, δηλαδή όχι ειδωλολατρία —εννοώ την εμπαθή επιθυμία των αισθητών—, ούτε βίο ασυλλόγιστο, ούτε λογισμούς εμπαθείς που στερούνται τη σοφή σύνεση, σαν άχυρα.
13
If a man seeks spiritual knowledge, let him plant the foundations of his soul immovably before the Lord, in accordance with God’s words to Moses: ‘Stand here by Me’ (Deut. 5:31). But it should be realized that there are differences among those who stand before the Lord, as is clear from the text, ‘There are some standing here who will not taste death till they have seen the kingdom of God come with power’ (Mark 9:1). For the Lord does not always appear in glory to all who stand before Him. To beginners He appears in the form of a servant (cf. Phil. 2:7); to those able to follow Him as He climbs the high mountain of His transfiguration He appears in the form of God (cf. Matt. 17: 1-9), the form in which He existed before the world came to be (cf. John 17:5). It is therefore possible for the same Lord not to appear in the same way to all who stand before Him, but to appear to some in one way and to others in another way, according to the measure of each person’s faith.
Εκείνος που επιθυμεί τη γνώση, ας στηρίξει σταθερά τις βάσεις της ψυχής του κοντά στον Κύριο, όπως λέει ο Θεός στο Μωυσή: «Εσύ στάσου εδώ μαζί Μου»(Δευτ. 5, 31). Και πρέπει να γνωρίζομε ότι και σ’ αυτούς που στέκονται κοντά στον Κύριο, υπάρχει διαφορά, αν βέβαια οι φιλομαθείς δε διαβάζουν με επιπολαιότητα το χωρίο: «Είναι μερικοί από όσους στέκονται εδώ που δε θα γευτούν θάνατο, ωσότου δουν τη βασιλεία του Θεού να έχει έρθει με δύναμη»(Μάρκ. 9, 1). Γιατί ο Κύριος δεν φανερώνεται πάντοτε με δόξα σ’ εκείνους που στέκονται κοντά Του, αλλά στους αρχαρίους παρουσιάζεται με μορφή δούλου(Φιλιπ. 2,7), ενώ σ’ εκείνους που μπορούν να Τον ακολουθήσουν καθώς ανεβαίνει στο ψηλό βουνό της μεταμορφώσεώς Του, φανερώνεται με μορφή Θεού(Ματθ. 17, 1-9), με την οποία υπήρχε πριν από τη δημιουργία του κόσμου(Ιω. 17, 5). Είναι λοιπόν δυνατό να μη φαίνεται σε όλους όσοι είναι κοντά Του ο Κύριος κατά τον ίδιο τρόπο, αλλά σε άλλους έτσι, και σε άλλους με άλλο τρόπο, ανάλογα με το μέτρο της πίστεως καθενός.
14
When the Logos of God becomes manifest and radiant in us, and His face shines like the sun, then His clothes will also look white (cf. Matt. 17:2). That is to say, the words of the Gospels will then be clear and distinct with nothing concealed. And Moses said Elijah - the more-spiritual principles of the Law and the prophets - will also be present with Him.
Όταν ο λόγος του Θεού γίνει μέσα μας ολοφάνερος και λαμπρός και λάμψει το πρόσωπό του όπως ο ήλιος, τότε φαίνονται κατάλευκα και τα φορέματά του(Ματθ. 17, 2), δηλαδή τα λόγια των Ευαγγελίων φαίνονται καθαρά , και σαφή και χωρίς να έχουν τίποτε καλυμμένο· αλλά και ο Μωυσής και ο Ηλίας τον πλησιάζουν, δηλαδή οι πνευματικότεροι λόγοι του Νόμου και των Προφητών.
15
It is written that the Son of Man is coming ‘with His angels in the glory of the Father’ (Matt. 16:17). Similarly, in those found worthy, the Logos of God is transfigured to the degree to which each has advanced in holiness, and He comes to them with His angels in the glory of the Father. For the more spiritual principles in the Law and the prophets - symbolized by Moses and Elijah when they appeared with the Lord at His transfiguration manifest their glory according to the actual receptive capacity of those to whom it is revealed.
Όπως θα έρθει ο Υιός του ανθρώπου, κατά τη Γραφή(Ματθ. 16, 27), μαζί με τους αγγέλους Του, μέσα στη δόξα του Πατέρα Του, έτσι σε κάθε προκοπή αρετής μεταμορφώνεται για τους άξιους ο λόγος του Θεού, ερχόμενος μαζί με τους αγγέλους του μέσα στη δόξα του Πατέρα. Γιατί οι πνευματικότεροι λόγοι του Νόμου και των Προφητών, τους οποίους προτυπώνουν ο Μωυσής και ο Ηλίας με την εμφάνισή τους στη Μεταμόρφωση του Κυρίου, διατηρούν την αναλογία της δόξας τους αποκαλύπτοντας το νόημά τους στους άξιους στο βαθμό που μπορούν αυτοί να εννοήσουν.
16
He who to some degree has been initiated into the inner principle of the divine unity invariably discovers the inner principles of divine providence and judgment conjoined with it. That is why, like St Peter, he thinks it good that three tabernacles should be made within himself for those who have appeared to him (cf. Matt. 17:4). These tabernacles represent three stages of salvation, namely that of virtue, that of spiritual knowledge and that of theology. The first requires fortitude and self-restraint in the practice of the virtues: of this the type was Elijah. The second requires right discernment in natural contemplation: Moses disclosed this in his own person. The third requires the consummate perfection of wisdom: this was revealed by the Lord. They were called tabernacles, or temporary dwellings, because beyond them there are other still more excellent and splendid stages, through which those found worthy will pass in the age to be.
Εκείνος που διδάχθηκε κάπως τον μυστικό λόγο της μονάδας, οπωσδήποτε έμαθε και τους περί προνοίας και κρίσεως λόγους που είναι μαζί με αυτόν. Γι’ αυτό και, όπως ο Πέτρος, αποφασίζει πώς είναι καλό να κάνει μέσα του τρεις σκηνές για όσα είδε(Ματθ. 17, 4), δηλαδή τις τρεις καταστάσεις της σωτηρίας, εννοώ της αρετής, της γνώσεως και της θεολογίας. Γιατί η πρώτη έχει ανάγκη από την ανδρεία και τη σωφροσύνη στην πράξη, της οποίας τύπος ήταν ο μακάριος Ηλίας. Η δεύτερη έχει ανάγκη από τις αρετές τής φυσικής θεωρίας, την οποία φανέρωσε με τον εαυτό του ο μέγας Μωυσής. Και η τρίτη χρειάζεται την άκρα τελειότητα της φρονήσεως, την οποία έδειξε ο Κύριος. Ονομάστηκαν σκηνές, γιατί υπάρχουν άλλες καταστάσεις, καλύτερες από αυτές και ενδοξότερες, που θα αποδοθούν στους άξιους στο μέλλοντα αιώνα.
17
A man engaged in the practice of the virtues is said to be ‘sojourning’ in the flesh (cf. Gen. 12:10), for by practicing the virtues he is severing the soul’s relationship with the flesh and stripping from himself the deceit of material things. A man of spiritual knowledge is said to be sojourning in virtue itself, for he still contemplates the truth indistinctly, as though in a mirror (cf. 1 Cor. 13:12): he has not yet enjoyed a face-to-face vision of the self-subsistent forms of goodness, seeing them as they are in them-selves. For as regards the blessings of the age to be, every saint does no more than walk in the image of them, crying, ‘I am a stranger and a sojourner as all my fathers were’ (Ps. 39:12).
Ο πρακτικός λέγεται ότι προσωρινά κατοικεί στη σάρκα, γιατί με τις αρετές κόβει τη σχέση της ψυχής με τη σάρκα και αφαιρεί από τον εαυτό του την απάτη των υλικών πραγμάτων. Ο γνωστικός και σ’ αυτή την αρετή ακόμη λέγεται ότι κατοικεί προσωρινά, αφού ακόμα βλέπει την αλήθεια με ασάφεια, σαν μέσα σε καθρέφτη(A; Kor. 13, 12). Γιατί δεν είδε ακόμη όπως είναι πραγματικά τα είδη των αυτοϋπόστατων θείων αγαθών, και δεν τα απόλαυσε βλέποντάς τα πρόσωπο προς πρόσωπο. Κάθε άγιος περνά από εικόνες των αγαθών βαδίζοντας προς το μέλλον, και κραυγάζει: «Ξένος και περαστικός είμαι εδώ, όπως όλοι οι πατέρες μου»(Ψαλμ. 38,7 και 13).
18
He who prays must never stand still on the steep ascent that leads to God. just as he has to progress upwards from strength to strength in the practice of the virtues (cf. Ps. 84:57) and to rise in his contemplation of spiritual truths from glory to glory (cf. 2 Cor. 3:18), and to pass from the letter to the spirit of Holy Scripture, so he must advance in a similar manner within the realm of prayer. He must raise his intellect and the resolve of his soul from what is human to what is divine, so that his intellect can follow Jesus the Son of God, who has passed through the heavens (cf. Heb. 4:14) and who is everywhere. For He has passed through all things for us by the dispensation of His incarnation, so that we, by following Him, may pass through all that is sequent to Him and so come to be with Him, provided we apprehend Him not according to the limitations to which He accommodated Himself in His incarnation but according to the majesty of His natural infinitude.
Εκείνος που προσεύχεται, δεν πρέπει ποτέ να σταματά την υψηλή ανάβαση που οδηγεί στο Θεό. Γιατί, όπως πρέπει να ανεβαίνομε από δύναμη σε δύναμη(Ψαλμ.83, 6-8) στην πρακτική προκοπή των αρετών, και να υψωνόμαστε από δόξα σε δόξα(Β΄Κορ. 3, 18) στις πνευματικές γνώσεις της θεωρίας, και από το γράμμα της αγίας Γραφής να μεταβαίνομε στο πνεύμα, έτσι πρέπει να κάνομε και όταν βρεθούμε στον τόπο της προσευχής· να υψώνομε το νου από τα ανθρώπινα, και το φρόνημα της ψυχής προς τα θειότερα, για να μπορέσει ο νους να ακολουθήσει τον Ιησού, τον Υιό του Θεού, ο οποίος διαπέρασε τους ουρανούς(Εβρ. 4, 14) και βρίσκεται παντού. Αυτός διέρχεται απ’ όλα κατ’ οικονομίαν για χάρη μας, ώστε κι εμειίς, ακολουθώντας Τον, να προσπεράσομε όλα όσα είναι μετά από Αυτόν και να φτάσομε σ’ Αυτόν, αν βέβαια τον νοούμε όχι σύμφωνα με την ταπεινή μορφή που έλαβε από συγκατάβαση με τη σάρκωσή Του, αλλά σύμφωνα με την φυσική απεριόριστη μεγαλειότητά Του.
19
We should always devote ourselves to God and seek Him out as we have been commanded (cf. Matt. 6:33). Although when we seek Him in this present stage of life we cannot come to the limit of His depth, yet perhaps if we penetrate His depth even slightly we shall contemplate what is more holy than the holy and more spiritual than the spiritual. The high priest shows this to us typologically when he goes from the holy place, which is holier than the court, into the holy of holies, which is holier than the holy place (cf. Lev. 16).
Καλό είναι πάντοτε να αφιερώνομε τον καιρό μας στο Θεό και να τον ζητούμε, όπως έχομε διαταχθεί. Αν και στην παρούσα ζωή δεν μπορούμε να φτάσομε στο τέλος του βάθους του Θεού, αλλά ίσως και σ’ ένα σημείο φτάνοντας, θα μπορέσομε να θεωρούμε διαρκώς αγιότερα και διαρκώς πνευματικότερα πράγματα. Και αυτό φανερώνει ο Αρχιερέας που έμπαινε από τα άγια, που είναι αγιότερα από την αυλή, στα άγια των αγίων, [που είναι αγιότερα από τα άγια](Λευϊτ.16, 12-16) .
20
The whole Logos of God is neither diffuse nor prolix but is a unity embracing a diversity of principles, each of which is an aspect of the Logos. Thus he who speaks about the truth, however fully he deals with his subject, speaks always about the one Logos of God.
Κάθε λόγος του Θεού ούτε πολλά λόγια απαιτεί, ούτε πολυλογία είναι, αλλά είναι ένας κι αποτελείται από διάφορα θεωρήματα, καθένα από τα οποία είναι στοιχείο του λόγου. Ώστε εκείνος που ομιλεί για χάρη της αλήθειας, ακόμη και αν τα πει όλα ώστε να μην παραλείψει τίποτε, ένα λόγο Θεού έχει πει.
21
Since Christ is God and the Logos of the Father, ‘the fullness of the Godhead dwells bodily in Him’ in a manner that is according to essence (Col. 2:9). The fullness of the Godhead dwells in us by grace when we gather into ourselves all virtue and wisdom, a wisdom which, so far as this is possible in man, does not in any way fall short of a faithful imitation of the divine archetype. For it is not incongruous that, by virtue of our relationship with the Logos, the fullness of the Godhead, embracing a diversity of spiritual principles, should come to dwell also in us.
Στο Χριστό, επειδή είναι Θεός και Λόγος του Πατέρα, κατοικεί κατ’ ουσίαν όλο το πλήρωμα της θεότητας σωματικά(Κολ. 2, 9). Σ’ εμάς η θεότητα στην πληρότητά της κατοικεί κατά χάρη, όταν συλλέξομε μέσα μας κάθε αρετή και σοφία που δεν υπολείπεται διόλου —όσο είναι δυνατό σε άνθρωπο— από την ακριβή μίμηση του πρωτοτύπου. Γιατί δεν είναι ανάρμοστο κατά τον θέσει (και όχι φύσει) λόγο να κατοικήσει και σ’ εμάς το πλήρωμα της θεότητας, που αποτελείται από διάφορα πνευματικά θεωρήματα.
22
The thought which springs naturally from our intellect is a messenger of the intellect’s hidden activity. Similarly He who is in essence the Logos of God and knows the Father as a thought knows the intellect which conceives it, reveals the Father whom He knows, no creature being able to approach the Father without Him. That is why he is called ‘Messenger of great counsel’ (Isa. 9:6 LXX).
Όπως ο μέσα μας λόγος που πηγάζει φυσικά από το νου είναι αγγελιοφόρος των κρυμμένων κινήσεων του νου, έτσι και ο Λόγος του Θεού, επειδή γνωρίζει στην ουσία Του τον Πατέρα όπως ο λόγος γνωρίζει το νου που τον γέννησε —και χωρίς Αυτόν δεν μπορεί κανένα από τα δημιουργήματα να πλησιάσει τον Πατέρα(Ιω. 14,6)—, αποκαλύπτει τον Πατέρα επειδή είναι κατά φύση Λόγος. Και σύμφωνα μ’ αυτό λέγεται και «αγγελιοφόρος της μεγάλης βουλής»(Ησ. 9, 6).
23
The great counsel of God the Father is the unspoken and unknown mystery of the divine dispensation. This the only-begotten Son revealed through His incarnation, when He became the Messenger of the great pre-eternal counsel of God the Father. He who knows the inner principle of the mystery becomes a messenger of the great counsel of God, and he is exalted unceasingly by action and thought through all things until he encounters Him who has to a corresponding degree descended towards him.
Μεγάλη βουλή του Θεού και Πατέρα είναι το κρυμμένο στη σιγή(Ρωμ. 16, 25) και άγνωστο μυστήριο της θείας Οικονομίας, το οποίο φανέρωσε ο Μονογενής Υιός καθώς το πραγματοποίησε με τη σάρκωσή Του κι έγινε αγγελιοφόρος της μεγάλης προαιώνιας βουλής του Θεού και Πατέρα. Γίνεται αγγελιοφόρος της μεγάλης βουλής του Θεού και ο άνθρωπος που γνώρισε το λόγο του μυστηρίου και ανυψώνεται με έργο και λόγο σε κάθε περίπτωση, με τρόπο ακατανόητο, ώσπου να φτάσει σ’ Εκείνον που κατέβηκε τόσο πολύ προς αυτόν.
24
The Logos of God providentially descended for our sakes into the lower parts of the earth, and also ascended far above all the heavens (cf. Eph. 4:9-10), even though by nature He is entirely unmoving. Since through the incarnation the Logos has already accomplished in Himself as man all that is to be, let him who delights in spiritual knowledge rejoice inwardly as he considers the consummation promised to those who love the Lord.
