The Good that is beyond being and beyond the unoriginate is one, the holy unity of three persons, Father, Son and Holy Spirit. It is an infinite union of three infinites. Its principle of being, together with the mode, the nature and the quality of its being, is altogether inaccessible to creatures. For it eludes every intellection of intellective beings, in no way issuing from its natural hidden inwardness, and infinitely transcending the summit of all spiritual knowledge.
Ένα είναι το πάνω από άναρχο και πάνω από ουσία Αγαθό, η Αγία Τρισυπόστατη Μονάδα, Πατέρας, Υιός και Άγιο Πνεύμα· μια άπειρη συμφυΐα τριών απείρων. Έχει εντελώς απλησίαστο απ’ όλα τα όντα τον λόγο του είναι της, του πώς υπάρχει, του τι και ποιο είναι. Ξεφεύγει από κάθε νόηση όσων νοούν, αφού δεν εξέρχεται διόλου από την κατά φύση κρύφια εσωτερικότητά της, και αφού απλώνεται πέρα από κάθε γνώση όλων των γνώσεων.
2
The substantive and essential Good is that which has no origin, no consummation, no cause of being and no motion whatsoever, so far as its being is concerned, towards any final cause. The goodness to which such terms apply is not substantive since it has an origin, a consummation, a cause of being, and motion, so far as its being is concerned, towards some final cause. Even if what is not being in the substantive sense is said to be, it exists and is said to be by participation, through the will of substantive being.
Αυτό που στην ουσία Του είναι απόλυτα αγαθό, είναι εκείνο που μήτε αρχή έχει, μήτε τέλος, μήτε αιτία της υπάρξεως, μήτε οποιαδήποτε ως προς την ύπαρξή Του κίνηση προς κάποια αιτία. Εκείνο που δεν είναι έτσι, ούτε υπάρχει απόλυτα, αφού έχει αρχή και τέλος και αιτία υπάρξεως και τη σχετική με την ύπαρξη κίνηση προς κάποια αιτία. Αυτό που δεν υπάρχει απόλυτα, και αν λέγεται ότι υπάρχει, κατά μέθεξη και επειδή θέλει το απόλυτο ον και υπάρχει και λέγεται.
3
Not only is the divine Logos prior to the genesis of created beings, but there neither was nor is nor will be a principle superior to the Logos. The Logos is not without intellect or bereft of life; He possesses intellect and life because the Father is the essentially subsistent intellect that begets Him, and the Holy Spirit is His essentially subsistent and coexistent life.
Αν ο Λόγος προηγείται και κατευθύνει τη δημιουργία των όντων, τότε ούτε υπήρχε, ούτε υπάρχει, ούτε θα υπάρξει λόγος ανώτερος του Λόγου. Ο Λόγος δεν είναι χωρίς νου ή χωρίς ζωή, αλλά με νου και ζωή, αφού έχει τον Πατέρα ως νού που υφίσταται κατ’ ουσίαν και ο οποίος Τον γεννά, και το Άγιο Πνεύμα ως ζωή που υφίσταται κατ’ ουσίαν και συνυπάρχει μ’ Αυτόν.
4
There is one God, because the Father is the begetter of the unique Son and the fount of the Holy Spirit: one without confusion and three without division. The Father is unoriginate Intellect, the unique essential Begetter of the unique Logos, also unoriginate, and the .fount of the unique everlasting life, the Holy Spirit.
Ένας Θεός υπάρχει, Πατέρας που γέννησε έναν Υιό, και πηγή του Αγίου Πνεύματος. Είναι Μονάδα που δε συγχέεται και Τριάδα που δε διαιρείται· άναρχος Νους, μόνος γεννήτορας κατά την ουσία του μόνου άναρχου Λόγου και πηγή της μόνης προαιώνιας ζωής, δηλαδή του Αγίου Πνεύματος.
5
There is one God because there is one Divinity, a Unity un-riginate, simple, beyond being, without parts and undivided. The same Unity is a Trinity, also unoriginate, simple and so on.
Ο Θεός είναι ένας γιατί μία είναι η θεότητα. Είναι Μονάδα άναρχη, απλή, πάνω από κάθε ουσία, αμέριστη και αδιαίρετη. Η ίδια είναι και Μονάδα και Τριάδα κτλ.
6
Everything that derives its existence from participation in some other reality presupposes the ontological priority of that other reality. Thus it is clear that the divine Cause of created beings -which derive their existence from participation in that Cause - is incomparably superior to all such beings in every way, since by nature its existence is prior to theirs and they presuppose its onto-logical priority. It does not exist as a being with accidents, because if that were the case the divine would be composite, its own existence receiving completion from the existence of created beings. On the contrary, it exists as the beyond-beingness of being. For if artists in their art conceive the shapes of those things which they produce, and if universal nature conceives the forms of the things within it, how much more does God Himself bring into existence out of nothing the very being of all created things, since He is beyond being and even infinitely transcends the attribution of beyond-beingness. For it is He who has yoked the sciences to the arts so that shapes might be devised; it is He who has given to nature the energy which produces its forms, and who has established the very is-ness of beings by virtue of which they exist.
Αν κάθε μετοχή (σε κάποια κατάσταση) προηγείται στη νόηση από εκείνα που μετέχουν, τότε είναι φανερό ότι η Αιτία των όντων είναι ασυγκρίτως και με κάθε τρόπο πάνω από τα όντα, επειδή κατά φύση προϋπάρχει και νοείται πριν από τα όντα. Δεν υπάρχει δηλαδή ως ουσία σε συμβεβηκότα, γιατί τότε το θείο θα αποδειχθεί κάτι σύνθετο, που έχει για συμπλήρωση της υπάρξεώς Του την ύπαρξη των όντων· αλλά υπάρχει ως η υπερουσιότητα της ουσίας. Γιατί αν οι τέχνες εφεύραν τα σχήματα των προϊόντων τους και η φύση γενικά τις μορφές όσων περιέχει, πολύ περισσότερο ο Θεός έφερε από την ανυπαρξία στην ύπαρξη τις ουσίες των όντων, αφού είναι υπερούσιος, ή μάλλον, είναι και από κάθε έννοια υπερουσιότητας απείρως πιο πάνω. Αυτός είναι που συνέζευξε τις τέχνες με τις επιστήμες προς εξεύρεση σχημάτων, και έδωσε στη φύση την ενέργεια με την οποία δημιουργούνται οι διάφορες μορφές, και στις ουσίες έδωσε την ύπαρξη, όποια είναι αυτή.
7
God, in whose essence created beings do not participate, but who wills that those capable of so doing shall participate in Him according to some other mode, never issues from the hiddenness of His essence; for even that mode according to which He wills to be participated in remains perpetually concealed from all men. Thus, just as God of His own will is participated in - the manner of this being known to Him. alone - in the surpassing power of His good-ness, He freely brings into existence participating beings, according to the principle which He alone understands. Therefore what has come into being by the will of Him who made it can never be coetemal with Him who willed it to exist.