Ο Λόγος του Θεού κατέβηκε κατ’ οικονομία Για χάρη μας στα κατώτερα μέρη της γης και ανέβηκε πάνω από όλους τους ουρανούς(Κολ. 1, 18), —Αυτός που κατά τη φύση Του είναι ολότελα ακίνητος—, προενεργώντας κατ’ οικονομία στον εαυτό Του ως άνθρωπο αυτά που μέλλουν να συμβούν. Ας βλέπει λοιπόν με μυστική χαρά εκείνος που αγαπά τη φιλία της γνώσεως, ποιο είναι το υποσχεμένο τέλος εκείνων που αγαπούν τον Κύριο.
25
If the divine Logos of God the Father became son of man and man so that He might make men gods and the sons of God, let us believe that we shall reach the realm where Christ Himself now is; for He is the head of the whole body (cf. Col. 1:18), and endued with our humanity has gone to the Father as forerunner on our behalf. God will stand ‘in the midst of the congregation of gods’ (Ps. 82:1. LXX) - that is, of those who are saved distributing the rewards of that realm’s blessedness to those found worthy to receive them, not separated from them by any space.
Αν ο Θεός Λόγος του Θεού και Πατέρα έγινε άνθρωπος και Υιός ανθρώπου, για να κάνει τους ανθρώπους θεούς και υιούς Θεού, ας πιστέψομε ότι εκεί θα φτάσομε, όπου τώρα είναι αυτός ο Χριστός, ως κεφαλή του όλου σώματος(Κολ. 1,18), που έγινε για χάρη μας πρόδρομος μας(Εβρ. 6, 20) προς τον Πατέρα με τη δική μας φύση. Γιατί στη σύναξη των θεών, δηλαδή αυτών που θα σωθούν, θα σταθεί ο Θεός(Ψαλμ. 81,1) ανάμεσά τους μοιράζοντας τις αμοιβές της επουράνιας μακαριότητας, χωρίς να υπάρχει καμιά απόσταση μεταξύ Αυτού και των αξίων.
26
He who still satisfies the impassioned appetites of the flesh dwells in the land of the Chaldeans as a maker and worshipper of idols. But when he has begun to discern what the situation is and has gained some insight into the mode of life which nature demands, he leaves the land of the Chaldeans and comes to Haran in Mesopotamia (cf. Gen. 11:31). By Haran I mean that intermediate state between virtue and vice - a state not yet purified from the delusion of the senses. But if he goes beyond that moderate understanding of goodness which he has attained through the senses, he will hasten towards the blessed land, that is, to the state free from all sin and ignorance which God, who does not lie, manifests to those who love Him, promising to give it to them as a reward for their virtue.
Εκείνος που ικανοποιεί ακόμη τις εμπαθείς ορέξεις της σάρκας, σαν ειδωλολάτρης και ειδωλοποιός κατοικεί τη χώρα των Χαλδαίων. Όταν λίγο ξεκαθαρίσει τα πράγματα και αισθανθεί τους τρόπους που ταιριάζουν στην ανθρώπινη φύση, αφού εγκαταλείψει τη χώρα των Χαλδαίων, έρχεται στη Χαρράν της Μεσοποταμίας(Γεν.11, 31), δηλαδή στην κατάσταση που βρίσκεται μεταξύ αρετής και κακίας, η οποία δεν καθαρίστηκε ακόμη από την πλάνη της αισθήσεως· γιατί αυτό σημαίνει η Χαρράν. Αν όμως υπερβεί και τη μέτρια κατανόηση του καλού που αποκτά μέσω της αισθήσεως, τότε θα σπεύσει προς την αγαθή γη, δηλαδή στην κατάσταση που είναι ελεύθερη από κάθε κακία και άγνοια· την οποία ο Θεός, ο οποίος δεν ψεύδεται, δείχνει και υπόσχεται να δώσει(Γεν. 12, 1) σαν βραβείο αρετής σ’ εκείνους που Τον αγαπούν.
27
If for our sakes the Logos of God ‘died on the Cross in weakness’ and was raised ‘by the power of God’ (2 Cor. 13:4), then in a spiritual sense He is always doing and suffering this on our account, becoming all things to all men so that He might save all men (cf. 1 Cor. 9:22). Thus, since the Corinthians were weak, while with them St Paul rightly ‘decided to know nothing except Jesus Christ and Him crucified’ (1 Cor. 2:2). But since the Ephesians were perfect, he wrote to them that God ‘has raised us up in union with Christ Jesus and enthroned us with Him in the heavenly realm’ (Eph. 2:6), thus affirming that the Logos of God adapts Himself according to each person’s strength. In this way, He is crucified for those taking their first steps in the ascetic life, and He nails their impassioned energies to the cross with divine fear. He rises again and ascends into heaven for those who have put off the whole of their fallen selfhood, corrupted by the desires of deceitfulness (cf. Eph. 4:22); who have been entirely renewed through the Holy Spirit as man created in the image of God (cf. Eph. 4:24); and who draw near to the Father through His grace which is in them, and so are raised ‘far above every principality, power, might and dominion, and above every name that is named not only in this age but also in the age to come’ (Eph. 1:21). For all things, all names and dignities sequent to God, are likewise inferior to him who through grace dwells in God.
Αν σταυρώθηκε για μας ο Λόγος του Θεού ως αδύνατος άνθρωπος και αναστήθηκε με τη δύναμη του Θεού(Β΄ Κορ. 13, 4), αυτό σημαίνει πνευματικώς ότι πάντοτε το κάνει αυτό και πάσχει προς χάρη μας, γιατί γίνεται τα πάντα, για να σώσει τους πάντες(Α΄ Κορ. 9, 22). Καλώς λοιπόν ο θείος Απόστολος στους Κορινθίους που ήσαν ασθενείς έκρινε ότι τίποτε άλλο δεν έπρεπε να μάθουν, παρά μόνο τον Ιησού Χριστό, και Αυτόν σταυρωμένο(Α΄ Κορ. 2,2,). Στους Εφεσίους όμως που ήσαν τέλειοι, γράφει: «Ο Θεός μας συνανέστησε και μας κάθισε μαζί με το Χριστό στα επουράνια»(Εφ. 2. 6). Λέει μ’ αυτά ότι ο Λόγος του Θεού γίνεται στον καθένα ανάλογα με τα μέτρα της δυνάμεώς του. Σταυρώνεται λοιπόν για εκείνους που πρωτομπαίνουν πρακτικώς στην ευσέβεια, καρφώνοντας τις εμπαθείς ενέργειές τους με το θείο φόβο. Ανασταίνεται και ανεβαίνει στους ουρανούς για εκείνους που ξεντύθηκαν τον «παλαιό άνθρωπο» που φθείρεται από τις απατηλές επιθυμίες και ντύθηκαν το νέο άνθρωπο που κτίζεται κατ’ εικόνα Θεού με το Πνεύμα(Εφ. 4, 22-24) και έφτασαν στον Πατέρα με τη χάρη που είναι μέσα τους παραπάνω από κάθε αρχή και εξουσία και δύναμη και κυριότητα και από κάθε όνομα που ονομάζεται όχι μόνον στον παρόντα αιώνα, αλλά και στον μέλλοντα(Εφ. 1,21). Γιατί όλα τα έπειτα από το Θεό, και πράγματα και ονόματα και αξιώματα, θα είναι κάτω από εκείνον που με τη χάρη θα φτάσει στο Θεό.
28
Before His visible advent in the flesh the Logos of God dwelt among the patriarchs and prophets in a spiritual manner, prefiguring the mysteries of His advent. After His incarnation He is present in a similar way not only to those who are still beginners, nourishing them spiritually and leading them towards the maturity of divine perfection, but also to the perfect, secretly pre-delineating in them the features of His future advent as if in an icon.
Πριν από τη φανερή κατά σάρκα παρουσία Του, ο Λόγος του Θεού ενδημούσε νοητά στους Πατριάρχες και τους Προφήτες, προτυπώνοντας τα μυστήρια της παρουσίας Του. Έτσι και ύστερα από αυτήν, έρχεται όχι μόνο σ’ εκείνους που είναι ακόμη νήπιοι για να τους θρέψει πνευματικά και να τους φέρει στην ηλικία της κατά Θεόν τελειότητας, αλλά και στους τέλειους επίσης, ιχνογραφώντας εκ των προτέρων σ’ αυτούς μυστικά, σαν σε εικόνα, τα χαρακτηριστικά της μέλλουσας παρουσίας Του.
29
Just as the teachings of the Law and the prophets, being harbingers of the coming advent of the Logos in the flesh, guide our souls to Christ (cf. Gal. 3:24), so the glorified incarnate Logos of God is Himself a harbinger of His spiritual advent, leading our souls forward by His own teachings to receive His divine and manifest advent. He does this ceaselessly, by means of the virtues converting those found worthy from the flesh to the spirit. And He will do it at the end of the age, making manifest what has hitherto been hidden from all men.
Οι λόγοι του Νόμου και των Προφητών, ως πρόδρομοι της κατά σάρκα παρουσίας του Λόγου, παιδαγωγούσαν τις ψυχές να πιστέψουν στο Χριστό(Γαλ. 3, 24). Έτσι και ο δοξασμένος Λόγος του Θεού με τη Σάρκωσή Του έγινε πρόδρομος της πνευματικής παρουσίας Του, παιδαγωγώντας τις ψυχές με τους λόγους Του για να υποδεχθούν τη φανερή θεϊκή παρουσία Του, την οποία κάνει πάντοτε μεταβάλλοντας από σαρκικούς σε πνευματικούς τους αξίους με την αρετή. Θα την κάνει και στο τέλος του αιώνα, αποκαλύπτοντας ολοφάνερα τα ως τότε ανέκφραστα και μυστικά.
30
As long as I remain imperfect and refractory, neither obeying God by practicing the commandments nor becoming perfect in spiritual knowledge, Christ from my point of view also appears imperfect and refractory because of me.: For I diminish and cripple Him by not growing in spirit with Him, since I am ‘the body of Christ and one of its members’ (1 Cor. 12:27).
Όσο εγώ είμαι ατελής και ανυπότακτος και δεν υπακούω στο Θεό με την εργασία των εντολών, ούτε γίνομαι τέλειος στο νού(Α΄ Κορ. 14, 20) ως προς την γνώση, στο πρόσωπο μου φαίνεται ατελής και ανυπότακτος και ο Χριστός, εξαιτίας μου. Γιατί τον ελαττώνω και Τον κολοβώνω, αφού δε μεγαλώνω κι εγώ μαζί Του κατά πνεύμα, ως σώμα που είμαι Χριστού και ένα από τα μέλη Του(Α΄ Κορ. 12, 27).
31
‘The sun rises and the sun sets’, says Scripture (Eccles. 1:5). Likewise the Logos appears sometimes as risen and sometimes as set, depending on the manner of life and the spiritual status and essence or quality of those pursuing virtue and searching for divine knowledge. Blessed is he who like Joshua (cf. Josh. 10:12-13) keeps the Sun of righteousness from setting in himself throughout the whole day of this present life, not allowing it to be blotted out by the dusk of sin and ignorance. In this way he will truly be able to put to flight the cunning demons that rise up against him.
«Ανατέλλει ο ήλιος και βασιλεύει ο ήλιος»(Εκκλ. 1, 5), λέει η Γραφή. Λοιπόν και ο λόγος άλλοτε βλέπεται ψηλά, άλλοτε χαμηλά, σύμφωνα δηλαδή με την αξία και την αναλογία ή τον τρόπο εκείνων που εργάζονται την αρετή και κινούνται γύρω από τη θεία γνώση. Και είναι μακάριος εκείνος που κρατεί αβασίλευτο μέσα του, όπως ο Ιησούς του Ναυή(Ι. Ναυή 10, 12-13), τον ήλιο της δικαιοσύνης για όλη τη διάρκεια της ημέρας της παρούσας ζωής, χωρίς να περιορίζεται από τη νύχτα της κακίας και της άγνοιας, για να μπορέσει νόμιμα να κατατροπώσει τους πονηρούς δαίμονες που ξεσηκώνονται εναντίον του.
32
When the Logos of God is raised up in us by our practice of the virtues and by contemplation, He draws all things to Himself (cf. John 12:32); He sanctifies in virtue and spiritual knowledge our thoughts and words about the flesh, the soul and the nature of beings; He sanctifies also the very members of our bodies and our senses, and He places them all under His yoke. So let the visionary of divine things eagerly ascend in pursuit of the Logos until he reaches the place where He is. For, as Ecclesiastes puts it, He ‘draws to His place’ (Eccles. 1:5) all those who follow Him, and as the great High Priest He brings them into the Holy of Holies, where He Himself, who became as we are, has entered as a forerunner on our behalf (cf. Heb. 6:20).
Όταν ανυψώνεται μέσα μας ο Λόγος του Θεού με την πράξη και τη θεωρία, ελκύει όλους προς τον εαυτό Του(Ιω. 12, 32), και τους λογισμούς και λόγους μας γύρω από τη σάρκα και την ψυχή και τη φύση των όντων, και αυτά τα μέλη του σώματος και τις αισθήσεις, αγιάζοντάς τα με την αρετή και τη γνώση και θέτοντάς τα κάτω από τον ζυγό Του. Εκείνος λοιπόν που θεωρεί τα θεία, ας ανεβαίνει με μεγάλη προθυμία, ακολουθώντας το Λόγο μέχρις ότου φτάσει τον τόπο όπου βρίσκεται· γιατί εκεί τον έλκει. Όπως λέει ο Εκκλησιαστής: «Και έλκει στον τόπο Του»(Εκκλ. 1, 5), εννοείται εκείνους που τον ακολουθούν ως Μεγάλο Αρχιερέα· τους οποίους εισάγει στα Άγια των Αγίων όπου για χάρη μας Αυτός πρόδρομος εισήλθε φορώντας την ανθρώπινη φύση(Εβρ. 6, 20).
33
He who devoutly strives to attain wisdom and is on his guard against the invisible powers, should pray that both natural discrimination - whose light is but limited - and the illuminating grace of the Spirit abide with him. The first by means of practice trains the flesh in virtue, the second illuminates the intellect so that it chooses above all else companionship with wisdom; and through wisdom it destroys the strongholds of evil and pulls down ‘all the self-esteem that exalts itself against the knowledge of God’ (2 Cor. 10:5). Joshua exemplifies this both when he prays for the sun to stand still upon Gibeon, that is, for the light of the knowledge of God to remain unsetting as it shines for him over the mountain of spiritual contemplation; and when he asks for the moon to stand still in the valley, that is, for the natural discrimination which watches over the weak flesh to remain changelessly wedded to virtue (cf. Josh. 10:12-13).
Εκείνος που ασκείται στην ευσέβεια και αντιπαρατάσσεται στις αόρατες δυνάμεις, ας προσεύχεται να παραμένουν σ’ αυτόν και η φυσική διάκριση με το μέτριο φως της, και η φωτιστική χάρη του Πνεύματος. Γιατί η μία παιδαγωγεί με την πρακτική άσκηση τη σάρκα στην αρετή, ενώ η άλλη καταφωτίζει το νου να προτιμά πάνω απ’ όλα να ζει μαζί με τη σοφία, με την οποία γκρεμίζει τα οχυρώματα της κακίας και κάθε τί που υψώνεται υπερήφανα εναντίον της γνώσεως του Θεού(Β΄ Κορ. 10, 5). Το φανερώνει αυτό ο Ιησούς του Ναυή που προσευχήθηκε να σταματήσει ο ήλιος κατά το μέρος της Γαβαών, δηλαδή να μη δύσει το φως της γνώσεως του Θεού από το όρος της νοερής θεωρίας· και η σελήνη στη φάραγγα(Ι. Ναυή 10, 12-13), δηλαδή η φυσική διάκριση που εποπτεύει τη σαρκική αδυναμία, να μένει αμετάβλητη στην αρετή.
34
Gibeon is the spiritual intellect. The valley is the flesh humbled by death. The sun is the Logos, who illumines the intellect, supplying it with the power of contemplation and delivering it from all ignorance. The moon is the natural law, which persuades the flesh duly to submit to the spirit and accept the yoke of the commandments. The moon is the symbol of nature because of its mutability; but among the saints it remains immutable, for in them the state of virtue is unchanging.