Αυτός που δεν είναι μεθεκτός από τα όντα κατά την ουσία Του, αλλά θέλει να μετέχεται με άλλο τρόπο από αυτούς που μπορούν, δεν απομακρύνεται διόλου από την κρυφιότητα της ουσίας Του. Οπότε και αυτός ο τρόπος με τον οποίον μετέχεται θεληματικά, όπως Αυτός γνωρίζει, είναι για πάντα σε όλους αφανέρωτος. Έτσι και θέλοντας έφερε στην ύπαρξη εκείνα που μετέχουν, κατά το λόγο που Εκείνος γνωρίζει από υπερβολική δύναμη της αγαθότητάς Του. Αυτό λοιπόν που έγινε με τη θέληση του Δημιουργού του, δεν μπορεί ποτέ να είναι συνάναρχο με Εκείνον που θέλησε να το κατασκευάσει.
8
The divine Logos, who once for all was born in the flesh, always in His compassion desires to be born in spirit in those who desire Him. He becomes an infant and moulds Himself in them through the virtues. He reveals as much of Himself as He knows the recipient can accept; He does not diminish the manifestation of His own greatness out of lack of generosity but estimates the receptive capacity of those who desire to see Him. In this way the divine Logos is eternally made manifest in different modes of participation, and yet remains eternally invisible to all in virtue of the surpassing nature of His hidden activity. That is why the apostle, when wisely considering the power of this hidden activity, says, ‘Jesus Christ the same yesterday, and today, and throughout the ages’ (Heb. 13:8); for he sees the hidden activity as something which is always new and never becomes outmoded through being embraced by the intellect.
Ο Λόγος του Θεού που γεννήθηκε μια φορά κατά σάρκα, γεννιέται θεληματικά πάντοτε κατά πνεύμα από φιλανθρωπία για όποιους θέλουν· και γίνεται βρέφος και σχηματίζει τον εαυτό Του μέσα τους με τις αρετές. Και φαίνεται τόσο, όσο γνωρίζει ότι μπορεί να Τον δει εκείνος που Τον δέχεται. Δεν μικραίνει τη φανέρωση του μεγαλείου Του από φθόνο, αλλά μετρά ακριβώς τη δύναμη εκείνων που θέλουν να Τον βλέπουν. Έτσι πάντοτε και ενώ φαίνεται ο Λόγος του Θεού με τους τρόπους που μετέχεται, μένει πάντοτε λόγω της υπερβολής του μυστηρίου, αθέατος. Γι’ αυτό, αφού μελέτησε με σοφία τη δύναμη του μυστηρίου ο θείος Απόστολος, λέει: «Ο Ιησούς Χριστός είναι ο ίδιος χθες και σήμερα και στους αιώνες»(Εβρ. 13, 8), επειδή γνωρίζει ότι το μυστήριο είναι πάντα νέο και ποτέ δεν παλιώνει με το να περιληφθεί από νου.
9
Christ our God is born and becomes man by adding to Himself flesh endowed with an intellective soul. He who from non-being brings created things into being is Himself born supranaturally of a Virgin who does not thereby lose her virginity. For just as He Himself became man without changing His nature or altering His power, so He makes her who bore Him a Mother while keeping her a Virgin. In this way He reveals one miracle through another miracle, at the same time concealing the one with the other. This is because in Himself, according to His essence. God always remains a mystery. He expresses His natural hiddenness in such a way that He makes it the more hidden through the revelation. Similarly, in the case of the Virgin who bore Him, He made her a Mother in such a way that by conceiving Him the bonds of her virginity became even more indissoluble.
Ο Χριστός ο Θεός γεννιέται και γίνεται άνθρωπος με την πρόσληψη σάρκας που έχει νοερή ψυχή, Αυτός που έδωσε στα όντα την ύπαρξη από την ανυπαρξία. Τον γέννησε Παρθένος υπέρ φύση, χωρίς να καταστρέψει κανένα από τα γνωρίσματα της παρθενίας. Γιατί όπως Αυτός έγινε άνθρωπος χωρίς να μεταβάλει την θεία Του φύση ή να χάσει τη δύναμη Του, έτσι και εκείνη που Τον γέννησε, και Μητέρα την κάνει και Παρθένο τη διατηρεί. Ερμηνεύει θαύμα με θαύμα και συγχρόνως κρύβει το ένα θαύμα με το άλλο, επειδή από τον εαυτό του ο Θεός είναι κατά την ουσία πάντοτε μυστήριο και βγάζει τόσο τον εαυτό Του από τη φυσική κρυφιότητα, όσο για να την κάνει με τη φανέρωση ακόμα πιο πολύ κρύφια. Και τόσο πάλι κάνει μητέρα την Παρθένο που Τον γέννησε, οσο για να γίνουν με την κύηση άλυτα τα δεσμά της παρθενίας.
10
Natures are changed into something new and God becomes man. Not only is divine nature, stable and unmoved, moved towards what is unstable and subject to movement, in order to stop it from being swept away; not only does human nature produce without seed, in a way that is supranatural, the flesh which is brought to perfection by the Logos, in order to prevent it too from being swept away; but a star from the east shone in the day and guided the Magi (cf. Matt. 2:2-10) to the place where the Logos became incarnate, in order to show in a mystical way that the inner teaching of the Law and the prophets is superior to the senses and guides the Gentiles towards the supreme light of spiritual knowledge. For clearly the inner teaching of the Law and the prophets, when contemplated devoutly like a star, leads to knowledge of the incarnate Logos those who freely respond to the call of grace.
Οι φύσεις καινοτομούνται και ο Θεός γίνεται άνθρωπος. Δεν είναι μόνο η θεία φύση, η σταθερή και ακίνητη, που κινείται προς την κινούμενη και άστατη ανθρώπινη φύση για να την σταματήσει από τη φορά της· ούτε μόνο η ανθρώπινη φύση που χωρίς καταβολή σπέρματος σχηματίζει υπέρ φύση σάρκα, η οποία τελειοποιείται με το λόγο ώστε να σταθεί από τη φορά της· αλλά είναι και το άστρο από την ανατολή που φαίνεται την ημέρα και οδηγεί τους Μάγους(Ματθ. 2, 2-10) στον τόπο της Σαρκώσεως του Λόγου, για να δείξει μυστικά ότι ο λόγος που υπήρχε στο Νόμο και τους προφήτες νικά την αίσθηση και οδηγεί τα έθνη προς τό μέγιστο φως της επιγνώσεως. Γιατί ολοκάθαρα ο λόγος του Νόμου και των προφητών, όταν κατανοείται μ’ ευλάβεια, σαν άστρο οδηγεί προς την επίγνωση του σαρκωμένου Λόγου όσους σύμφωνα με την προαίρεση τους είναι καλεσμένοι από τη χάρη.
11
As man I deliberately transgressed the divine commandment, when the devil, enticing me with the hope of divinity (cf. Gen. 3:5), dragged me down from my natural stability into the realm of sensual pleasure; and he was proud to have thus brought death into existence, for he delights in the corruption of human nature. Because of this, God became perfect man, taking on everything that belongs to human nature except sin (cf. Heb. 4:15); and indeed sin is not part of human nature, In this way, by enticing the insatiable serpent with the bait of the flesh. He provoked him to open his mouth and swallow it. This flesh proved poison to him, destroying him utterly by the power of the Divinity within it; but to human nature it proved a remedy restoring it to its original grace by that same power of the Divinity within it. For just as the devil poured out his venom of sin on the tree of knowledge and corrupted human nature once it had tasted it, so when he wished to devour the flesh of the Master he was himself destroyed by the power of the Divinity within it.
Με τη θέλησή μου εγώ ο άνθρωπος έχω παραβεί την εντολή του Θεού και ο διάβολος, δελεάζοντάς με με την ελπίδα της θεότητας(Γεν. 3, 5) έσυρε τη σταθερότητα της φύσεώς μου κάτω προς την ηδονή και καμάρωνε που μ’ αυτή έφερε το θάνατο, απολαμβάνοντας τη φθορά της φύσεως. Γι’ αυτό ο Θεός γίνεται τέλειος άνθρωπος, χωρίς να παραλείψει τίποτε από την ανθρώπινη φύση, εκτός από την αμαρτία, η οποία εξάλλου δεν ανήκε στην ανθρώπινη φύση. Ήθελε προβάλλοντας τη σάρκα, να δελεάσει τον άπληστο δράκοντα και να τον ερεθίσει ώστε ν’ ανοίξει το στόμα του και να καταπιεί τη σάρκα, για να του γίνει δηλητήριο καταστρέφοντάς τον ολότελα με τη δύναμη της θεότητας που έκρυβε μέσα της· στην ανθρώπινη φύση όμως να γίνει φάρμακο, επαναφέροντάς την στην αρχική χάρη με τη δύναμη πάλι της θεότητας που αυτή είχε. Γιατί όπως ο διάβολος έχυσε το δηλητήριό του στο δένδρο της γνώσεως και διέφθειρε την ανθρώπινη φύση που γεύθηκε από αυτό, έτσι και ο ίδιος, όταν θέλησε να φάει τη σάρκα του Κυρίου, εξολοθρεύτηκε με τη δύναμη της θεότητας που είχε μέσα της.
12
The great mystery of the incarnation remains a mystery eternally. Not only is what is not yet seen of it greater than what has been revealed - for it is revealed merely to the extent that those saved by it can grasp it - but also even what is revealed still remains entirely hidden and is by no means known as it really is. What I have said should not appear paradoxical. For God is beyond being and transcends all beyond-beingness; and so, when He wished to come down to the level of being. He became being in a manner which transcends being. Thus, too, although transcending man, yet out of love for man He truly became man by taking on the substance of men; .but the manner in which He became man always remains un-revealed, for He was made man in a way which transcends man.
Το μέγα μυστήριο της Ενανθρωπήσεως, μένει πάντοτε μυστήριο. Όχι μόνο γιατί, καθώς φανερώνεται ανάλογα με τη δύναμη όσων σώζονται από αυτό, κρύβει μυστικό βάθος μεγαλύτερο απ’ ό,τι φανερώνεται, αλλά γιατί και αυτό που φάνηκε, μένει ακόμη τελείως απόκρυφο και με κανένα τρόπο δεν γνωρίζεται όπως είναι. Ας μη θεωρηθεί παράδοξο το λεγόμενο. Γιατί ο Θεός όντας υπερούσιος και πολύ πιο πάνω από κάθε υπερουσιότητα, αφού θέλησε να λάβει ουσία, το έκανε με τρόπο υπερούσιο. Γι’ αυτό, ενώ ως φιλάνθρωπος έγινε αληθινά άνθρωπος από την ουσία των ανθρώπων με τρόπο που υπερβαίνει τον άνθρωπο, εξακολουθεί να έχει για πάντα αφανέρωτο τον τρόπο του πώς έγινε άνθρωπος. Γιατί έγινε άνθρωπος με τρόπο που υπερβαίνει τον άνθρωπο.
13
Let us contemplate with faith the mystery of the divine incarnation and in all simplicity let us simply praise Him who in His great generosity became man for us. For who, relying on the power of rational demonstration, can explain how the conception of the divine Logos took place? How was flesh generated without seed? How was there an engendering without loss of maidenhood? How did a mother after giving birth remain a virgin? How did He who was supremely perfect develop as He grew up (cf. Luke 2:52)? How was He who was pure baptized? How did He who was hungry give sustenance (cf. Matt. 4: 2; 14:14-21)? How did He who was weary impart strength (cf. John 4:6)? How did He who suffered dispense healing? How did He who was dying bestow life? And, to put the most important last, how did God become man? And - what is even more mysterious - how did the Logos, while subsisting wholly, essentially and hypostatically in the Father, also exist essentially and hypostatically in the flesh? How did He who is wholly God by nature become wholly man by nature, not renouncing either nature in any way at all, neither the divine, through which He is God, nor ours, through which He became man? Faith alone can embrace these mysteries, for it is faith that makes real for us things beyond intellect and reason (cf. Heb. 11:1).
Ας παρατηρήσομε με πίστη το μυστήριο της θείας ενανθρωπήσεως και ας δοξάσομε μόνο με απλότητα Εκείνον που ευδόκησε να γίνει αυτό για μας. Γιατί ποιος μπορεί, θαρρώντας σε λογικές αποδείξεις, να πει πώς γίνεται σύλληψη του Θεού Λόγου; Πώς γίνεται σχηματισμός σάρκας χωρίς σπορά; Πώς γίνεται γέννηση χωρίς φθορά της παρθενίας; Πώς είναι μητέρα εκείνη που και μετά τον τοκετό έμεινε παρθένος; Πώς ο υπερτέλειος προόδευε και μεγάλωνε στο σώμα(Λουκ. 2, 52); Πώς ο καθαρός βαπτιζόταν(Μετθ. 3, 16); Πώς εκείνος που πεινούσε έτρεφε τους άλλους(Ματθ. 4, 2. 14, 16-20. 15, 36-37); Πώς εκείνος που κοπίαζε χάριζε δύναμη(Ιω. 4, 6. Λουκ. 6, 19); Πώς εκείνος που έπασχε έκανε θεραπείες; Πώς εκείνος που πέθαινε έδινε ζωή(Ματθ. 9, 25. Λουκ. 7, 1415. Ιω. 11, 43-44); Και για να πω το πρώτο και το τελευταίο, πώς ο Θεός γίνεται άνθρωπος; Και το ακόμα πιο μυστηριώδες, πώς βρίσκεται να έχει υπόσταση ουσιωδώς στη σάρκα αυτός που κατά την ουσία είναι υποστατικώς όλος στον Πατέρα; Πώς ο ίδιος, και όλος είναι Θεός κατά φύση, και όλος έγινε κατά φύση. άνθρωπος, χωρίς ν’ απαρνηθεί καθόλου καμία φύση, ούτε τη θεία κατά την οποία είναι Θεός, ούτε τη δική μας κατά την οποία έγινε άνθρωπος; Μόνο η πίστη χωρεί αυτά τα μυστήρια, γιατί αυτή κάνει χειροπιαστά τα πράγματα που υπερβαίνουν το νου και τη λογική(Εβρ. 11, 1).