Η Γαβαών είναι ο νους ο στραμμένος προς τα άνω. Η φάραγγα είναι η σάρκα που έχει ταπεινωθεί με τον θάνατο. Ο ήλιος είναι ο λόγος που φωτίζει το νου και του δίνει δύναμη για τη θεωρία και τον ελευθερώνει από κάθε άγνοια, ενώ η σελήνη είναι ο φυσικός νόμος, ο οποίος πείθει τη σάρκα να υποταχθεί, όπως είναι δίκαιο, στο πνεύμα, για να δεχθεί το ζυγό των εντολών. Η σελήνη είναι σύμβολο της φύσεως, γιατί είναι μεταβλητή. Στους αγίους όμως είναι αμετάβλητη, γιατί απόκτησαν την αμετάβλητη έξη της αρετής.
35
Those who seek the Lord should not look for Him outside themselves; on the contrary, they must seek Him within themselves through faith made manifest in action. For He is near you: ‘The word is ... in your mouth and in your heart, that is, the word of faith’ (Rom. 10:8) - Christ being Himself the word that is sought.
Εκείνοι που ζητούν τον Κύριο, δεν πρέπει να Τον ζητούν έξω από τον εαυτό τους, αλλά μέσα τους, με την έμπρακτη πίστη. Γιατί λέει η Γραφή: «Είναι κοντά σου ο λόγος, στο στόμα σου και στην καρδιά σου»(Ρωμ. 10,8), δηλαδή ο λόγος της πίστεως, γιατί ο ζητούμενος λόγος είναι αυτός ο Χριστός.
36
When we think of the height of God’s infinity we should not despair of His compassion reaching us from such a height; and when we recall the infinite depth of our fall through sin we should not refuse to believe that the virtue which has been killed in us will rise again. For God can accomplish both these things: He can come down and illumine our intellect with spiritual knowledge, and He can raise up the virtue within us and exalt it with Himself through works of righteousness. For it is written: ‘Do not say in your heart, ‘Who shall ascend into heaven?’ - that is, to bring Christ down - or, ‘Who shall descend into the depths?’ - that is, to bring Christ up again from the dead’ (Rom. 10:6-7). Interpreted in another way, the depths stand for all that is sequent to God, in the whole of which the whole divine Logos providentially comes to dwell, as life returning to what is dead. For all things whose life depends upon their participation in life are in themselves dead. And heaven stands for God’s natural hiddenness, whereby He is incomprehensible to all things. Alternatively, if anyone explains heaven as the doctrine of the Holy Trinity, and the depths as the mystery of the incarnation, he will not, I think, be far from the mark. For it is hard to grasp the meaning of either doctrine through rational demonstration; or rather, their meaning is altogether inaccessible unless explored with faith.
Και αν σκεφτούμε το ύψος της θεϊκής απεραντοσύνης, ας μην απελπιστούμε για τη φιλανθρωπία του Θεού, ότι τάχα είναι τόσο ψηλά, ώστε δε φτάνει ως εμάς· ούτε να βάλομε στο νου μας το άπειρο βάθος στο οποίο πέσαμε με την αμαρτία και απιστήσομε το αν μπορεί να αναστηθεί η αρετή που νεκρώθηκε μέσα μας. Γιατί και τα δύο είναι δυνατά στο Θεό: και το να κατεβεί και να φωτίσει το νου μας με τη γνώση, και το να αναστήσει πάλι μέσα μας την αρετή και να μας ανυψώσει μαζί Του με τα έργα της αρετής. Γιατί λέει: «να μη σου περάσει η σκέψη, ποιος θα ανεβεί στον ουρανό για να κατεβάσει από εκεί το Χριστό; Ή ποιος θα κατεβεί, στην άβυσσο, για να αναστήσει το Χριστό από τους νεκρούς;»(Ρωμ. 10, 6-7). Σύμφωνα με άλλη εκδοχή, άβυσσος είναι όλα όσα είναι έπειτα από το Θεό, όλα σε όσα πηγαίνει κατά πρόνοιαν όλος ο λόγος του Θεού, σαν ζωή που επέρχεται στα νεκρά όντα· γιατί όλα όσα ζούν μετέχοντας στη ζωή, καθ’ εαυτά είναι νεκρά. Ως ουρανό δε, εννόησε τη φυσική του Θεού κρυφιότητα, σύμφωνα με την οποία σε όλους είναι ακατάληπτος. Κι αν κανείς εννοήσει ως ουρανό τον λόγο της θεολογίας, και ως άβυσσο το μυστήριο της θείας Οικονομίας, δεν θα πει κάτι ανάρμοστο κατά την γνώμη μου. Γιατί και τα δύο είναι δύσκολο να τα συλλάβουν εκείνοι που επιχειρούν να τα εξετάσουν λογικά· ή μάλλον είναι ολότελα απρόσιτα όταν ερευνώνται χωρίς πίστη.
37
In the life of ascetic practice the Logos, adapted to the cor- poreal action of the virtues, becomes flesh (cf. John 1:14). In the contemplative life the Logos, refined by conceptual images that are spiritual, becomes what He was in His principial state, the Logos that was God and was with God (cf. John 1:1-2).
Στον πρακτικό, παχύνεται ο Λόγος με την εξάσκηση των αρετών και γίνεται «σάρκα», στον θεωρητικό λεπτύνεται με τα πνευματικά νοήματα και γίνεται εκείνο που ήταν από την αρχή, Θεός Λόγος μαζί με τον Πατέρα(Ιω. 1, 1-2).
38
If you expound the teaching of the Logos from the standpoint of the moral life, using relatively materialistic words and examples which correspond to the capacity of your hearers, you make the Logos flesh. Conversely, if you elucidate mystical theology by means of the higher forms of contemplation you make the Logos spirit.
Κάνει το λόγο σάρκα εκείνος που με παραδείγματα και λόγια υλικότερα, ανάλογα με τη δυνατότητα κατανοήσεως των ακροατών, διδάσκει την ηθική πλευρά του λόγου. Αντίθετα κάνει πνεύμα τον λόγο, εκείνος που εκθέτει με υψηλά θεωρήματα τη μυστική θεολογία.
39
If you theologize in an affirmative or cataphatic manner, starting from positive statements about God, you make the Logos flesh, for you have no other means of knowing God as cause except from what is visible and tangible. If you theologize in a negative or apophatic manner, through the stripping away of positive attributes, you make the Logos spirit or God as He was in His principial state with God: starting from absolutely none of the things that can be known, you come in an admirable way to know Him who transcends unknowing.
Εκείνος που θεολογεί καταφατικά, χρησιμοποιώντας θέσεις, κάνει τον λόγο σάρκα, γιατί δε γνωρίζει από αλλού το Θεό ως αίτιο, παρά από όσα βλέπομε και ψηλαφούμε. Εκείνος όμως που θεολογεί αποφατικά, χρησιμοποιώντας αρνήσεις, κάνει πνεύμα τον λόγο, επειδή από την αρχή είναι Θεός. Και γνωρίζει ορθά τον Υπεράγνωστο, χωρίς τη χρήση κανενός απολύτως από όσα μπορούν να γνωσθούν.
40
When like the patriarchs we learn to dig wells of virtue and spiritual knowledge within ourselves by means of ascetic practice and contemplation, we will find within us Christ the spring of life (cf. Gen. 26:15-18). Wisdom commands us to drink from this spring, saying, ‘Drink water from your own pitchers and from the spring of your own wells’ (Prov. 5:15). If we do this we shall find that the treasures of wisdom truly are within us.
Εκείνος που έμαθε να ανοίγει, όπως οι Πατριάρχες, με πράξη και θεωρία τα πηγάδια(Γεν. 26, 15-19) της αρετής και της γνώσεως που είναι μέσα του, θα βρει μέσα του το Χριστό, την πηγή της ζωής, από την οποία μας παρακινεί η σοφία να πίνομε με τα εξής λόγια: «Πίνε νερό από τα δικά σου δοχεία και από την πηγή των πηγαδιών σου»(Παροιμ. 5, 15)· το οποίο αν κάνομε, θα βρούμε ότι μέσα μας είναι οι θησαυροί της.
41
Those who animal-like live solely according to the senses make the Logos flesh for themselves in a dangerous way: they misuse God’s creation in order to indulge the passions. They do not understand the principle of that wisdom which is revealed to all; that we should know and praise God through His creation and that by means of the visible world we should understand whence we came, what we are, for what purpose we were made and where we are going. On the contrary, they travel through this present age in darkness, fumbling with both hands merely their ignorance of God.
Εκείνοι που ζουν σαν κτήνη με μόνη την αίσθηση, κάνουν σάρκα το λόγο με μεγάλο τους κίνδυνο, κάνοντας κατάχρηση στα κτίσματα του Θεού για την ικανοποίηση των παθών, και μη κατανοώντας τη σοφία που βρίσκεται σε όλα τα κτίσματα για να γνωρίσουν και να δοξάσουν το Θεό από τα έργα Του, και ν’ αντιληφθούν από που, και τι, και για ποιο σκοπό γίναμε και που πρέπει να οδηγούμαστε από τα βλεπόμενα, αλλά περνούν τη ζωή αυτή μέσα στο σκοτάδι, ψηλαφώντας μονάχα με τα δυό τους χέρια την αγνωσία γύρω από το Θεό.
42
Those who abide solely by the letter of Holy Scripture and tie down the dignity of the soul to the external worship of the Law make the Logos flesh for themselves in a reprehensible manner. They think that God will be pleased with sacrifices of dumb animals. They pay much attention to the body with outward purifications but neglect the soul’s beauty, stained as it is by the passions. But it was for the soul that every power of the visible world was brought forth and that every divine teaching and law was proclaimed.
Εκείνοι που παραμένουν στο γράμμα μόνο της Γραφής και δεσμεύουν το αξίωμα της ψυχής στη σωματική λατρεία του νόμου, κάνουν στον εαυτό τους σάρκα το λόγο με τρόπο αξιοκατηγόρητο και νομίζουν ότι ο Θεός ευχαριστείται με θυσίες άλογων ζώων. Αυτοί φροντίζουν πολύ για την εξωτερική καθαρότητα του σώματος και παραμελούν το κάλλος της ψυχής που λεκιάζεται από τις κηλίδες των παθών, για χάρη της οποίας προσφέρθηκε όλη η δύναμη των ορατών και έχει δοθεί κάθε θείος λόγος και νόμος.
43
‘For the fall and resurrection of many in Israel is the Lord appointed’, says the Holy Gospel (Luke 2:34). We should ask consequently whether He may not be appointed for the fall of those who contemplate the visible creation solely according to the senses and of those who stick to the mere letter of Holy Scripture, not being able in their folly to go further and grasp the new spirit of grace. And we should ask whether He may not be appointed for the resurrection of those who contemplate God’s creatures and listen to His words in a spiritual manner, cultivating in appropriate ways only the divine image that is within the soul.
Το άγιο Ευαγγέλιο λέει πως ο Κύριος θα γίνει αιτία πτώσεως και αναστάσεως πολλών μέσα στον Ισραηλιτικό λαό(Λουκ. 2, 34). Λοιπόν ας προσέξομε μήπως είναι αιτία πτώσεως σ’ εκείνους που μόνο με την αίσθηση παρατηρούν την ορατή κτίση και μόνο το γράμμα της Γραφής ακολουθούν, γιατί δεν μπορούν να περάσουν και να φτάσουν στο καινούργιο πνεύμα της χάρης λόγω της ανοησίας τους. Και πάλι μήπως είναι αιτία αναστάσεως σ’ εκείνους που και τα κτίσματα και τα λόγια του Θεού τα θεωρούν και τα ακούν πνευματικώς και με τους κατάλληλους τρόπους φροντίζουν μόνον για τη θεία εικόνα της ψυχής.
44
If the Lord’s being appointed for the fall and resurrection of many is understood in the right way, then the fall will refer to that of the passions and of evil thoughts in each of the faithful, and the resurrection to that of the virtues and of every thought that enjoys God’s blessing.
Το ότι ο Κύριος θα γίνει αιτία πτώσεως και αναστάσεως πολλών μέσα στον Ισραήλ, όταν εννοηθεί από τη θετική μόνο άποψη, αναφέρεται στην πτώση των παθών και των πονηρών λογισμών μέσα σε κάθε πιστό, και στην ανάσταση των αρετών και κάθε θεάρεστου λογισμού.
45
Those who think of the Lord only as the creator of things which are generated and which decay mistake Him, as Mary Magdalene did, for the gardener. It is therefore for their own good that the Master avoids contact with such persons, saying, ‘Do not touch Me’ (John 20:17); for they are not yet capable of ascending with Him to the Father. He knows that those who are predisposed to think of Him in such mean terms will suffer harm if they draw near to Him.
Εκείνος που θεωρεί τον Κύριο δημιουργό μόνον εκείνων που γεννιούνται και φθείρονται, Τον παραγνωρίζει ως κηπουρό, όπως η Μαγδαληνή Μαρία. Γι’ αυτό, για να τον ωφελήσει, αποφεύγει το άγγιγμά του ο Κύριος, γιατί δεν μπόρεσε ακόμη να ανεβεί μαζί Του προς τον Πατέρα, και του λέει: «μη με αγγίζεις»(Ιω. 20, 15-17). Γιατί γνωρίζει ο Κύριος ότι βλάπτεται εκείνος που άρχεται σ’ Αυτόν με τέτοια χαμηλή ιδέα.
46
The people assembled in Galilee in the upper room with the doors locked for fear of the Jews are those who, having safely reached the height of divine contemplation in the land of revelations and having shut their senses like doors for fear of the spirits of evil, receive the presence of the divine Logos of God in a way that cannot be conceived. He is revealed to them without the activity of their senses; through His words ‘Peace be with you’ He bestows dispassion on them, and breathing on them He grants them participation in the Holy Spirit, giving them power to combat evil spirits and showing them the signs of His mysteries (cf. John 20:19-22; Mark 16:1718).
Εκείνοι οι οποίοι από το φόβο των Ιουδαίων κάθησαν στο υπερώο στη Γαλιλαία και έκλεισαν τις θύρες, δηλαδή εκείνοι οι οποίοι για το φόβο των πνευμάτων της πονηρίας ανέβηκαν με ασφάλεια στο ύψος των θείων θεωρημάτων στη χώρα των Αποκαλύψεων και έκλεισαν σαν θύρες τις αισθήσεις, δέχονται το Λόγο του Θεού και Θεό, που έρχεται με τρόπο άγνωστο και παρουσιάζεται σ’ αυτούς χωρίς να μεσολαβεί η αίσθηση. Σ’ αυτούς, δίνοντάς τους ειρήνη τους χαρίζει απάθεια, και φυσώντας τους τούς χορηγεί το και το Άγιο Πνεύμα(Ιω. 20, 19-22), παρέχει την εξουσία κατά των πονηρών πνευμάτων(Μαρκ. 16, 17) και δείχνει σ’ αυτούς τα σύμβολα των μυστηρίων Του.
47
The Lord does not ascend to the Father for those who explore divine truth with their faculties as they are in their fallen state; but He does ascend to the Father for those who seek out the truth in the Spirit by means of the higher forms of contemplation. The Logos came down out of love for us. Let us not keep Him down permanently, but let us go up with Him to the Father, leaving the earth and earthly things behind, lest He say to us what He said to the Jews because of their stubbornness: ‘I go where you cannot come’ (John 8:21). For without the Logos it is impossible to approach the Father of the Logos.
Για εκείνους που ερευνούν σαρκικά το λόγο περί του Θεού, ο Κύριος δεν ανεβαίνει προς τον Πατέρα. Για εκείνους όμως που τον αναζητούν πνευματικά, με υψηλά θεωρήματα, ανεβαίνει προς τον Πατέρα. Ας μην κρατούμε λοιπόν κάτω για πάντα Εκείνον που ήρθε για χάρη μας κάτω από φιλανθρωπία, αλλά ας πάμε μαζί Του ψηλά προς τον Πατέρα, αφού αφήσομε τη γη και τα γήινα· για να μην πει και σ’ εμάς εκείνο που είπε στους αδιόρθωτους Ιουδαίους: «Όπου πηγαίνω εγώ, εσείς δεν μπορείτε να ‘ρθείτε»(Ιω. 8, 21). Γιατί χωρίς το Λόγο, είναι αδύνατο να φτάσομε στον Πατέρα του Λόγου.