14
Because Adam disobeyed, human nature has come to be generated through sensual pleasure; banishing such pleasure from human nature, the Lord had nothing to do with engendering by means of seed. Because the woman transgressed the commandment, the generation of human nature begins in pain (cf. Gen. 3:16); expelling this from human nature through His birth, the Lord did not allow her who bore Him to lose her virginity. He did this in order to expel from human nature both pleasure deliberately sought and the resulting unsought pain, becoming the destroyer of those things which He did not create. Through this He also mystically taught us to embark of our own accord on another way of life, one perhaps begun in pain and labor but nevertheless ending in divine pleasure and everlasting gladness. That is why He who made man became a man and was born as a man, so that He might save man and, by healing our passions through His passion, might Himself supra-naturally destroy the passions that were destroying us, in His compassion renewing us in the spirit through His privations in the flesh.
Παραβαίνοντας την εντολή ο Αδάμ, προξένησε το να περιέχει ηδονή ο τρόπος δημιουργίας της ανθρώπινης φύσεως· εξορίζοντας από τη φύση την ηδονή ο Κύριος, δε δέχτηκε τη σύλληψη μέσω σπέρματος. Παραβαίνοντας την εντολή η γυναίκα, επέφερε το να αρχίζει με οδύνη η εμφάνιση της ανθρώπινης φύσεως· αποτινάζοντας την οδύνη από την φύση ο Κύριος, δεν επέτρεψε κατά τη γέννησή Του να υποστεί η Παρθένος καμιά φθορά. Μ’ αυτά ήθελε να αφαιρέσει από την φύση και τη θεληματική ηδονή, και την αθέλητη οδύνη που προήλθε από την ηδονή, ώστε να γίνει εξολοθρευτής αυτών που δε δημιούργησε, και να μας διδάξει μυστικά ν’ αρχίσομε με τη βούληση μας άλλη ζωή, η οποία ξεκινά ίσως με οδύνη και κόπους, καταλήγει όμως οπωσδήποτε σε θεία ηδονή και απέραντη ευφροσύνη. Γι’ αυτό γίνεται άνθρωπος και γεννιέται ως άνθρωπος ο Δημιουργός του ανθρώπου, για να σώσει τον άνθρωπο· και γιατρεύοντας τα πάθη μας με τα πάθη Του, να δειχθεί ότι Αυτός είναι «πάθος» των δικών μας παθών, που ανακαινίζει υπέρ φύση από φιλανθρωπία τις πνευματικές μας έξεις μέσω των κατά σάρκα στερήσεών Του.
15
He who longing for the divine has overcome the soul’s predilection for the body is free from physical limitations even though he is in a body. For God, who attracts the desire of the person who longs for Him, is incomparably higher than all things, and does not allow anyone who longs for Him to direct his desire towards anything sequent to Him. Let us therefore long for God with all the strength of our nature and let us keep our resolution unfettered by any bodily needs. Let us rise above all sensible and intelligible realities, and let us not allow any physical limitation to compromise our resolve to be with God, who is by nature beyond all limitation.
Εκείνος που με το θείο πόθο νίκησε την κλίση της ψυχής προς το σώμα, δεν περιορίζεται πλέον από τίποτε, αν και βρίσκεται στο σώμα. Γιατί ο Θεός ο Οποίος ελκύει την επιθυμία εκείνου που Τον ποθεί, είναι ασύγκριτα πιο υψηλός απ’ όλα και δεν αφήνει να προσηλώσει την επιθυμία του εκείνος που Τον ποθεί σε κάτι που είναι μετά το Θεό. Ας ποθήσομε λοιπόν το Θεό με όλη τη δύναμη της φύσεώς μας και ας μη δεσμεύσομε την προαίρεσή μας σε κανένα από τα σωματικά. Ας ανεβούμε με την προαίρεσή μας πάνω από όλα τα όντα, αισθητά και νοητά, και καθόλου ας μη μειώσει ο φυσικός μας περιορισμός τη θέληση να είμαστε μαζί με το Θεό, τον κατά φύση απεριόριστο.
16
The suffering of the saints lies in the struggle between malice and virtue, the former fighting to win control, the latter enduring all things to avoid defeat. The first struggles to nurture sin by chastising the righteous; the second to hold good men firm although they experience more than their share of misfortunes.
Η κακοπάθεια των αγίων είναι αγώνας μεταξύ φθόνου και αρετής. Ο φθόνος αγωνίζεται να επικρατήσει, ενώ η αρετή αγωνίζεται να μείνει ανίκητη υπομένοντας τα πάντα. Ο φθόνος αγωνίζεται να ευοδωθεί η κακία με το να κάνει κακό στους ενάρετους, ενώ η αρετή αγωνίζεται να κρατήσει τους αγαθούς, ακόμη και αν δέχονται αλλεπάλληλες συμφορές.
17
The task of virtue is to contend against hardship and suffering. The prize for victory, given to those who stand their ground, is the soul’s dispassion. In this state the soul is united with God through love, and in inward resolution it is separated from the body and the world. Those who stand their ground find that the soul’s strength lies in the body’s affliction.
Η πάλη της αρετής είναι το να αγωνίζεται μέσα σε κόπους. Έπαθλο της νίκης για όσους υπομένουν είναι η απάθεια της ψυχής. Στην κατάσταση αυτή η ψυχή ενώνεται μέσω της αγάπης με το Θεό και χωρίζεται αυτοπροαίρετα από το σώμα και τον κόσμο. Γιατί η κακοπάθεια του σώματος, σε όσους υπομένουν, είναι ευρωστία της ψυχής.