48
The land of the Chaldeans is a way of life dominated by the passions, in which the idols of sins are fashioned and worshipped. Mesopotamia, the land between the rivers, is a way of life that vacillates between opposites. The promised land is a state filled with every blessing. Everyone, then, who like ancient Israel neglects this state, loses the freedom which he has been granted, and allows himself once more to be dragged off into slavery to the passions.
Η γη των Χαλδαίων είναι ο εμπαθής βίος, στον οποίον φτιάχνονται και προσκυνούνται τα είδωλα των αμαρτημάτων. Η Μεσοποταμία είναι η ασταθής συμπεριφορά που κυμαίνεται ανάμεσα σε αντίθετα άκρα. Η γη της επαγγελίας είναι η κατάσταση που είναι γεμάτη από κάθε καλό. [Καθένας] λοιπόν, που —όπως ο παλαιός Ισραήλ— αμελεί την έξη του αγαθού, παρασύρεται πάλι στη δουλεία των παθών και στερείται την ελευθερία που του δόθηκε.
49
It should be noted that none of the saints went down to Babylon of his own accord. For it would be inept and inane for those who love God to choose what is bad rather than what is good. If some of them were taken there by force along with the people (cf. 2 Kings 25, 2 Chron. 36), they are to be understood as those who, not premeditatedly but at a time of crisis, and for the sake of saving those who needed their help, abandoned their absorption in the higher principle of spiritual knowledge in order to give instruction concerning the passions. For this reason St Paul felt that he would be more useful if he was in the flesh - that is, engaged in giving moral instruction to the disciples - although his whole desire was to be set free from moral teaching and to be with God (cf. Phil. 1:23) through pure intellectual contemplation which transcends the world.
Πρέπει να σημειώσομε ότι κανένας από τους Αγίους δεν φαίνεται να πήγε θεληματικά στη Βαβυλώνα. Γιατί δεν είναι σωστό, ούτε φρόνιμο, να προτιμούν από τα αγαθά, τα χειρότερα, εκείνοι που αγαπούν το Θεό. Μερικούς τώρα από αυτούς, τους οδήγησαν διά της βίας εκεί μαζί με το λαό(Δ΄ Βασ. 25). Με αυτούς νοούμε όποιους άφησαν τον υψηλότερο λόγο της γνώσεως όχι θεληματικά, αλλά γιατί το ζήτησε η περίσταση, για χάρη της σωτηρίας εκείνων που έχουν ανάγκη καθοδηγήσεως, και καταγίνονται με τη διδασκαλία περί παθών. Γι’ αυτό το λόγο και ο μέγας Απόστολος Παύλος έκρινε συμφερότερο να μένει στη σάρκα, δηλαδή στην ηθική διδασκαλία για χάρη των μαθητών, μολονότι είχε όλο τον πόθο να αφήσει την ηθική διδασκαλία και να είναι μαζί με το Θεό(Φιλιπ. 1, 23) με την υπερκόσμια, νοερή και απλή θεωρία.
50
When Saul was being choked by an evil spirit, David sang to the accompaniment of the harp and gave him relief (cf. 1 Sam. 16:14-23). In a similar manner every spiritual discourse, sweetened with mystical contemplation, brings relief to the intellect possessed by evil spirits and frees it from the bad conscience which chokes it.
Όπως τον Σαούλ που τον έπνιγε πονηρό πνεύμα, τον καταπράυνε ο μακάριος Δαβίδ, ψάλλοντας με την κιθάρα του(Α΄ Βασιλ. 16, 12), έτσι κάθε λόγος πνευματικός που γλυκαίνεται με θεωρίες της γνώσεως, γαληνεύει το νου που επηρεάζεται από δαίμονες και τον ελευθερώνει από την πονηρή συνείδηση που τον πνίγει.
51
David’s glowing complexion and beautiful eyes (cf. 1 Sam. 16:12. LXX) signify a man in whom the splendor of a holy way of life is enriched by the presence of the principle of spiritual knowledge. In this state ascetic practice and contemplation go together. Ascetic practice is given luster by the qualities of the virtues; contemplation is illumined by divine conceptual images.
Πυρρόξανθος με ωραία μάτια είναι, όπως ήταν ο Δαβίδ(Α΄ Βασ. 17, 42), εκείνος που μαζί με τη λαμπρότητα της κατά Θεόν ζωής έχει και την επιπλέον λάμψη της γνώσεως, με τις οποίες παίρνουν ύπαρξη η πράξη και η θεωρία. Η πράξη λαμπρύνεται με τους τρόπους των αρετών, η θεωρία φωτίζεται με θεία νοήματα.
52
The reign of Saul is an image of the external worship of the Law, which the Lord abolished because it perfected nothing. ‘For the Law’, says Scripture, ‘made nothing perfect’ (Heb. 7:19). But the reign of the great David prefigures the worship set forth in the Gospel, for it enshrines to perfection God’s most intimate purposes.
Η βασιλεία του Σαούλ είναι εικόνα της σωματικής λατρείας του Νόμου, την οποία κατάργησε ο Κύριος γιατί τίποτε δεν έφερε στην τελειότητα. Γιατί λέει: «Τίποτε δεν έφερε στην τελειότητα ο Νόμος»(Εβρ. 7, 19). Η βασιλεία όμως του μεγάλου Δαβίδ είναι προτύπωση της ευαγγελικής λατρείας, γιατί περιέχει τέλεια τα εγκάρδια θελήματα του Θεού.
53
Saul is the natural law originally established by the Lord to rule over nature. But Saul was disobedient: he spared Agag, king of Amaiek (cf. 1 Sam. 15:8 - 16:13), that is, the body, and slipped downward into the sphere of the passions. He was therefore deposed so that David might take over Israel. David is the law of the Spirit the law engendering that peace which so excellently builds for God the temple of contemplation.
Ο Σαούλ είναι ο φυσικός νόμος που δόθηκε από τον Κύριο στην αρχή για να εξουσιάζει την ανθρώπινη φύση. Αυτός, επειδή δεν τήρησε την εντολή με την παρακοή του, γιατί λυπήθηκε τον Αγάγ, τον βασιλιά του Αμαλήκ(Α΄ Βασ. 15, 8-28), δηλαδή το σώμα, και γλίστρησε στα πάθη, διώχνεται από τη βασιλεία, για να παραλάβει τον Ισραήλ ο Δαβίδ, δηλαδή ο νόμος του πνεύματος, που γεννά την ειρήνη, η οποία κτίζει ολόλαμπρο για το Θεό το ναό της θεωρίας(Β΄ Βασ. 7,13).
54
Samuel signifies obedience to God. So long as the principle of obedience exercises its priest-like office within us, even though Saul spares Agag - that is, the earthly will - yet that principle in its zeal will put him to death (cf. 1 Sam. 15:33): it strikes the sin-incited intellect and puts it to shame for having transgressed the divine ordinances.
[Σαμουήλ] ερμηνεύεται υπακοή Θεού. Εφόσον λοιπόν ιερατεύει μέσα μας ο λόγος της υπακοής, και αν ακόμη ο Σαούλ λυπηθεί τον Αγάγ, δηλαδή το γήινο φρόνημα, αλλ’ όμως το σκοτώνει ο ιερέας λόγος και επιπλήττει καταντροπιάζοντας το νου που αγαπά την αμαρτία, ως παραβάτη των θείων δικαιωμάτων(Α΄ Βασ. 15, 22 και 33).
55
When the intellect scorns the teaching which purifies it from the passions, and ceases to examine what should be done and what should not be done, it will through ignorance inevitably be overcome by the passions. As the intellect gradually comes to be separated from God, it is more and more involved in difficulties not of its own choosing. Obeying the demons, it makes a god of the belly and tries to find relief there from what oppresses it. Let Saul convince you of the truth of this: because he did not take Samuel for an adviser in all things he inevitably turned to idolatry, putting his trust in a ventriloquist and consulting her as if she were a god (cf. 1 Sam. 28 : 7-20).
Όταν ο νους από υπερηφάνεια καταφρονήσει το λόγο της διδασκαλίας, ο οποίος τον έχρισε βασιλιά εναντίον των παθών, και πάψει να του απευθύνει τις κατάλληλες ερωτήσεις για το τι πρέπει να κάνει και τι να μην κάνει, κυριεύεται οπωσδήποτε από τα πάθη λόγω της άγνοιας. Με τα πάθη χωρίζεται σταδιακά από το Θεό, οπότε βαδίζει προς τις αθέλητες θλίψεις· και τότε κάνει Θεό την κοιλιά του προς ευχαρίστηση των δαιμόνων, ζητώντας από εκεί παρηγοριά των δεινών του. Ας σε πείσει σ’ αυτό, το παράδείγμα του Σαούλ που δεν είχε σε όλα σύμβουλο τον Σαμουήλ και γύρισε κατά συνέπειαν στην ειδωλολατρία και καταδεχόταν να ερωτά σαν κάποιο θεό την εγγαστρίμυθο(Α΄ Βασ. 28, 7-19).
56
He who asks to receive his daily bread (cf. Matt. 6:11) does not automatically receive it in its fullness as it is in itself: he receives it according to his own capacity as recipient. The Bread of Life (cf. John 6:35) gives Himself in His love to all who ask, but not in the same way to all; for He gives Himself more fully to those who have performed great acts of righteousness, and in smaller measure to those who have not achieved so much. He gives Himself to each person according to that person’s spiritual ability to receive Him.
Εκείνος που προσεύχεται να λάβει τον επιούσιο άρτο(Ματθ. 6, 11), δεν τον δέχεται οπωσδήποτε ολόκληρο, όπως είναι ο άρτος, αλλά όσο μπορεί αυτός να δεχτεί. σε όλους όσοι τον ζητούν δίνει τον εαυτό Του ο Άρτος της ζωής(Ιω. 6, 35), ως φιλάνθρωπος, όχι όμως με όμοιο μέτρο σε όλους, αλλά σ’ εκείνους που έχουν κάνει μεγάλα έργα αρετής, περισσότερο, σ’ εκείνους που έχουν κάνει μικρότερα, λιγότερο. Στον καθένα αναλόγως, όσο μπορεί να δεχτεί η δύναμη του νου του.
57
Sometimes the Lord is absent from us; at other times He is present within us. He is absent when we contemplate Him indistinctly, as though in a mirror. He is present within us when we contemplate Him face to face (cf. 1 Cor. 13:12).
Ο Κύριος άλλοτε λείπει μακριά, άλλοτε είναι μέσα μας. Κατά τη θεωρία πρόσωπο προς πρόσωπο είναι μέσα μας· κατά τη θεωρία σαν σε καθρέφτη, ώστε να μένουν αινίγματα(Α΄ Κορ. 13, 12), λείπει.
58
For the man living the life of ascetic practice the Lord is present through the virtues; but He is absent from the man who does not bother about virtue. Similarly, for a man engaged in the contemplative life, He is present in genuine knowledge of created beings, but absent when there is some lapse from this.
Στον πρακτικό, ο Κύριος είναι παρών με τις αρετές. από εκείνον που δεν λογαριάζει διόλου την αρετή, λείπει μακριά. Και πάλι στον θεωρητικό είναι παρών με την αληθινή γνώση των όντων από εκείνον που σφάλλει σε κάτι από αυτήν, λείπει μακριά.
59
When a man passes from the life of ascetic practice to the stage of spiritual knowledge, he is absent from the flesh (cf. 2 Cor. 5:8). Caught up as on clouds by the more lofty conceptual images into the translucent air of mystical contemplation, he is able to ‘be with the Lord for ever’ (1 Thess. 4:17). A man ‘is absent from the Lord’ (2 Cor. 5:6) if he is not yet able to contemplate his conceptual images of things with a pure intellect free from the operations of the senses (so far as this is possible), and if he cannot yet embrace the knowledge of the Lord in its true simplicity, without the help of symbols.
Απομακρύνεται από την σάρκα(Β΄ Κορ. 5, 8) εκείνος που από την πρακτική πέρασε στην κατάσταση της γνώσεως. Αυτός αρπάζεται με τα υψηλότερα νοήματα, σαν με σύννεφα, στο διάφανο αέρα της μυστικής θεωρίας, όπου θα μπορεί να είναι πάντοτε μαζί με τον Κύριο(Α΄ Θεσ. 4, 17). Φεύγει από τον Κύριο(Β΄ Κορ. 5, 6) εκείνος που δεν μπορεί ακόμη, χωρίς τις ενέργειες των αισθήσεων, με καθαρό νου να θεωρήσει τα νοήματα, όσο αυτό είναι εφικτό, και δεν μπορεί να δεχτεί τον λόγο του Κυρίου απλό και χωρίς αινίγματα.
60
The Logos of God is called flesh not only inasmuch as He became incarnate, but in another sense as well. When He is contemplated in His true simplicity, in His principial state with God the Father (cf. John 1:1-2), although He embraces the models of the truth of all things in a distinct and naked manner, He does not contain within Himself parables, symbols and stories needing allegorical interpretation. But when He draws near to men who cannot with the naked intellect come into contact with noetic realities in their naked state, He selects things which are familiar to them, combining together various stories, symbols, parables and dark sayings; and in this way He becomes flesh. Thus at the first encounter our intellect comes into contact not with the naked Logos but with the incarnate Logos, that is, with various sayings and stories. The incarnate Logos, though Logos by nature, is flesh in appearance. Hence most people think they see flesh and not the Logos, although in fact He is the Logos. The intellect-that is, the inner meaning-of Scripture is other than what it seems to most people. For the Logos becomes flesh in each of the recorded sayings.
Ο Λόγος του Θεού δε λέγεται «σάρκα»(Ιω. 1, 14) μόνο γιατί σαρκώθηκε, αλλά και για άλλη αιτία. Όταν νοείται απλώς ως Θεός Λόγος που είναι από την αρχή μαζί με το Θεό Πατέρα(Ιω. 1, 12) και που έχει σαφή και γυμνά τα πρότυπα της αλήθειας για όλα, τότε δεν περιέχει παραβολές και αινίγματα, ούτε ιστορίες που έχουν ανάγκη από αλληγορική ερμηνεία. Όταν όμως έρθει προς ανθρώπους που δεν μπορούν με γυμνό νου να προσεγγίσουν γυμνά τα νοητά, τότε μιλώντας σ’ αυτούς με το συνηθισμένο σ’ αυτούς τρόπο, συγκροτείται από την ποικιλία των ιστοριών, των αινιγματικών φράσεων, των παραβολών και των δυσνόητων λόγων και γίνεται σάρκα. Γιατί στο πρώτο πλησίασμα, δεν πλησιάζει ο νους μας σε γυμνό λόγο, αλλά σε λόγο σαρκωμένο, δηλαδή στην ποικιλία των λέξεων, που είναι λόγος κατά τη φύση, αλλά σάρκα στην όψη, ώστε οι πολλοί όχι μόνο να τον βλέπουν, αλλά και να τον πιστεύουν σάρκα, κι ας είναι πράγματι λόγος. Η έννοια της Γραφής δεν είναι εκείνη που νομίζουν οι πολλοί, αλλά άλλη από εκείνη που φαίνεται. Γιατί ο λόγος γίνεται σάρκα με καθένα από τα γραμμένα λόγια.
61
The initial stages of learning about religious devotion are naturally related to the flesh. For in our first encounter with religion we come into contact with the letter and not the spirit. But as we get nearer to the spirit and refine the materiality of words with the more subtle forms of contemplation, we come to dwell - so far as this is possible for man — purely in the pure Christ, so that we can say with St Paul, ‘Though we have known Christ according to the flesh, now we no longer know Him in this manner’ (2 Cor. 5:16). That is to say, we no longer know Him according to the flesh because, through the intellect’s naked encounter with the Logos stripped of the veils covering Him, we have advanced from knowing Him according to the flesh to knowing His ‘glory as of the only-begotten Son of the Father’ (John 1:14).
Η αρχή της μαθητείας των ανθρώπων στην ευσέβεια γίνεται από τη σάρκα. Γιατί κατά την πρώτη προσπάθειά μας για τη θεοσέβεια συναντούμε το γράμμα και όχι το πνεύμα. Προχωρώντας όμως σταδιακά στο πνεύμα και πελεκώντας την παχύτητα των λέξεων με τα πιο λεπτά θεωρήματα, φτάνομε καθαρά στον καθαρό Χριστό, όσο είναι δυνατό στον άνθρωπο. Μπορούμε τότε να λέμε όπως ο Απόστολος: «Αν και γνωρίσαμε κατά σάρκα το Χριστό, τώρα όμως δεν τον γνωρίζομε πλέον με τον ίδιο τρόπο»(Β΄ Κορ. 5, 16), λόγω δηλαδή της άμεσης επαφής του νου με το Λόγο χωρίς τα καλύμματα που τον σκεπάζουν, επειδή προκόψαμε από τη γνώση του Λόγου ως σάρκας, στη γνώση της δόξας Του που έχει ως μονογενής από τον Πατέρα(Ιω. 1, 14).
62
He who is living the life in Christ has gone beyond the righteousness of both the Law and nature. This St Paul indicated when he said, ‘For in Christ Jesus there is neither circumcision nor uncircumcision’ (cf. Gal. 5:6). By circumcision he meant righteousness according to the Law; by uncircumcision he hinted at natural justice, or equity.
Εκείνος που έζησε την εν Χριστώ ζωή, ξεπέρασε τη δικαιοσύνη και του νόμου και της φύσεως. Αυτό δείχνοντας ο Απόστολος, λέει: «Στην καινούργια ζωή της κοινωνίας με το Χριστό ούτε η περιτομή αξίζει τίποτε, ούτε η ακροβυστία»(Γαλ. 5, 6). Με την περιτομή φανερώνει τη νομική δικαιοσύνη, με την ακροβυστία υπαινίσσεται τη φυσική ισότητα.
63
Some are reborn through water and the spirit (cf. John 3:5); others receive baptism in the Holy Spirit and in fire (cf. Matt. 3:11). I take these four things - water, spirit, fire and Holy Spirit - to mean one and the same Spirit of God. To some the Holy Spirit is water because He cleanses the external stains of their bodies. To others He is simply spirit because He makes them active in the practice of virtue. To others He is fire because He cleanses the interior defilement which lies deep within their souls. To others, according to Daniel, He is Holy Spirit because He bestows on them wisdom and spiritual knowledge (cf. Dan. 1:17; 5:11-12). For the single identical Spirit takes His different names from the different ways in which He acts on each person.
Άλλοι αναγεννιούνται με νερό και πνεύμα(Ιω. 3, 5), άλλοι δέχονται το βάπτισμα με Άγιο Πνεύμα και φωτιά(Ματθ. 3, 11). Με τα τέσσερα αυτά, το νερό, το πνεύμα, τη φωτιά και το Πνεύμα το Άγιο, νοώ το ένα και το αυτό Πνεύμα του Θεού. Σε άλλους το Άγιο Πνεύμα είναι νερό επειδή καθαρίζει τους εξωτερικούς σωματικούς μολυσμούς. Σε άλλους είναι πνεύμα, γιατί ενεργεί τα αγαθά έργα της αρετής. Σε άλλους είναι φωτιά, γιατί καθαρίζει τις εσωτερικές κηλίδες που είναι βαθιά στην ψυχή. Σε άλλους είναι, όπως λέει ο μέγας Δανιήλ(Δαν. 5, 11), Πνεύμα Άγιο γιατί χορηγεί σοφία και γνώση. Από τις ενέργειές Του, που είναι διάφορες στον καθένα, παίρνει διάφορες ονομασίες το ένα και το αυτό Πνεύμα.
64
The Law instituted the Sabbath, says Scripture, so that your ox and your servant might rest (cf. Exod. 20:10). Both of these are symbols for the body. For the person engaged in the practice of the virtues, the body is an ox under the yoke of his intellect: it is forced to bear the burdens imposed in the ascetic life through the exercising of the virtues. For the contemplative the body is the servant of his intellect, because through contemplation it is now endowed with intelligence and so serves the intellect’s spiritual commands intelligently. For both the ox and the servant the Sabbath signifies the final goal pursued by them throughout the ascetic and the contemplative life, and so it provides for both of them a fitting rest.
Ο Νόμος έδωσε το σάββατο για να αναπαυθεί, λέει, το υποζύγιό σου και ο δούλος σου(Έξ. 20, 10). Και τα δύο αυτά υπαινίσσονται το σώμα. Γιατί το σώμα είναι υποζύγιο του πρακτικού νού που αναγκάζεται διά της βίας να σηκώνει το βάρος της πρακτικής ασκήσεως των αρετών. Ενώ του θεωρητικού είναι δούλος το σώμα, γιατί έγινε πλέον λογικό με τις θεωρίες και υπηρετεί λογικά στις διαταγές του νου που ξεκινούν από τη θεία γνώση. Και για τα δύο υπάρχει σάββατο, που είναι η περάτωση των καλών που αυτά ενεργούν, τόσο στην πράξη όσο και τη θεωρία, και δίνει στο καθένα την κατάλληλη ανάπαυση.
65
The man who attains virtue together with a consonant spiritual knowledge treats his body as an ox: with his intelligence he steers it to do what has to be done. The life of active virtue is his servant - the life which naturally gives rise to virtue and which is acquired through the exercise of discrimination as if bought with money. The Sabbath is a virtuous, dispassionate and peaceful condition of both body and soul. It is an unchanging state.
Εκείνος που καλλιεργεί την αρετή με την πρέπουσα γνώση, έχει υποζύγιο το σώμα και το οδηγεί λογικά στην ενέργεια όσων πρέπει. Δούλο του εχει τον τρόπο της πρακτικής ασκήσεως της αρετής, δηλαδή αυτόν τον τρόπο με τον οποίο συμβαίνει να σχηματίζεται η αρετή, που τον αγόρασε σαν με χρήματα με τους λογισμούς της διακρίσεως. Σάββατο γι’ αυτόν είναι η απαθής και ειρηνική κατάσταση της ψυχής και του σώματος, δηλαδή η αμετάβλητη έξη της αρετής.
66
For those still mainly concerned with the bodily forms of virtue, the Logos of God becomes hay and straw, sustaining the passible aspect of their souls and guiding it to the service of the virtues. For those who have advanced to the true contemplation of divine things, the Logos is bread, sustaining the intellective aspect of their souls and guiding it to a godlike perfection. That is why we find the patriarchs on their journeys providing themselves with bread and their asses with fodder (cf. Gen. 24:25; 42:25, 27). For the same reason the Levite in the Book of Judges said to the old man who questioned him in the street of Gibeah: ‘There is bread for us and fodder for our asses, and for your servants there is no lack of anything’ (cf. Judges 19:19).
Ο λόγος του Θεού, σ’ εκείνους που φροντίζουν περισσότερο για τα σωματικά είδη της αρετής, γίνεται άχυρο και χορτάρι που τρέφει το παθητικό μέρος της ψυχής για να υπηρετεί τις αρετές. Σ’ εκείνους που έχουν υψωθεί στη θεωρία της πραγματικής κατανοήσεως των θείων, είναι άρτος που τρέφει το νοερό μέρος της ψυχής και την ανεβάζει στη θεοειδή τελειότητα. Γι’ αυτό βλέπομε τους Πατριάρχες να εφοδιάζονται για το δρόμο με άρτους για τον εαυτό τους και χορτάρι για τα ζώα τους(Έξ. 42, 25-27). Και ο Λευΐτης του βιβλίου των Κριτών που φιλοξενήθηκε από τον γέροντα στη Γαβαών, του είπε: «Έχομε και άρτους για μας και άχυρα για τους όνους μας, και δε λείπει τίποτε από τους δούλους σου»(Κριτ. 19, 19).
67
In Scripture the Logos of God is called and actually is dew (cf. Deut. 32:2), water, spring (cf. John 4:14) and river (cf. John 7:38), according to the subjective capacity of the recipient. To some He is dew because He quenches the burning energy of the passions which assails the body from without. To those seared in the depths of their being by the poison of evil He is water, not only because water through antipathy destroys its opposite but also because it bestows a vivifying power conducive to well-being. To those in whom the fountain of contemplative experience is continually active He is a spring bestowing wisdom. To those from whom flows the true teaching about salvation, He is a river copiously watering men, domestic animals, wild beasts and plants. That is to say, those who have remained human are uplifted by the conceptual images they have been given and are so deified; those made like domestic animals by the passions are restored to the human state by being shown the exact character of the virtuous way of life and so they recover their natural intelligence; those made like wild beasts by evil habits and actions are tamed by kind and tender counsel and return to their natural gentleness; those hardened like plants against divine blessings are made pliable by the Logos passing deeply through them, and they regain the sensitivity that enables them to bear fruit and to sustain the Logos within them.
Ο λόγος του Θεού λέγεται και είναι δροσιά(Δευτ. 32,2), νερό, πηγή(Ιω. 4, 14) και ποταμός(Ιω. 7, 38), όπως λέει η Γραφή, δηλαδή είναι και γίνεται αυτά αναλόγως με τη δύναμη εκείνων που τον δέχονται. Σε άλλους είναι δροσιά, γιατί σβήνει την πύρωση και ενέργεια των παθών, που τους έρχεται στο σώμα από έξω. Σ’ εκείνους που ψήνονται στα βάθη τους από το φαρμάκι της κακίας είναι νερό, όχι μόνο γιατί καταστρέφει την κακία ως αντίμαχός της, αλλά και γιατί μεταδίδει ζωτική δύναμη που οδηγεί στη μακαριότητα. Σ’ εκείνους που η έξη της θεωρίας αναβλύζει αενάως, είναι πηγή γιατί είναι χορηγός σοφίας. Σ’ εκείνους που χύνουν σαν ποτάμι την ευσεβή και ορθή και σωτήρια διδασκαλία, είναι ποταμός γιατί ποτίζει άφθονα ανθρώπους και κτήνη και θηρία και φυτά. Έτσι και οι άνθρωποι θα θεωθούν καθώς θ’ ανυψωθούν με τα νοήματα των λεγομένων και εκείνοι που αποκτηνώθηκαν με τα πάθη θα γίνουν πάλι άνθρωποι με την ακριβή κατόρθωση της ενάρετης ζωής, και θα ξαναπάρουν τη φυσική λογικότητα· και εκείνοι που έγιναν θηρία με τις πονηρές συνήθειες και κακές πράξεις, αφού εξημερωθούν με την ήπια και απαλή παρακίνηση, θα ξαναγυρίσουν στη φυσική ημερότητα· και εκείνοι που σαν φυτά είναι αναίσθητοι στα αγαθά, αφού μαλακώσουν με την είσοδο του λόγου βαθιά μέσα τους, θα δεχθούν τη γονιμότητα του λόγου που τους διατρέφει, αποκτώντας αίσθηση και δύναμη προς καρποφορία.
68
The Logos of God is the way (cf. John 14:6) for those who run the course of virtue in their ascetic life nobly and vigorously, swerving neither to the right through self-esteem, nor to the left through proclivity to the passions, but directing their steps in accordance with God’s will. Asa, king of Judah, did not persevere in this to the end and so it is said that in his old age he suffered from his feet (cf. 1 Kings 15:23), because he faltered in running the race of his life according to God’s will.
Ο λόγος του Θεού είναι οδός(Ιω. 14, 6) για κείνους που κατά την πρακτική άσκηση τρέχουν σωστά και δυνατά στο στάδιο της αρετής και μήτε δεξιά κλίνουν με την κενοδοξία, μήτε αριστερά με τη ροπή προς τα πάθη, καθώς κατευθύνει τα βήματά τους σύμφωνα με το θέλημα του Θεού. Αυτό δεν το τήρησε μέχρι το τέλος ο Ασά ο βασιλεύς Ιούδα, γι’ αυτό και λέγεται ότι στα γηρατειά του ασθένησε στα πόδια(Γ΄ Βασ. 15, 23), επειδή είχε εξασθενήσει στο δρόμο του κατά Θεόν βίου.
69
The Logos of God is called the door (cf. John 10:9) because He leads to spiritual knowledge those who, in their unsullied pursuit of the ascetic life, have nobly traversed the whole way of the virtues, and because He reveals, as does light, the lustrous treasures of wisdom. For He Himself is the way, the door, the key and the kingdom. He is the way because He guides; He is the key because He both opens and is opened to those found worthy to receive divine blessings; He is the door because He gives admittance; He is the kingdom because He is inherited and because He enters by participation into all things.
Θύρα λέγεται ο Λόγος του Θεού(Ιω. 10, 9) γιατί εισάγει στη θεία γνώση εκείνους που πέρασαν μ’ επιτυχία το δρόμο των αρετών κατά την αψεγάδιαστη πορεία της πρακτικής ασκήσεως, και σαν φως δείχνει τους ολοφώτεινους θησαυρούς της σοφίας. Ο ίδιος είναι και οδός και θύρα και κλειδί και βασιλεία. Είναι οδός, ως οδηγός· κλειδί, γιατί ανοίγει στους άξιους τα θεία και ανοίγεται και ο ίδιος· θύρα γιατί εισάγει· και βασιλεία, γιατί κληρονομείται και μετέχεται από όλους.
70
The Lord is called light, life, resurrection and truth (cf. John 8:12; 11:25; 14:6). He is light because He gives lucidity to the soul, dispels the darkness of ignorance, illumines the intellect so that it can grasp what is unutterable, and reveals mysteries perceptible only to the pure. He is life because He gives souls who love Him the activity proper to the divine realm. He is resurrection because He raises the intellect from its lethal attachment to material things and purifies it from all decay and mortality. He is truth because He gives to those found worthy an unchanging state of sanctity.
Ο Κύριος λέγεται φως και ζωή και ανάσταση και αλήθεια(Ιω. 8, 12· 11, 25· 14, 6). Λέγεται φως γιατί κάνει λαμπρές τις ψυχές και διώχνει το σκοτάδι της άγνοιας και φωτίζει το νου για να κατανοεί τα απόρρητα και δείχνει τα μυστήρια που μπορούν να δουν μόνον οι καθαροί. Ζωή λέγεται, γιατί δίνει την κίνηση προς τα θεία που αρμόζει στις ψυχές που αγαπούν τον Κύριο. Ανάσταση, γιατί ανασταίνει το νου από τη νεκρή προσκόλληση στα υλικά καθαρό από κάθε φθορά και νεκρότητα. Και αλήθεια, γιατί χαρίζει στους αξίους αμετάβλητη και σταθερή την έξη των αγαθών.
71
The divine Logos of God the Father is mystically present in each of His commandments. God the Father is by nature present entirely and without division in His entire divine Logos. Thus, he who receives a divine commandment and carries it out receives the Logos of God who is in it; and he who receives the Logos through the commandments also receives through Him the Father who is by nature present in Him, and the Spirit who likewise is by nature in Him. ‘I tell you truly, he that receives whomever I send receives Me; and he that receives Me receives Him that sent Me’ (John 13:20). In this way, he who receives a commandment and carries it out receives mystically the Holy Trinity.
Ο Θεός και Λόγος του Θεού και Πατέρα βρίσκεται μυστικά μέσα σε κάθε μια από τις εντολές Του. Ο Θεός και Πατέρας είναι όλος αχώριστος σε όλο το Λόγο Του εκ φύσεως. Εκείνος λοιπόν που δέχεται μια θεία εντολή και την πράττει, δέχεται το Λόγο του Θεού που υπάρχει μέσα σ’ αυτήν. Εκείνος που δέχθηκε το Λόγο διά μέσου των εντολών, διά μέσου Αυτού δέχθηκε και [τον Πατέρα που υπάρχει εκ φύσεως μέσα σ' Αυτόν, όπως επίσης και] το Πνεύμα που εκ φύσεως υπάρχει μέσα σ’ Αυτόν. Γιατί λέει: «Σας λέω αλήθεια, όποιος δέχεται αυτόν που θα στείλω, δέχεται εμένα· κι όποιος δέχεται εμένα, δέχεται αυτόν που μ’ έχει στείλει»(Ιω. 13, 20). Εκείνος λοιπόν που έλαβε εντολή και την τήρησε, έλαβε και έχει μυστικά την Αγία Τριάδα.