18
Beguiled from our original state by the deceitfulness of sensual pleasure, we chose death rather than true life. Let us then gladly endure the bodily hardship which puts such pleasure to death. In this way the death of pleasure will destroy the death which came about through pleasure, and we shall receive back, purchased with but slight bodily hardship, the life which we sold for the sake of sensual pleasure.
Αφού εξαπατηθήκαμε από την ηδονή εξαρχής, προτιμήσαμε τον θάνατο από την αληθινή ζωή. Ας υπομένομε λοιπόν ευχαρίστως την κακοπάθεια του σώματος που σκοτώνει την ηδονή, κι έτσι, αφού αφανίσει ο θάνατος της ηδονής τον θάνατο που προήλθε απ’ αυτήν, να λάβομε πάλι πίσω, αγορασμένη με μικρούς σωματικούς κόπους, τη ζωή που την πουλήσαμε για την ηδονή.
19
If when the flesh has an easy life the force of sin tends to grow stronger. It is clear that when the flesh suffers affliction the force of virtue will also increase. So let us bravely endure the affliction of the flesh, which cleanses the soul’s stains and brings us future glory. For ‘the sufferings of this present time are not worthy to be compared with the glory which shall be revealed in us’ (Rom. 8:18).
Αν με την καλοπέραση της σάρκας συμβαίνει ν’ αυξάνει η δύναμη της αμαρτίας, είναι φανερό ότι όταν αυτή κακοπαθεί, ξανανιώνει η δύναμη της αρετής. Ας υπομένομε λοιπόν με γενναιότητα την κακοπάθεια του σώματος, η οποία καθαρίζει τους μολυσμούς της ψυχής και προξενεί την μέλλουσα δόξα. Γιατί τα παθήματα του καιρού αυτού δεν είναι άξια να συγκριθούν με τη δόξα που μέλλει ν’ αποκαλυφθεί σ’ εμάς(Ρωμ. 8, 18).
20
When physicians are treating the body they do not administer the same remedy in all cases. Neither does God, when treating the illnesses of the soul, regard a single kind of therapy as suitable for all conditions but He allots to each soul what is suitable for it and effects its cure. So let us give thanks while we are being created, however great our suffering, for the result is blessed.
Οι γιατροί που θεραπεύουν τα σώματα δε δίνουν ένα και το αυτό φάρμακο σε όλους. Έτσι και ο Θεός που γιατρεύει τις ασθένειες των ψυχών, δε γνωρίζει ένα μόνο τρόπο θεραπείας που να ταιριάζει σε όλες, αλλά δίνοντας στην κάθε ασθένεια το κατάλληλο φάρμακο, προξενεί τη θεραπεία. Ας ευχαριστήσομε λοιπόν, όταν θεραπευόμαστε, έστω κι αν έχει ταλαιπωρία ή θεραπεία. Γιατί τό τέλος είναι μακάριο.
21
Nothing disciplines the disposition of the soul so well as the protests of the afflicted flesh. If the soul gives way to them, it will be evident that it loves the flesh more than God. But if it remains unshaken by these disturbances, it will be shown to honor virtue more than the flesh. Through virtue God will come to dwell in it God who for the soul’s sake patiently bears our human suffering – and will say to it as He once did to the disciples, ‘Have courage, for I have overcome the world’ (John 16 : 33).
Τίποτε άλλο δέ φανερώνει την κατάσταση της ψυχής, όσο οι επα- ναστάσεις του σώματος που κακοπαθεί, στις οποίες αν υποχωρήσει, θα φανεί ότι προτιμά τη σάρκα από το Θεό. Αν όμως στα τινάγματά τους μείνει ακλόνητη, τότε θα δειχθεί ότι από τη σάρκα προτιμά την αρετή, με την οποία θα έρθει να κατοικήσει μέσα της ο Θεός που γι’ αυτήν καταδέχθηκε να πάθει ως άνθρωπος και που λέει, όπως παλιά στους μαθητές: «Έχετε θάρρος, εγώ έχω νικήσει τον κόσμο»(Ιω. 16, 33).
22
If all the saints had their share of discipline, we too should thank God that we are disciplined with them, so that we may be found worthy to partake of their glory, ‘for whom the Lord loves He disciplines; He chastens every son He accepts’ (Prov. 3:12. LXX).
Αν όλοι οι άγιοι παιδαγωγήθηκαν με κακοπάθειες, ας ευχαριστήσομε κι εμείς όταν παιδαγωγούμαστε μαζί τους, για να αξιωθούμε να μετάσχομε και στη δόξα τους. Γιατί όποιον αγαπά ο Κύριος, τον παιδαγωγεί, και χτυπά με μαστίγιο όποιον παραδέχεται σαν γιό Του(Παροιμ. 3, 12).
23
When Adam accepted the sensual pleasure offered to him by Eve, who had come from his side, he expelled humanity from paradise (cf. Gen. 3:24). But when the Lord in His agony was pierced in his side by the lance. He brought the robber into paradise (cf. Luke 23:43). Let us, then, love the suffering of the flesh and hate its pleasure; for the first brings us in and restores God’s blessings to us, while the second drives us out and separates us from those blessings.
Ο Αδάμ, αφού συγκατατέθηκε στην πλευρά του που του πρότεινε την ηδονή, έβγαλε έξω από τον Παράδεισο το ανθρώπινο γένος(Γεν. 3, 24). Και ο Κύριος που υπόμεινε τον πόνο από το κέντημά της, έβαλε τον ληστή μέσα στον Παράδεισο(Λουκ. 23, 43). Ας αγαπήσομε λοιπόν την κακοπάθεια του σώματος, και ας μισήσομε την ηδονή του. Γιατί η πρώτη εισάγει στον Παράδεισο και μας αποκαθιστά στα αγαθά, ενώ η άλλη βγάζει έξω και χωρίζει από τα αγαθά.
24
If God suffers in the flesh when He is made man, should we not rejoice when we suffer, for we have God to share our sufferings? This shared suffering confers the kingdom on us. For he spoke truly who said, ‘If we suffer with Him, then we shall also be glorified with Him’ (Rom. 8:17).
Αν ο Θεός πάσχει κατά τη σάρκα αφού έγινε άνθρωπος, ποιος όταν υποφέρει, δεν χαίρεται που έχει το Θεό συμμέτοχο των παθημάτων του; Το να συμπάσχει κανείς μ’ Αυτόν προξενεί τη βασιλεία. Γιατί λέει αλήθεια εκείνος που είπε: «Εφόσον συμπάσχομε, θα δοξαστούμε και μαζί Του»(Ρωμ. 8, 17).
25
If we have to suffer because our ancestor involved our nature with sensual pleasure, let us endure our temporary sufferings bravely; for they blunt the sharp point of such pleasure for us, and free us from the eternal torment which it brings upon us.