72
It is not the man who worships God with words alone who glorifies God in himself but he who for God’s sake bears hardship and suffering in the quest for virtue. Such a man is glorified in return by God with the glory that is in God, receiving through participation the grace of dispassion as a reward for virtue. For everyone living the life of ascetic practice who glorifies God in himself by suffering for the sake of virtue is himself glorified in God through the dispassionate illumination of divine realities perceived during contemplation. For the Lord said as He drew near to His passion, ‘Now is the Son of man glorified, and God is glorified in Him. If God is glorified in Him, God will also glorify Him in Himself; and He will glorify Him at once’ (John 13:31-32). From this it is clear that divine gifts follow sufferings endured for the sake of virtue.
Δοξάζει το Θεό στο πρόσωπό του, όχι εκείνος που με λόγια μόνο τιμά το Θεό, αλλά εκείνος που υπομένει για το Θεό τους κόπους και τα παθήματα για χάρη της αρετής. Και αντιδοξάζεται από το Θεό με τη δόξα που βρίσκεται στο Θεό, παίρνοντας σαν έπαθλο της αρετής τη χάρη της απάθειας κατά μέθεξη. Γιατί ο καθένας που στο πρόσωπό του δοξάζει το Θεό με τους κόπους της πρακτικής ασκήσεως για χάρη της αρετής, δοξάζεται κι ο ίδιος μέσα στο Θεό με την απαθή έκλαμψη των θείων κατά τη θεωρία. Γιατί ο Κύριος, ερχόμενος προς το Πάθος, έλεγε: «Τώρα δοξάστηκε ο Υιός του ανθρώπου, και σ’ αυτόν δοξάστηκε ο Θεός· και ο Θεός θα τον δοξάσει με τον εαυτό Του, και θα τον δοξάσει αμέσως»(Ιω. 13, 31-32). Από αυτό γίνεται φανερό ότι στους κόπους για χάρη της αρετής ακολουθούν τα θεία χαρίσματα.
73
So long as we only see the Logos of God as embodied multifariously in symbols in the letter of Holy Scripture, we have not yet achieved spiritual insight into the incorporeal, simple, single and unique Father as He exists in the incorporeal, simple, single and unique Son, according to the saying, ‘He who has seen Me has seen the Father . . . and I am in the Father and the Father in Me’ (John 14:9-10). We need much knowledge so that, having first penetrated the veils of the sayings which cover the Logos, we may with a naked intellect see - in so far as men can - the pure Logos, as He exists in Himself, clearly showing us the Father in Himself. Hence a person who seeks God with true devotion should not be dominated by the literal text, lest he unwittingly receives not God but things appertaining to God; that is, lest he feel a dangerous affection for the words of Scripture instead of for the Logos. For the Logos eludes the intellect which supposes that it has grasped the incorporeal Logos by means of His outer garments, like the Egyptian woman who seized hold of Joseph’s garments instead of Joseph himself (cf. Gen. 39:7-13), or like the ancients who were content merely with the beauty of visible things and mistakenly worshipped the creation instead of the Creator (cf. Rom. 1:25).
Όσο βλέπομε το Λόγο του Θεού σωματωμένο στο γράμμα της αγίας Γραφής με τα διάφορα αινίγματα, δεν έχομε δει ακόμη νοητώς τον ασώματο και απλό και ενιαίο και μόνο Πατέρα μέσα στον ασώματο και απλό και ενιαίο και μόνο Υιό, κατά το ρητό: «Όποιος έχει δει έμενα, έχει δει και τον Πατέρα· και εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, κι ο Πατέρας σ’ εμένα»(Ιω. 14, 9-10). Υπάρχει λοιπόν ανάγκη από πολλή γνώση, ώστε, αφού περάσομε προηγουμένως κάτω από τα λόγια που καλύπτουν το Λόγο, έτσι με γυμνό το νου να δούμε καθαρό τον Λόγο, όπως είναι καθ’ εαυτόν, να μας δείχνει καθαρά, όσο είναι εφικτό στους ανθρώπους, τον Πατέρα που είναι μέσα Του. Γι’ αυτό, είναι ανάγκη, εκείνος που επιζητεί με ευσέβεια το Θεό, να μην πιάνεται από κανένα ρητό της Γραφής, για να μην απατηθεί παίρνοντας αντί του Θεού τα γύρω από το Θεό· δηλαδή αντί του Λόγου, δεχόμενος λανθασμένα το γράμμα της Γραφής, ενώ ο Λόγος έχει διαφύγει από το νου, που κρατώντας το περίβλημα νομίζει ότι κρατά τον ασώματο Λόγο. Και συμβαίνει όπως με την Αιγυπτία, που κράτησε όχι τον Ιωσήφ, αλλά τα ρούχα του(Γεν. 39,12), και όπως με τους παλαιούς ανθρώπους, οι οποίοι παραμένοντας μόνο στην ομορφιά των ορατών, χωρίς να καταλάβουν λάτρευαν τη κτίση και όχι τον Κτίστη(Ρωμ. 1, 25).
74
It is by means of the more lofty conceptual images that the inner principle of Holy Scripture can be stripped gradually of the complex garment of words with which it is physically draped. Then to the visionary intellect - the intellect which through the total abandonment of its natural activities is able to attain a glimpse of the simplicity that in some measure discloses this principle - it reveals itself as though in the sound of a delicate breeze. This was the case with Elijah, who was granted such a vision in the cave of Horeb (cf. 1 Kgs. 19:12). Horeb signifies fallow land just broken up, which is the firm possession of the virtues established through the new spirit of grace. The cave is the hidden sanctuary of wisdom within the intellect; he who enters it will mystically perceive the spiritual knowledge that is beyond perception, in which God is said to dwell. Therefore everyone who like Elijah truly seeks God will not only arrive at Horeb - that is, not only will he through ascetic practice attain the state of virtue - but will also enter the cave at Horeb - that is, as a contemplative he will enter into that hidden sanctuary of wisdom found only by those who have attained the state of virtue.
Ο λόγος της αγίας Γραφής, όταν ξεντυθεί μέσω των υψηλοτέρων νοημάτων τη σύνθεση των λέξεων που είναι σωματικά διαμορφωμένες πάνω του, φανερώνεται σαν να υπάρχει στον ήχο λεπτής αύρας στο διορατικό νου, ο οποίος με την ακρα απόθεση των φυσικών ενεργειών του μπόρεσε να λάβει αίσθηση μόνο της απλότητας που κάνει κάπως γνωστό το λόγο, όπως ο μέγας Ηλίας που αξιώθηκε στο σπήλαιο Χωρήβ να δει αυτή την δράση(Γ΄ Βασ. 19, 12-13). Χωρήβ εξηγείται νεοοργωμένη γη, που σημαίνει την μόνιμη απόκτηση των αρετών με το νέο πνεύμα της χάρης. Το σπήλαιο είναι η κρυφιότητα της σοφίας του νου, στην οποία όποιος φτάσει θα αισθανθεί μυστικά τη γνώση εκείνη που υπερβαίνει την αίσθηση· στη γνώση αυτή λέγεται ότι βρίσκεται ο Θεός. Ο καθένας λοιπόν που ζητεί αληθινά το Θεό, όπως ο μέγας Ηλίας, δε θα φτάσει μόνο στο Χωρήβ, δηλαδή ως πρακτικός στην έξη των αρετών, αλλά και στο σπήλαιο που είναι στο Χωρήβ, δηλαδή ως θεωρητικός θα φτάσει στην κρυφιότητα της σοφίας, η οποία βρίσκεται μόνο στην έξη των αρετών.
75
When our intellect has shaken off its many opinions about created things, then the inner principle of truth appears clearly to it, providing it with a foundation of real knowledge and removing its former preconceptions as though removing scales from the eyes, as happened in the case of St Paul (cf. Acts 9:18). For an understanding of Scripture that does not go beyond the literal meaning, and a view of the sensible world that relies exclusively on sense-perception, are indeed scales, blinding the soul’s visionary faculty and preventing access to the pure Logos of truth.
Όταν ο νους αποτινάξει τις πολλές δοξασίες που έχει περί των όντων, τότε φαίνεται σ’ αυτόν καθαρός ο λόγος της αλήθειας, ο οποίος του δίνει τις υποδείξεις της πραγματικής γνώσεως και απομακρύνει τις προηγούμενες εμπαθείς αντιλήψεις σαν λέπια από τα μάτια του, όπως έγινε στον θεσπέσιο και μέγα Απόστολο Παύλο(Πράξ. 9, 18). Γιατί λέπια είναι πράγματι, που επικάθονται στο διορατικό μέρος της ψυχής και εμποδίζουν το πέρασμα στον καθαρό λόγο της αλήθειας, και οι γνώμες που στηρίζονται στο γράμμα μόνο της Γραφής, και οι κατά την αίσθηση εμπαθείς θεωρίες των ορατών.
76
The Apostle Paul says that he had a partial knowledge of the Logos (cf. 1 Cor. 13:9). The Evangelist John states that he has seen His glory: ‘For we beheld His glory,’ he says, ‘the glory as of the only-begotten Son of the Father, full of grace and truth’ (John 1:14). Perhaps St Paul says that he has but a partial knowledge of the divine Logos because the Logos is known from His energies only to a limited degree, while knowledge of Him as He is in essence and person is altogether inaccessible to all angels and men alike. St John, who was initiated as perfectly as a man can be into the mystery of the incarnation of the Logos, said that he saw .the glory of the Logos as flesh, that is, he saw the purpose for which God, full of grace and truth, became man. For not as God in His essence and as coessential with God the Father was the only-begotten Son given to us; only inasmuch as by virtue of God’s providential dispensation He became man by nature and, for our sakes made coessential with us, He was given to us who have need of such grace. And from His fullness we always receive the grace which corresponds to each step we take along the spiritual path. Thus he who has kept the inner principle of things perfectly pure within himself will acquire the glory, full of grace and truth, of the Logos of God made flesh for us, who through His coining glorified and sanctified Himself in His human nature for our sake. For ‘when He appears,’ says Scripture, ‘we shall be like Him’ (1 John 3:2).
Ο θείος Απόστολος Παύλος είπε ότι εχει μερική γνώση του Λόγου(Α΄ Κορ. 13, 9), ενώ ο μέγας Ευαγγελιστής Ιωάννης λέει ότι είδε τη δόξα Του. «Είδαμε, λέει, τη δόξα Του που την έχει ως μονογενής από τον Πατέρα· ήταν γεμάτος από χάρη και αλήθεια»(Ιω. 1, 14). Ίσως ο άγιος Παύλος είπε ότι εχει μερική γνώση του Λόγου ως Θεού· γιατί από τις ενέργειές Του μόνο γνωρίζεται κάπως, ενώ η γνώση της ουσίας και της υποστάσεώς Του είναι εξίσου απλησίαστη και στους αγγέλους και στους ανθρώπους. Ο άγιος Ιωάννης πάλι, που μυήθηκε τέλεια —όσο είναι δυνατόν σε άνθρωπο— στο λόγο της ενανθρωπήσεως του Λόγου, είπε ότι είδε τη δόξα του ένσαρκου Λόγου, δηλαδή είδε το λόγο, το σκοπό, για τον οποίο ο Θεός έγινε άνθρωπος γεμάτος χάρη και αλήθεια. Γιατί ο Μονογενής δεν χαριτώθηκε ως Θεός που είναι κατά την ουσία και ομοούσιος με το Θεό Πατέρα, αλλά καθώς έγινε φύσει άνθρωπος κατ’ οικονομία και ομοούσιος με μας, χαριτώθηκε για μας που έχομε ανάγκη από χάρη. Και από την πληρότητα της δικής Του χάρης δεχόμαστε πάντοτε σε κάθε προκοπή μας την ανάλογη χάρη. Ώστε εκείνος που φύλαξε το λόγο τελείως καθαρό μέσα του, θα λάβει τη δόξα τη γεμάτη από χάρη και αλήθεια του Θεού Λόγου που σαρκώθηκε για μας και που δόξασε ως άνθρωπος για χάρη μας και άγιασε τον εαυτό Του κατά τον καιρό της επίγειας παρουσίας Του. Γιατί λέει: «Όταν φανερωθεί, θα είμαστε όμοιοι με Αυτόν»(Α΄ Ιω. 3, 2).
77
So long as the soul advances ‘from strength to strength’ (Ps. 84:7) and ‘from glory to glory’ (2 Cor. 3:18), that is, so long as it advances from one degree of virtue to a greater degree and from one level of spiritual knowledge to a higher level, it remains a ‘sojourner’, one who has no permanent home, as in the saying, ‘My soul has long been a sojourner’ (Ps. 120:6. LXX). For great is the distance and many are the levels of knowledge through which the soul must pass before it reaches ‘the place of the miraculous tabernacle, the house of God itself, with the voice of exultation and thanksgiving, and the sound of feasting’ (Ps. 42:4. LXX). It advances continually from one hymn of praise to another, from one level of divine contemplation to another, full of joy and thankfulness for what it has already seen. For all those who have received the Spirit of grace into their hearts celebrate in this festive manner, crying ‘Abba, Father’ (Gal. 4:6).
Έως ότου η ψυχή μεταβαίνει από δύναμη σε δύναμη(Β΄ Κορ. 3, 18) και από δόξα σε δόξα(Ψαλμ. 83, 8), δηλαδή πραγματοποιεί μεγαλύτερη προκοπή από αρετή σε αρετή και υψηλότερη ανάβαση από γνώση σε γνώση, δεν έπαψε να κατοικεί εδώ προσωρινά, σύμφωνα με το λόγο: «Είναι πολύς καιρός που παροικεί η ψυχή μου»(Ψαλμ. 119, 6). Γιατί είναι πολύ το διάστημα και το πλήθος των γνώσεων που πρέπει αυτή να περάσει ώσπου να φτάσει στον τόπο της θαυμαστής σκηνής, ως τον οίκο του Θεού, με φωνή αγαλλιάσεως και εορταστικό ήχο(Ψαλμ. 41, 5), προσθέτοντας πάντοτε φωνή νοερή στις νοερές φωνές με την προκοπή στις θείες θεωρίες, μαζί με τη μεγάλη αγαλλίαση του νού — τη χαρά δηλαδή και την ανάλογη ευχαριστία για όσα έχουν θεωρηθεί. Γιατί τέτοιες εορτές εορτάζουν εκείνοι που έλαβαν το πνεύμα της χάρης στις καρδιές τους και φωνάζουν: «Αββά, Πατέρα»(Γαλ. 4, 6).
78
‘The place of the miraculous tabernacle’ is a dispassionate and untroubled state of virtue in which the Logos of God adorns the soul like a tabernacle with the varied beauties of the virtues. ‘The house of God’ is spiritual knowledge compounded of many different forms of contemplation when God dwells in a soul, filling it from the bowl of wisdom. ‘Exultation’ is the soul’s leap of joy at the riches of the virtues. ‘Thanksgiving’ is gratitude for the bountiful outpouring of wisdom. ‘The sound of feasting’ is the unceasing mystical hymn of glory, which exultation and thanksgiving combine to form.
Ο τόπος της θαυμαστής σκηνής είναι η απαθής και αδιατάρακτη έξη των αρετών, κατά την οποία ο Λόγος του Θεού καταστολίζει σαν σκηνή την ψυχή με διάφορα είδη αρετών. Ο οίκος του Θεού είναι η γνώση που αποτελείται από πολλά και διάφορα θεωρήματα, κατά την οποία έρχεται ο Θεός στην ψυχή και την γεμίζει από τον κρατήρα της σοφίας. Η φωνή της αγαλλιάσεως είναι το σκίρτημα της ψυχής για τον πλούτο των αρετών. Εξομολόγηση είναι η ευχαριστία για τη δόξα της ευωχίας της σοφίας. Και ο ήχος είναι η συνεχής μυστική δοξολογία που παράγεται από τη σύγκραση και των δύο, δηλαδή της αγαλλιάσεως και της εξομολογήσεως.
79
The man who has struggled bravely with the passions of the body, has fought ably against unclean spirits, and has expelled from his soul the conceptual images they provoke, should pray for a pure heart to be given him and for a spirit of integrity to be renewed within him (cf. Ps. 51:10). In other words, he should pray that by grace he may be completely emptied of evil thoughts and filled with divine thoughts, so that he may become a spiritual world of God. splendid and vast, wrought from moral, natural and theological forms of contemplation.
Εκείνος που νίκησε παλεύοντας με γενναιότητα τα πάθη του σώματος και πολέμησε αρκετά τα ακάθαρτα πνεύματα και έδιωξε τα νοήματά τους από τη χώρα της ψυχής του, ας προσεύχεται να του δοθεί καρδιά καθαρή και να εγκατασταθεί στα βάθη Του πνεύμα ευθύτητας(Ψαλμ. 50,12). Να αδειάσει δηλαδή τελείως από τους φαύλους λογισμούς και να γεμίσει από τις θειες έννοιες με τη χάρη, ώστε να μεταβληθεί σε κόσμο νοητό του Θεού, λαμπρό και μεγάλο, [αποτελούμενο] από ηθικά και φυσικά και θεολογικά θεωρήματα.
80
He who has made his heart pure will not only know the inner essences of what is sequent to God and dependent on Him but, after passing through all of them, he will in some measure see God Himself, which is the supreme consummation of all blessings. When God comes to dwell in such a heart, He honors it by engraving His own letters on it through the Holy Spirit, just as He did on the Mosaic tablets (cf. Exod. 31:18). This He does according to the degree to which the heart, through practice of the virtues and contemplation, has devoted itself to the admonition which bids us, in a mystical sense, ‘Be fruitful and multiply’ (Gen. 35:11).
Εκείνος που έκανε καθαρή την καρδιά του, δε θα γνωρίσει τους λόγους των υψηλών και μετά το Θεό όντων μόνο, αλλά μετά την προσπέραση όλων, βλέπει κάπως και αυτόν το Θεό, κι αυτό είναι το ακρότατο όριο όλων των αγαθών. Όταν ο Θεός έρθει σ’ αυτή την καρδιά, την αξιώνει να χαράξει σ’ αυτή τα δικά Του γράμματα μέσω του Πνεύματος, σαν να ήταν οι πλάκες του Μωυσή(Έξ. 31, 18)· και τόσο περισσότερο, όσο αυτή επιδόθηκε στην πράξη και τη θεωρία, σύμφωνα με την εντολή που προστάζει μυστικά, «να αυξάνεσαι»(Γεν. 35, 11).
81
A pure heart is perhaps one which has no natural propulsion towards anything in any manner whatsoever. When in its extreme simplicity such a heart has become like a writing-tablet beautifully smoothed and polished. God comes to dwell in it and writes there His own laws.
Καρδιά καθαρή λέγεται ίσως εκείνη, που δεν έχει με κανένα τρόπο καμιά φυσική κίνηση προς ο,τιδήποτε· στην οποία έρχεται ο Θεός και, σαν σε πίνακα καλά καθαρισμένο από την άκρα απλότητα, γράφει τους δικούς Του νόμους.
82
A pure heart is one which offers the mind to God free of all image and form, and ready to be imprinted only with His own archetypes, by which God Himself is made manifest.
Καρδιά καθαρή είναι εκείνη που παρουσίασε στο Θεό τελείως ασχημάτιστη και αδιαμόρφωτη τη μνήμη και έτοιμη να σφραγισθεί μόνο με τα δικά Του σημεία, με τα οποία συμβαίνει να φανερώνεται ο Θεός.
83
According to the text, ‘But we have the intellect of Christ’ (1 Cor. 2:16), the saints are said to receive Christ’s intellect. But this does not come to us through the loss of our own intellectual power; nor does it come to us as a supplementary part added to our intellect; nor does it pass essentially and hypostatically into our intellect. Rather, it illumines the power of our intellect with its own quality and conforms the activity of our intellect to its own. In my opinion the person who has Christ’s intellect is he whose intellection accords with that of Christ and who apprehends Christ through all things.
Ο νους του Χριστού τον οποίο αποκτούν οι άγιοι σύμφωνα με εκείνον που είπε: «Εμείς έχομε νουν Χριστού»(Α΄ Κορ. 2, 16), δεν δημιουργείται σ’ εμάς με στέρηση της δυνάμεως του νού που έχομε, ούτε ως συμπλήρωμα του δικού μας νου, ούτε ότι έρχεται κατά την ουσία και την υπόστασή του στο δικό μας νου, αλλά με τη θεία ιδιότητά του λαμπρύνει τη δύναμη του νου μας και την οδηγεί στην ενέργεια την ίδια με τη δική του. Εγώ λέω ότι νουν Χριστού έχει εκείνος ο οποίος νοεί όπως ο Χριστός και μέσω όλων νοεί Αυτόν.
84
According to the text, ‘We are the body of Christ and each of us is one of its members’ (cf. 1 Cor. 12:27), we are said to be the body of Christ. We do not become this body through the loss of our own bodies; nor again because Christ’s body passes into us hypostatically or is divided into members; but rather because we conform to the likeness of the Lord’s flesh by shaking off the corruption of sin. For just as Christ in His manhood was sinless by nature both in flesh and in soul, so we too who believe in Him, and have clothed ourselves in Him through the Spirit, can be without sin in Him if we so choose.
Σώμα Χριστού λεγόμαστε πως είμαστε, σύμφωνα με το λόγο: «Εμείς είμαστε σώμα του Χριστού και επιμέρους μέλη Του»(Α΄ Κορ. 12, 27). Και γινόμαστε εκείνο το σώμα όχι γιατί στερούμαστε τα σώματά μας, ούτε πάλι γιατί εκείνο άρχεται κατά την υπόστασή του σε μας ή διαμελίζεται, αλλά γιατί, όμοια με την σάρκα του Κυρίου, τινάζομε από πάνω μας τη φθορά της αμαρτίας. Όπως ο Χριστός, νοούμενος ως άνθρωπος, ήταν κατά φύση αναμάρτητος και στο σώμα και στην ψυχή, ετσι κι εμείς που πιστέψαμε σ’ Αυτόν μπορούμε να είμαστε χωρίς αμαρτία.
85
According to Scripture there are temporal ages in themselves, and temporal ages which encompass the consummation of other ages. This is clear from the text: ‘But now once at the consummation of the ages . . .’ (Heb. 9:26). Again there are other ages or eons, free of a temporal nature, after this temporal age established at the consummation of the ages. This is shown by the text:’. . . so that in the ages to come He might display the overflowing richness . . .’ (Eph. 2:7). But we also find in Scripture a large number of past, present and future ages: there are references to ‘ages of ages’ (Ps. 84:4. LXX), ‘age of age’ (Ps. 9:12. LXX), ‘agelong times’ (2 Tim. 1:9) and ‘generations joined together by the ages’ (Gen. 9:12). But now lest we digress too far from our subject by expounding what Scripture means by temporal ages or agelong times or generations, and by explaining what are merely ages, what are ages of ages, and what is simply age, and age of age, let us leave these matters to the researches of scholars and return to the theme of our chapters.
Αναφέρονται στη Γραφή και χρονικοί αιώνες που περιλαμβάνουν τη συντέλεια άλλων αιώνων, σύμφωνα με το: «Τώρα όμως μια φορά με τη συντέλεια των αιώνων κτλ.»(Εβρ. 9, 26). Επίσης και άλλοι αιώνες που δεν έχουν χρονική φύση, μετά τον παρόντα αιώνα που άρχισε με τη συντέλεια των αιώνων, κατά το λόγο: «Για να δείξει στους αιώνες που έρχονται τον υπερβολικό πλούτο κτλ.»(Εφ. 2, 7). Βρίσκομε στη Γραφή πλήθος αιώνων, και περασμένων και τωρινών και μελλοντικών. Είναι και αιώνες αιώνων(Ψαλμ. 83, 5), και αιώνας του αιώνα(Ψαλμ. 9, 6), και χρόνοι αιώνιοι(Β΄ Τιμ. 1, 9), και γενεές που συνδέονται με αιώνες(Γεν. 9, 12). Και για να μην επεκτεινόμαστε τώρα πολύ εξω από το θέμα μας, λέγοντας τι θέλει να φανερώσει ο λόγος με τους χρονικούς αιώνες και τι με τους αιώνιους χρόνους και τις γενεές, και ποιοι πάλι είναι απλώς αιώνες, και ποιοι οι αιώνες των αιώνων, και ποιος είναι απλώς ο αιώνας του αιώνα, ας επανέλθομε στο σκοπό για τον οποίο τα αναφέραμε αυτά, αφήνοντας τη μελέτη τους στους φιλομαθείς.
86
We know that according to Scripture there is something which transcends the age. Scripture has indicated that this thing exists but it has not specified what it is, as the following text shows: ‘The Lord rules the age, and above the age, and for ever’ (Exod. 15:18. LXX). There is therefore something above the age, namely the inviolate kingdom of God. For it is not right to say that the kingdom of God had a beginning or that it was preceded by ages or by time. We believe the kingdom to be the inheritance of those who are saved, their abode and their place, as the true Logos has taught us. For it is the final goal of those who long for that which is the desire of all desires. Once they have reached it they are granted rest from all movement whatsoever, as there is no longer any time or age through which they need to pass. For after passing through all things they will come to rest in God, who exists before all ages and whom the nature of ages cannot attain.
Γνωρίζομε τι είναι κατά τη Γραφή το υπεραιώνιο. Ότι υπάρχει το δήλωσε· τι όμως είναι αυτό δεν το κατονόμασε, όπως στο λόγο: «Ο Κύριος βασιλεύει κατά τον αιώνα και στον αιώνα και παραπέρα»(Έξ. 15, 18). Επομένως η αδιατάρακτη βασιλεία του Θεού είναι κάτι που υπερβαίνει τους αιώνες· γιατί δεν επιτρέπεται βέβαια να πούμε ότι έχει λάβει αρχή η βασιλεία του Θεού ή ότι αναφαίνεται από τους αιώνες ή τους χρόνους. Πιστεύομε ότι αυτή είναι η κληρονομία εκείνων που σώζονται, και η διαμονή και ο τόπος τους, όπως παραδίδει ο αληθινός λόγος, γιατί είναι το τέλος εκείνων που κινούνται με πόθο προς το έσχατο επιθυμητό. Όταν φτάσουν σ’ αυτό, δέχονται την παύση οποιασδήποτε κινήσεως, γιατί δεν υπάρχει πλέον γι’ αυτούς χρόνος ή αιώνας που πρέπει να τον διανύσουν· έφτασαν πλέον στο Θεό που υπάρχει προ πάντων των αιώνων και τον οποίο δεν μπορεί να φτάσει η φύση των αιώνων.
87
Even though a man attains the highest degree of ascetic practice and contemplation possible in this earthly life, yet so long as he is still in this life he will possess spiritual knowledge, the power to prophesy and the pledge of the Holy Spirit only in part, not in their fullness. But when he comes, beyond the limit of the ages, to that perfect inheritance in which those found worthy behold the truth face to face and as it really is (cf. 1 Cor. 13:12), he will no longer have only a part of the fullness but will acquire by participation the whole fullness of grace. For, as St Paul says, all who are saved will attain perfect manhood, according to ‘the measure of the stature of the fullness of Christ’ (Eph. 4:13), in whom all the treasures of wisdom and spiritual knowledge are hidden (cf. Col. 2:3). When these things are revealed, what is partial will cease to exist.
Όσο χρόνο κανείς είναι στη ζωή αυτή, και αν ακόμη στην εδώ κατάσταση φτάσει το τέλος της πράξεως και θεωρίας, εχει μερική μόνο τη γνώση και την προφητεία και τον αρραβώνα του Αγίου Πνεύματος, και όχι όλο το πλήρωμα. Θα έρθει κάποτε μετά την περάτωση των αιώνων στην τέλεια κατάληξη που δείχνει πρόσωπο προς πρόσωπο(Α΄ Κορ. 13, 12) στους άξιους καθ’ εαυτήν την αλήθεια, ώστε να μην έχει πλέον μέρος μόνο του πληρώματος, αλλά να παίρνει κατά μέθεξη ολόκληρο το πλήρωμα της χάρης. Γιατί λέει ο θείος Απόστολος ότι θα φτάσουν, εννοείται όλοι οι σωζόμενοι, να γίνουν άνδρες τέλειοι στο μέτρο του πληρώματος του Χριστού(Εφ. 4, 13), στον οποίο είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσεως(Κο. 2, 3)· όταν αυτοί φανερωθούν, θα καταργηθεί το επιμέρους.
88
Some seek to discover what the state of perfection of the saints in the kingdom of God is like. Does it involve progress and change or is it a fixed condition? In what way must bodies and souls be thought to exist? Speaking conjecturally, one may suggest a parallel between the life of the body and that of the soul. In the case of physical life the reason for taking food is twofold: first for growth and second for sustenance when we have already grown up. Until we reach physical maturity we feed ourselves in order to grow; but when the body reaches its full stature it is fed no longer for growth but for sustenance. In the same way the reason for nourishing the soul is also twofold. While it is advancing along the spiritual path it is nourished by virtue and contemplation, until it transcends all created things and attains ‘the measure of the stature of the fullness of Christ’ (Eph. 4:13). Once it has entered this state it ceases from all increase and growth nourished by indirect means and is nourished directly, in a manner which passes understanding. Having now completed the stage of growth, the soul receives the kind of incorruptible nourishment which sustains the godlike perfection granted to it, and receives a state of eternal well-being. Then the infinite splendors inherent in this nourishment are revealed to the soul, and it becomes god by participation in divine grace, ceasing from all activity of intellect and sense, and at the same time suspending all the natural operations of the body. For the body is deified along with the soul through its own corresponding participation in the process of deification. Thus God alone is made manifest through the soul and the body, since their natural properties have been overcome by the superabundance of His glory.
Μερικοί θέλουν να μάθουν πώς θα είναι η κατάσταση εκείνων που θα αξιωθούν την τελειότητα της βασιλείας του Θεού. Ποιο από τα δύο, θα είναι κατάσταση προόδου και μεταβάσεως, ή στατικής ταυτότητας; Και πώς πρέπει να νομίζομε ότι θα είναι οι ψυχές και τα σώματα; Σ’ αυτό μπορεί ν’ απαντήσει κανείς εύστοχα μ’ ενα παράδειγμα: στη σωματική ζωή, είναι διπλός ο λόγος της τροφής. Ο ένας είναι για να αυξηθεί το σώμα και ο άλλος για να συντηρηθεί. Μέχρις ότου ολοκληρωθεί η σωματική μας ανάπτυξη, τρεφόμαστε για αύξηση, όταν όμως το σώμα σταματήσει να μεγαλώνει, δεν τρέφεται πλέον για αύξηση, αλλά για συντήρηση. Έτσι και στην ψυχή, διπλός είναι ο λόγος της τροφής. Γιατί καθώς προχωρεί, τρέφεται με τις αρετές και τις θεωρίες, μέχρις ότου, αφού περάσει όλα τα όντα, φτάσει το μέτρο της ηλικίας του πληρώματος του Χριστού. Και όταν φτάσει σ’ αυτό, σταματά κάθε πρόοδος προς ανάπτυξη και αύξηση με τα μέσα αυτά και τρέφεται κατά τρόπο άμεσο με αυτό που υπερβαίνει τη νόηση. Και γι’ αυτό, το είδος της άφθαρτης τροφής υπερβαίνει την αύξηση και είναι για να συντηρηθεί η θεοειδής τελειότητα που δόθηκε στην ψυχή και να φανερωθούν οι άπειρες λαμπρότητες της τροφής εκείνης. Με αυτήν η ψυχή δέχεται την παντοτινή και αμετάβλητη ευδαιμονία που ήρθε σ’ αυτήν, και γίνεται θεός με τη μέθεξη της θείας χάρης, παύοντας κάθε ενέργεια του νου και της αισθήσεώς της, μαζί και τις φυσικές ενέργειες του σώματος, καθώς κι αυτό θεώθηκε μαζί μ’ αυτήν κατά τη μέθεξη της θεώσεως που του αναλογεί. Έτσι διά μέσου και της ψυχής και του σώματος φαίνεται μόνον ο Θεός, επειδή τα φυσικά τους γνωρίσματα έχουν παραμεριστεί από την υπερβολή της δόξας.
89
Some scholars try to discover how the eternal dwelling-places and things promised differ from each other. Is there a difference in their actual locality? Or does the difference arise from our conception of the spiritual quality and quantity peculiar to each dwelling- place? Some think the first and some the second. He who knows the meaning of “The kingdom of God is within you’ (Luke 17:21), and ‘In my Father’s house are many dwelling-places’ (John 14:2), will prefer the second explanation.