Αν οπωσδήποτε πρέπει να κακοπαθήσομε, επειδή αναμείχθηκε με την ανθρώπινη φύση μέσω του προπάτορά μας η ηδονή, ας υποφέρομε με γενναιότητα και καρτερία τις πρόσκαιρες κακοπάθειες, οι οποίες και το κεντρί της ηδονής το αμβλύνουν μέσα μας και μας ελευθερώνουν από τις αιώνιες κολάσεις που μας περιμένουν εξαιτίας της.
26
Love is the consummation of all blessings, since all who walk in it love leads and guides towards God, the supreme blessing and cause of every blessing, and unites them with Him; for love is faithful and never fails (cf. 1 Cor. 13:8). Faith is the foundation of what comes after it, namely hope and love, since it provides a firm basis for truth. Hope is the strength of the two pre-eminent gifts of love and faith, since hope gives us glimpses both of that in which we believe and of that for which we long, and teaches us to make our way towards our goal. Love is the completion of the other two, embracing entirely the entire desire of all desires, and satisfying the yearning of our faith and hope for it; for that which we believe to be and which we hope will come to pass, love enables us to enjoy as a present reality.
Όλων των αγαθών το τέρμα είναι η αγάπη, γιατί οδηγεί εκείνους που ζουν σύμφωνα μ’ αυτή και τους προσφέρει και τους συγκεντρώνει στο Θεό, ο Οποίος είναι το ακρότατο αγαθό και αίτιος κάθε αγαθού, και γιατί η αγάπη είναι πιστή και δεν θα πάψει ποτέ να υπάρχει(Α΄Κορ. 13, 16). Η πίστη είναι βάση των επομένων, εννοώ της ελπίδας και της αγάπης, καθώς κάνει βέβαιη την αλήθεια. Η ελπίδα είναι η δύναμη των άκρων, εννοώ της αγάπης και της πίστεως, γιατί δια μέσου του εαυτού της κάνει να φανεί και στις δύο Αυτό που πιστεύομε και αγαπούμε, και γιατί διδάσκει να πορευόμαστε μέσω αυτής προς Αυτό. Η αγάπη τέλος είναι η συμπλήρωση των δύο, καθώς όλη αγκαλιάζει όλο το ακρότατο Επιθυμητό και δίνει σ’ αυτές την παύση της κινήσεως προς Αυτό, αντικαθιστώντας την πίστη στην ύπαρξή Του και την ελπίδα στον ερχομό Του με την απόλαυση της παρουσίας Του δια μέσου της.
27
The most perfect work of love, and the fulfillment of its activity, is to effect an exchange between those it joins together, which in some measure unites their distinctive characteristics and adapts their respective conditions to each other. Love makes man god, and reveals and manifests God as man, through the single and identical purpose and activity of the will of both.
Το τελειότατο έργο της αγάπης και το πέρας της ενέργειάς της είναι το να κάνει να ταιριάζουν τα γνωρίσματα και οι ονομασίες με σχετικό αντιδόσιμο και στα δύο που αυτη έχει ενώσει. Έτσι κάνει τον άνθρωπο θεό, και το Θεό να γίνεται και να φαίνεται άνθρωπος, εξαιτίας της μιας και απαράλλακτης βουλησεως και κινησεως του θεληματος και των δύο.
28
If we are made, as we are, in the image of God (cf. Gen. 1:27), let us become the image both of ourselves and of God; or rather let us all become the image of the one whole God, bearing nothing earthly in ourselves, so that we may consort with God and become gods, receiving from God our existence as gods. For in this way the divine gifts and the presence of divine peace are honored.
Αφού είμαστε πλασμενοι κατ’ εικόνα Θεού(Γεν. 1, 27), ας γίνομε πραγματικά κατά την εικόνα μας και του Θεού. η μάλλον μόνου και όλου του Θεού, και ολόκληροι, χωρίς να έχομε μεσα μας τίποτε το επίγειο, για να πλησιάσομε το Θεό και να γίνομε θεοί, παίρνοντας από το Θεό το να γίνομε θεοί. Γιατί έτσι αποδίδεται τιμη στα θεία δώρα και δείχνεται η αγάπη μας στην παρουσία της θείας ειρηνης.
29
Love is a great blessing and of all blessings the first and supreme, since it joins God and men together around him who has love, and it makes the Creator of men manifest Himself as man through the exact likeness of the deified man to God, in so far as this is possible for man. This is what I take to be the actualization of the commandment, ‘You shall love the Lord your God with all your heart, and with all your soul, and with all your might, and your neighbor as yourself (cf. Lev. 19:18; Deut. 6:5; Matt. 22:37-39).
Είναι μεγα αγαθό η αγάπη, και αγαθό απ’ όλα τα αγαθά το πρώτο και ανώτερο, γιατί ενώνει το θεό και τους ανθρώπους γύρω από εκείνον που την έχει. Και κάνει το Δημιουργό των ανθρώπων να φανεί ως άνθρωπος, επειδη όσο είναι δυνατο στους ανθρώπους δεν παραλλάζει από το Θεό σχετικά με το αγαθό αυτος που θεώνεται. Αυτο νομίζω ότι το ενεργεί το «να αγαπησομε το Θεό μ’ όλη την καρδιά και την ψυχη και τη δύναμη μας, και τον πλησίον όπως τον εαυτο μας»(Ματθ. 22, 37-39).
30
The devil has deceived us by guile in a malicious and cunning way, provoking us through self-love to sensual pleasure (cf. Gen. 3:1-5). He has separated us in our wills from God and from each other; he has perverted straightforward truth and in this manner has divided humanity, cutting it up into many opinions and fantasies.
Πρέπει να γνωρίζομε ότι ο διάβολος μας εξαπάτησε με δόλο κατά τρόπο κακούργο και πανούργο δια μεσου της φιλαυτίας προσβάλοντάς μας με την ηδονη(Γεν. 3, 1-6), και έτσι μας χώρισε κατά την προαίρεση τον ένα από τον άλλο και από το Θεό. Διέστρεψε την ευθύτητά μας και με τον τρόπο αυτο διαίρεσε την ανθρώπινη φύση και την κατακομμάτιασε σε πολλές γνώμες και φαντασίες.
31
The greatest authors and instigators of evil are ignorance, self-love and tyranny. Each depends on the other two and is supported by them: from ignorance of God comes self-love, and from self-love comes tyranny over one’s own kind. The devil establishes these in us when we misuse our own powers, namely our intelligence, our desire and our incensive power.
Τρία είναι τα πιο μεγάλα που γίνονται αρχη του κακού και που γεννούν κάθε κακία: η άγνοια, η φιλαυτία και η τυραννικη συμπεριφορά. Το καθένα εξαρτάται και υποστηρίζεται από τα άλλα δύο. Από την άγνοια του Θεού προέρχεται η φιλαυτία, ενώ από αυτην, η τυραννική συμπεριφορά προς τους συνανθρώπους. Και δεν θα υπάρξει αντίρρηση για το ότι αυτές τις εγκατέστησε μεσα μας ο πονηρός κατά τη σφαλερη χρηση των δυναμεων της ψυχης, δηλαδη του λογιστικού, του επιθυμητικού και του θυμοειδούς.