Κάποιοι φιλομαθείς ζητούν να μάθουν πώς θα διαφέρουν μεταξύ τους τα αιώνια καταλύματα και αγαθά που υποσχέθηκε ο Θεός: κατά την τοπική υπόσταση, ή νοητώς κατά την ποιότητα και ποσότητα που προσιδιάζουν σε κάθε πνευματικό κατάλυμα; Άλλοι πιστεύουν το πρώτο, άλλοι το δεύτερο. Εκείνος όμως που γνώρισε τι θα πει «η βασιλεία του Θεού είναι μέσα σας»(Λουκ. 17, 21), και τι θα πει «στον Πατέρα μου υπάρχουν πολλά καταλύματα»(Ιω. 14, 2), θα παραδεχθεί μάλλον το δεύτερο.
90
Some try to discover how the kingdom of heaven differs from the kingdom of God. Is there a difference in their actual nature, or is the difference a conceptual one? The answer is that they do not differ in their actual natures, but merely in our conception of them. The kingdom of heaven consists in possessing an inviolate and preeternal knowledge of created things through perceiving their inner essences as they exist in God. The kingdom of God is the imparting through grace of those blessings which pertain naturally to God. The first concerns the consummation of created things, the second our conception of their state after they reach their consummation.
Κάποιοι ζητούν να μάθουν ποια διαφορά έχει η βασιλεία του Θεού από τη βασιλεία των ουρανών. Διαφέρουν μεταξύ τους ουσιαστικά ή νοητώς; Σ’ αυτούς πρέπει να πούμε ότι διαφέρουν όχι ουσιαστικά, αλλά νοητώς. Γιατί η βασιλεία των ουρανών είναι η κατανόηση της προαιώνιας ακέραιης γνώσεως των όντων που βρίσκεται στο Θεό, σύμφωνα με τους λόγους τους. Ενώ η βασιλεία του Θεού είναι μετάδοση κατά χάρη, των αγαθών τα οποία φύσει έχει ο Θεός. Η πρώτη θα συμβεί κατά το τέλος των όντων, ενώ η άλλη θα είναι νοερή, μετά το τέλος των όντων.
91
The text, ‘The kingdom of heaven has drawn near’ (Matt. 3:2; 4:17), does not in my judgment imply any temporal limitation. For the kingdom ‘does not come in a way that can be observed: one cannot say, “Look, it is here” or “Look, it is there” ‘ (Luke 17:20-21). The phrase has reference to the relationship which the saints have with the kingdom, each according to his or her inner state. For ‘the kingdom of God’, says Scripture, ‘is within you’ (Luke 17:21).
Ο λόγος «πλησίασε η βασιλεία των ουρανών»(Ματθ. 3, 2·4, 17) δε σημαίνει, νομίζω, χρονικό περιορισμό. Γιατί αυτή δεν άρχεται κατά τρόπο που να παρατηρείται, ούτε θα πουν: «Νάτην εδώ, νάτην εκεί»(Λουκ. 17, 20-21), αλλά αναφέρεται στη σχέση των αξίων προς αυτήν ανάλογα με την κατάστασή τους. Γιατί λέει: «Η βασιλεία του Θεού είναι μέσα σας»(Λουκ. 17, 21).
92
The kingdom of God the Father is present in all believers in potentiality; it is present in actuality in those who, after totally expelling all natural life of soul and body from their inner state, have attained the life of the Spirit alone and are able to say, ‘I no longer live, but Christ lives in me’ (Gal. 2:20).
Η βασιλεία των ουρανών βρίσκεται ως δυνατότητα σε όλους όσοι πιστεύουν, ενεργοποιείται όμως σ’ εκείνους που απέβαλαν θεληματικά όλη τη φυσική ζωή της ψυχής και του σώματος και απόκτησαν μόνο τη ζωή του Πνεύματος και μπορούν να λένε: «Δε ζω πια εγώ, αλλά μέσα μου ζει ο Χριστός»(Γαλ. 2, 20).
93
Some say that the kingdom of heaven is the way of life which the saints lead in heaven; others that it is a state similar to that of the angels, attained by those who are saved; others that it is the very form of the divine beauty of those who ‘wear the image of Him who is from heaven’ (1 Cor. 15:49). In my judgment each of these three views is correct. For the grace of the kingdom is given to all according to the quality and quantity of the righteousness that is in. them.
Μερικοί λένε ότι η βασιλεία των ουρανών είναι η ζωή των αξίων στους ουρανούς. Άλλοι, ότι είναι η όμοια με των αγγέλων κατάσταση των σωζομένων. Άλλοι, ότι είναι αυτή η μορφή της θεϊκής ωραιότητας εκείνων που φόρεσαν την εικόνα του επουρανίου(Α΄ Κορ. 15, 49). Συμπίπτουν, νομίζω, με την αλήθεια και οι τρεις αυτές γνώμες. Γιατί σε όλους ανάλογα με την ποιότητα και την ποσότητα της δικαιοσύνης τους δίνεται η μελλοντική χάρη.
94
So long as we are manfully engaged in the holy warfare of ascetic or practical philosophy we retain with us the Logos, who in the form of the commandments came from the Father into this world. But when we are released from our ascetic struggle with the passions and are declared victor over both them and the demons, we pass, by means of contemplation, to gnostic philosophy; and in this way we allow the Logos mystically to leave the world again and make His way to the Father. Hence it is that the Lord says to His disciples: ‘You have loved Me and have believed that I come from God. I came from the Father and have come into the world; again I leave the world and make My way to the Father’ (John 16:27-28). By the world He meant perhaps the hard task of practicing the virtues; by the Father, that intellectual state which transcends the world and is free from all material propensity. When we are in this state the Logos of God enters into us, putting an end to our battle with the passions and the demons.
Έως ότου κανείς, κατά την πρακτική φιλοσοφία, περνά με ανδρεία τους θείους αγώνες, κατέχει κοντά του τον Λόγο, ο οποίος ήρθε στον κόσμο από τον Πατέρα μέσω των εντολών. Όταν όμως αφήσει την έμπρακτη πάλη κατά των παθών, επειδή αποδείχθηκε νικητής των παθών και των δαιμόνων, και περάσει με τη θεωρία στη γνωστική φιλοσοφία, επιτρέπει στο Λόγο μυστικά να αφήσει πάλι τον κόσμο και να πορευθεί προς τον Πατέρα. Γι’ αυτό λέει ο Κύριος στους μαθητές: «Εσείς με αγαπήσατε και πιστέψατε ότι εγώ ήρθα από το Θεό. Ξεκίνησα από τον Πατέρα και ήρθα στον κόσμο. Αφήνω πάλι τον κόσμο και πορεύομαι προς τον Πατέρα»(Ιω. 16, 27-28). Κόσμο ίσως να είπε την επίπονη εργασία των αρετών κατά την πρακτική άσκηση, και πατέρα την υπερκόσμια και ελεύθερη από κάθε υλικό φρόνημα κατάσταση του νου, κατά την οποία έρχεται μέσα μας ο Λόγος του Θεού και παύει τη μάχη εναντίον των παθών και των δαιμόνων.
95
He who through practice of the virtues has succeeded in mortifying whatever is earthly in him (cf. Col. 3:5), and who by fulfilling the commandments has triumphed over the world of the passions within him, will experience no more affliction; for he will have already left the world and come to be in Christ, the conqueror of the world of the passions and the source of all peace. He who has not severed his attachment to material things will always experience affliction, since his state of mind depends on things that are naturally changeable, and so it alters when they do. But he who has come to be in Christ will be totally impervious to such material change. That is why the Lord says, ‘I have said these things to you, so that in Me you may have peace. In the world you will experience affliction; but have courage, for I have overcome the world’ (John 16:33). In other words, ‘In Me, the Logos of virtue, you have peace, for you have been released from the swirl and turmoil of material passions and objects; in the world - that is, in a state of attachment to material things - you are afflicted because of the successive changes of these things.’ For both he who practices the virtues and he who loves the world experience affliction, the first because of the toil which such practice entails and the second because of the futility of material things. But the affliction of the first is salutary, that of the second corrupting and destructive. The Lord gives release to both: in the case of the first He allays the toil of ascetic practice with the contemplation attained through dispassion, and in the case of the second He rescinds attachment to corrupted things by means of repentance.
Εκείνος που μπόρεσε με την πρακτική άσκηση να νεκρώσει τα μέλη του που επιθυμούν τα γήινα(Κολ. 3, 5) και να νικήσει με τις εντολές τον κόσμο των παθών που βρίσκεται μέσα του, δε θα έχει στο εξής καμιά θλίψη, γιατί άφησε τον κόσμο και ενώθηκε με τον Χριστό, ο οποίος νίκησε τον κόσμο των παθών και χορηγεί κάθε ειρήνη. Εκείνος που δεν άφησε την εμπαθή προσκόλληση στα υλικά, θα έχει διαρκώς θλίψη, γιατί αλλάζει η διάθεσή του μαζί με τα υλικά που αλλάζουν από τη φύση τους. Εκείνος όμως που έφτασε στο Χριστό, δεν αισθάνεται ολότελα καμία υλική μεταβολή. Γι’ αυτό λέει ο Κύριος: «Σας τα είπα αυτά για να έχετε ειρήνη μαζί μου. Θα έχετε θλίψη μέσα στον κόσμο· αλλά να έχετε θάρρος, εγώ νίκησα τον κόσμο»(Ιω. 16, 33). Δηλαδή, σ’ εμένα, το Λόγο της αρετής, έχετε ειρήνη, ελεύθεροι από τον στροβιλισμό και την ταραχή των υλικών παθών και πραγμάτων. Στον κόσμο όμως, δηλαδή στην εμπαθή προσκόλληση στα υλικά, θα έχετε θλίψη λόγω της ακατάπαυστης μεταβολής τους. Γιατί έχουν θλίψη και οι δύο, και εκείνος που εργάζεται την αρετή, για τον κόπο που τη συνοδεύει, και εκείνος που αγαπά τον κόσμο, για την αποτυχία των υλικών. Ο ένας όμως έχει θλίψη σωτήρια, ενώ ο δεύτερος, καταστρεπτική και ολέθρια. Και των δύο ανάπαυση είναι ο Κύριος. Τον πρώτο τον αναπαύει από τους κόπους των αρετών με την απάθεια κατά τη θεωρία· από τον δεύτερο αφαιρεί την προσκόλληση προς τα υλικά με τη μετάνοια.
96
The charge made against the Savior in the inscription on the Cross clearly showed that He who was crucified was Lord and king of practical, natural and theological philosophy. For Scripture says that the inscription was written in Latin, Greek and Hebrew (cf. John 19:20). I take Latin to signify the practical branch of philosophy, since according to Daniel (cf. Dan. 2:40) the Roman empire was appointed to be the most resolute and manful of all the kingdoms on earth; for the distinguishing feature of the practice of the virtues, or practical philosophy, is resolution and manfulness, I take Greek to signify natural contemplation, since the Greek nation more than any other people has pursued natural philosophy. I take Hebrew to signify initiation into the mysteries of theology, since this nation was from the beginning clearly consecrated to God through the patriarchs.
Η διατύπωση της κατηγορίας εναντίον του Σωτήρα στην επιγραφή του Σταυρού, δίδαξε καθαρά ότι Αυτός που σταυρώθηκε είναι Κύριος και βασιλεύς της πρακτικής και της φυσικής και της θεολογικής φιλοσοφίας. Γιατί λέγεται ότι ήταν γραμμένη στα Ρωμαϊκά, στα Ελληνικά και στα Εβραϊκά(Ιω. 19, 20). Με τα Ρωμαϊκά νοώ την πρακτική αρετή, αφού η ρωμαϊκή βασιλεία κατά τον Δανιήλ ορίζεται ότι είναι η πιο ανδρεία απ’ όλες τις βασιλείες του κόσμου(Δαν. 2, 40)· και γνώρισμα της πρακτικής, παραπάνω από κάθε άλλο, είναι η ανδρεία. Με τα Ελληνικά, τη φυσική θεωρία, γιατί το έθνος των Ελλήνων περισσότερο από όλους τους άλλους ανθρώπους ασχολήθηκε με τη φυσική φιλοσοφία. Με τα Εβραϊκά, τη θεολογική μυσταγωγία, γιατί το έθνος αυτό προφανώς ήταν ανέκαθεν αφιερωμένο μέσω των Πατριαρχών στο Θεό.
97
We must not only put bodily passions to death but also destroy the soul’s impassioned thoughts. Hence the psalmist says, ‘Early in the morning I destroyed all the wicked of the earth, that I might cut off all evil-doers from the city of the Lord’ (Ps. 101:8) -that is, the passions of the body and the soul’s godless thoughts.
Πρέπει να είμαστε όχι μόνο φονευτές των σωματικών παθών, αλλά και εξολοθρευτές των εμπαθών λογισμών της ψυχής, σύμφωνα με τον άγιο που λέει: «Τα πρωινά σκότωνα όλους τους αμαρτωλούς της γης, για να εξολοθρεύσω από την πόλη του Κυρίου όλους όσοι κάνουν άνομα έργα»(Ψαλμ. 100, 8) δηλαδή τα πάθη του σώματος και τους άνομους λογισμούς της ψυχής.
98
If we keep the path of virtue undefiled through devout and true knowledge, and do not deviate to either side, we will experience the advent of God revealed to us because of our dispassion. For ‘I will sing a psalm and in a pure path I will understand when Thou wilt come to me’ (cf. Ps. 101:1-2). The psalm stands for virtuous conduct; understanding indicates the spiritual knowledge, gained through virtue, by means of which we perceive God’s advent, when we wait for the Lord vigilant in the virtues.
Εκείνος που διατήρησε ακέραιη την οδό των αρετών, με ευσεβή και ορθή γνώση, χωρίς να κλίνει δεξιά ή αριστερά, αυτός θα γνωρίσει την παρουσία του Θεού προς αυτόν με την απάθεια. Γιατί λέει ο ψαλμωδός: «Θα ψάλω και θα κατανοήσω με άμεμπτο τρόπο ζωής πότε θα έρθεις προς εμένα»(Ψαλμ. 100,2). Με τον ψαλμό φανερώνει την ενάρετη πράξη, ενώ με την κατανόηση τη γνωστική επιστήμη που προξενείται από την αρετή και που μ’ αυτήν αισθάνεται κανείς τη θεία παρουσία. Κι εκείνος που ξαγρυπνώντας στις αρετές περιμένει τον Κύριό του, είναι πιστός και αγαθός.
99
He who is a beginner on the spiritual way must not be brought to practice the commandments by kindness alone, but must more often be induced to continue the struggle by being rigorously reminded of God’s judgment, in this way he will not only be moved by love to desire what is divine, but will be moved by fear to avoid what is evil. For ‘I will sing to Thee, 0 Lord, of mercy and judgment’ (Ps. 101:1. LXX). He will sing to God charmed by love, and steeled by fear he will have strength for the song.
Δεν πρέπει ο αρχάριος στην ευσέβεια, να οδηγείται προς την πράξη των εντολών μόνο με την αγαθότητα, αλλά και με τη μνήμη των δίκαιων κρίσεων του Θεού να αγωνιστεί με βία εντονότερα, ώστε όχι μόνο να αγαπά τα θεία με πόθο, αλλά και να απέχει από την κακία από φόβο. Γιατί λέει: «Την ευσπλαχνία και τη δικαιοσύνη Σου θα ψάλω, Κύριε»(Ψαλμ. 100, 1). Έτσι και θα ψάλλει μ’ ευχαρίστηση στο Θεό από τον πόθο, και θα αντέχει στην υμνωδία καθώς θα χαλυβδώνεται από το φόβο.
100
He who through virtue and spiritual knowledge has brought his body into harmony with his soul has become a harp, a flute and a temple of God. He has become a harp by preserving the harmony of the virtues; a flute by receiving the inspiration of the Spirit through divine contemplation; and a temple by becoming a dwelling place of the Logos through the purity of his intellect.
Εκείνος που με την αρετή και τη γνώση εναρμόνισε το σώμα προς την ψυχή, έγινε κιθάρα του Θεού και ναός και αυλός. Έγινε κιθάρα, γιατί φύλαξε καλώς την αρμονία των αρετών. Αυλός, γιατί με τις θείες θεωρίες δέχεται την έμπνευση του Αγίου Πνεύματος. Και ναός, γιατί λόγω της καθαρότητας του νου του έγινε κατοικητήριο του Λόγου.