32
By intelligence we should be stimulated to overcome our ignorance and to seek the one and only God by means of spiritual knowledge; through desire - through a passion of self-love which has been purified - we should be drawn in longing to the one God; and with an incensive power divorced from all tyrannical propensity we should struggle to attain God alone. From these three powers of the soul we should actualize that divine and blessed love on account of which they exist, that love which joins the devout man to God and reveals him to be a god.
Πρέπει με το λογικό αντίθετο στην άγνοια, να κινούμαστε μεσω της γνώσεως προς το Θεό, αναζητώντας Αυτον και μόνο. Με επιθυμία καθαρη από το πάθος της φιλαυτίας, να κατευθυνόμαστε με πόθο προς μόνο το Θεό. Και με θυμό χωρισμενο από την τυραννικη διάθεση, να αγωνιζόμαστε να επιτύχομε μόνο το Θεό. Και από αυτά να δημιουργησομε τη θεία και μακαρία αγάπη, για την οποία και υπάρχουν αυτά, και η οποία ενώνει με το θεό και κάνει θεό εκείνον που αγαπά το Θεό.
33
Since self-love is, as I have said, the origin and mother of evil, when this is eradicated all the things which derive from it are eradicated as well. For when self-love is absent, not the slightest trace or form of evil can exist in any way at all.
Όταν ξεριζωθεί η φιλαυτία που είναι άρχη και μητέρα όλων των κακών, όπως είπα, συνήθως ξεριζώνονται μαζί και όλα όσα προέρχονται από αυτήν κι όσα την ακολουθούν. Γιατί όταν δεν υπάρχει αυτή, με κανένα ολότελα τρόπο, ούτε τo παραμικρo ίχνος ή είδος κακίας δεν μπορεί να υπάρχει.
34
We should care for ourselves and each other in the way that Christ Himself, who patiently suffered for us, has already shown us in His own person.
Είναι ανάγκη να φροντίζομε σε τέτοιο βαθμo για τoν εαυτό μας και για τους άλλους, όσο o ίδιος o Χριστoς έδειξε πρώτος με τoν εαυτό Του καταδεχόμενος να πάθει για χάρη μας.
35
For the sake of love all the saints resisted sin, not showing any regard for this present life. And they endured many forms of death, in order to be separated from the world and united with themselves and with God, joining together in themselves the broken fragments of human nature. For this is the true and undefiled theosophy of the faithful. Its consummation is goodness and truth - if indeed goodness as compassion and truth as devotion to God in faith are the marks of love. It unites men to God and to one another, and on this account contains the unchanging permanence of all blessings.
Για χάρη της αγάπης όλοι οι άγιοι αντιστάθηκαν στην αμαρτία, χωρίς να λογαριάσουν καθόλου την παρούσα ζωή. Και υπέφεραν τους πολύμορφους τρόπους του θανάτου, για να μαζευτούν από τoν κόσμο στoν εαυτό τους και στο Θεό, και να ενώσουν πάνω τους τα ρήγματα της φύσεως. Αυτή είναι η αληθινή και χωρίς ψεγάδι θεία σοφία των πιστών· αυτής τo τέλος είναι τo αγαθό και η αλήθεια, αν βέβαια αγαθό είναι η φιλανθρωπία, και αλήθεια είναι η από την πίστη φιλοθεΐα, τα oποία είναι γνωρίσματα της αγάπης, γιατί ενώνει τους ανθρώπους με τo Θεό και μεταξύ τους, και γι’ αυτό έχει αδιάπτωτη την παραμονή των αγαθών.
36
The actualization and proof of perfect love for God is a genuine and -willing attitude of goodwill towards one’s neighbor. ‘For he who does not love his brother whom he has seen’, says St John, ‘cannot love God whom he has not seen’ (1 John 4:20).
Ενέργεια και απόδειξη της τέλειας αγάπης προς τo Θεό είναι η ειλικρινής διάθεση με εκούσια συμπάθεια πρoς τoν πλησίον. «Γιατί εκείνος που δεν αγαπά τoν αδελφό του που τoν βλέπει —λέει o θείος Ιωάννης—, δε μπορεί να αγαπά τo Θεό, τoν oποίο δεν βλέπει»(Α΄Ιω. 4, 20).
37
The way of truth is love. The Logos of God called Himself the way (cf. John 14:6, 1 John 4:8); and those who travel on this way He presents, purified from every stain, to God the Father.
Η οδός της αλήθειας είναι η αγάπη. Δίνοντας στoν εαυτό Του αυτό τo όνομα o Λόγος του Θεού(Ιω. 14, 6), παρουσιάζει στo Θεό και Πατέρα εκείνους που βαδίζουν αυτή την oδό καθαρούς από κάθε κακία.
38
This is the door through which a man enters into the Holy of Holies and is brought to the vision of the unapproachable beauty of the Holy and Royal Trinity.
Η αγάπη είναι η θύρα από την οποία όποιος περνά, φτάνει στα Άγια των Αγίων και γίνεται θεατής του απλησίαστου κάλλος της αγίας και βασιλικής Τριάδας.
39
It is a fearful and heinous thing for us, because of our love for things corruptible, deliberately to kill the life that was given to us by God as the gift of the Holy Spirit. Those who have trained themselves to prefer truth to selflove will certainly know this fear.
Είναι πραγματικά φοβερo πράγμα και υπερβαίνει κάθε υπολογισμό η καταδίκη που επισύρει, τo να νεκρώσομε θεληματικά τη ζωή που μας έδωσε o Θεός με τη δωρεά του Αγίου Πνεύματος, αγαπώντας τα πράγματα που φθείρονται. Και τoν γνωρίζουν οπωσδήποτε αυτό τo φόβο εκείνοι που προτίμησαν συνειδητά αντί για τη φιλαυτία την αλήθεια.
40
Let us use peace in the right way: repudiating our evil alliance with the world and its ruler, let us at last break off the war which we wage against God through the passions. Concluding an unbreakable covenant of peace with Him by destroying the body of sin within us (cf. Rom. 6:6), let us put an end to our hostility towards Him.
Ας χρησιμοποιήσομε κατάλληλα την ειρήνη, και αφού αθετήσομε τη φιλία πρoς τoν κόσμο και τoν κοσμοκράτορα διάβολο, η οποία κακώς υπάρχει μέσα μας, ας καταργήσομε έστω και αργά τoν πoλεμο που κάνομε με τα πάθη μας εναντίον του Θεού. Και αφού κάνομε με τo Θεo αδιάλυτη συνθήκη ειρήνης μαζί Του, νεκρώνοντας τo αμαρτητικo μέρος του σώματος(Ρωμ. 6, 6), ας τερματίσομε την έχθρα μας πρoς Αυτόν.
41
Rebelling as we do against God through the passions and agreeing to pay tribute in the form of evil to that cunning tyrant and murderer of souls, the devil, we cannot be reconciled with God until we have first begun to fight against the devil with all our strength. For even though we assume the name of faithful Christians, until we have made ourselves the devil’s enemies and fight against him, we continue by deliberate choice to serve the shameful passions. And nothing of profit will come to us from our peace in the world, for our soul is in an evil state, rebelling against its own Maker and unwilling to be subject to His kingdom. It is still sold into bondage to hordes of savage masters, who urge it towards evil and treacherously contrive to make it choose the way which leads to destruction instead of that which brings salvation.
Είναι αδύνατο να φιλιωθούμε με τo Θεo, εφόσον με τα πάθη μας επαναστατούμε εναντίον Του και ανεχόμαστε να πληρώνομε φόρο με την κακία μας στο διάβολο, τον κακό τύραννο και φονευτή των ψυχών μας, αν δε βγούμε πρωτύτερα σε ολοκληρωτικό πόλεμο εναντίον του πονηρού. Γιατί μέχρι τότε είμαστε εχθροί και αντίπαλοι του Θεού, και ας πλάθομε για τον εαυτό μας το όνομα των πιστών, έως ότου δηλαδή θέλομε να δουλεύομε στα πάθη της ατιμίας. Και καμιά ωφέλεια δεν θα έχομε από την ειρήνη στόν κόσμο, εφόσον η ψυχή έχει κακή κατάσταση και επαναστατεί εναντίον του Δημιουργού της και δε δέχεται να ταχθεί κάτω από την εξουσία της βασιλείας Του, και είναι αγορασμένη από χίλιους-δυο ωμούς αφέντες που τη σπρώχνουν με βία στην κακία και την ετοιμάζουν απατηλά να προτιμήσει την οδό που οδηγεί στην απώλεια, παρά την οδό που σώζει.
42
God made us so that we might become ‘partakers of the divine nature’ (2 Pet. 1:4) and sharers in His eternity, and so that we might come to be like Him (cf. 1 John 3:2) through deification by grace. It is through deification that all things are reconstituted and achieve their permanence; and it is for its sake that what is not is brought into being and given existence.
Ο Θεός μας έπλασε για να γίνομε κοινωνοί της θείας φύσεως(Β΄Πετρ. 1, 4) και μέτοχοι της αιωνιότητάς Του, και να φανούμε όμοιοι με Αυτόν(Α’ Ιω. 3, 2), θεούμενοι μέσω της θείας χάρης. Για τη θέωση αυτή συστάθηκαν και εξακολουθούν να υπάρχουν τα όντα, και γι’ αυτήν τα μη όντα καρποφόρησαν και γέννησαν τα όντα.
43
If we desire to belong to God in both name and reality, let us struggle not to betray the Logos to the passions, as Judas did (cf. Matt. 26:14-16), or to deny Him as Peter did (cf. Matt. 26:69-75). To deny the Logos is to fail through fear to do what is good; to betray Him is deliberately to choose and commit sin.
Αν επιθυμούμε να ονομαζόμαστε και να είμαστε του Θεού, ας αγωνιστούμε να μην προδώσομε το Λόγο με τα πάθη, όπως ο Ιούδας, ή να Τον αρνηθούμε όπως ο Πέτρος(Ματθ 26, 14-16 και 6975). Άρνηση του Λόγου είναι να αποφύγομε να κάνομε το καλό από φόβο, και προδοσία είναι η έμπρακτη θεληματική αμαρτία, καθώς και η ορμή προς την αμαρτία.
44
The outcome of every affliction endured for the sake of virtue is joy, of every labor rest, and of every shameful treatment glory; in short, the outcome of all sufferings for the sake of virtue is to be with God, to remain with Him for ever and to enjoy eternal rest.
Κάθε θλίψη καταλήγει σε χαρά, και κάθε κόπος σε ανάπαυση, και κάθε ατιμία σε δόξα. Και γενικά, το τέλος όλων των θλίψεων για την αρετή είναι το να βρεθεί κανείς μαζί με το Θεό και να μείνει μ’ Αυτόν για πάντα και να απολαύσει την αιώνια ανάπαυση που δεν έχει πέρας.
45
Because He wishes to unite us in nature and will with one another, and in His goodness urges all humanity towards this goal, God in His love entrusted His saving commandments to us, ordaining simply that we should show mercy and receive mercy (cf. Matt. 5:7).
Ο Θεός θέλοντας να μας ενώσει μεταξύ μας όχι μόνο κατά τη φύση, αλλά και κατά τη γνώση, και παρακινώντας ως αγαθός προς αυτό όλους τους ανθρώπους, χάραξε τις σωτήριες και φιλάνθρωπες εντολές για μας, και ένεκα τούτου νομοθέτησε να ελεούμε και να ελεούμαστε(Ματθ. 5-7).
46
The self-love and cleverness of men, alienating them from each other and perverting the law, have cut our single human nature into many fragments. They have so extended the insensibility which they introduced into our nature and which now dominates it, that our nature, divided in will and purpose, fights against itself. Thus anyone who has succeeded by sound judgment and nobility of intelligence in resolving this anomalous state of our nature has shown mercy to himself prior to showing it to others; for he has molded his will and purpose in conformity to nature, and through them he has advanced towards God by means of nature; he has revealed in himself what it means to be ‘in the image’ and shown how excellently in the beginning God created our nature in His likeness and as a pure copy of His own goodness, and how He made our nature one with itself in every way - peaceable, free from strife and faction, bound to God and to itself by love, making us cleave to God with desire and to each other with mutual affection.
Η φιλαυτία και η εξυπνάδα των ανθρώπων, αφού και τους συνανθρώπους και το Νόμο είτε τους παραμέρισε, είτε τους σοφιστεύθηκε, κατακομμάτιασε σε πολλά μέρη τη μια ανθρώπινη φύση· και αφού εισήγαγε και εξάπλωσε την αναισθησία που επικρατεί τώρα σ’ αυτή, όπλισε με την προαίρεση την φύση εναντίον του εαυτού της. Γι’ αυτό, όποιος με σώφρονα λογισμό και γενναίο φρόνημα μπόρεσε να διαλύσει αυτή την αντίφαση της φύσεως, ελέησε πρώτα-πρώτα τον εαυτό του, γιατί συμμόρφωσε την προαίρεσή του σύμφωνα με τη φύση, και κατέφυγε στο Θεό κατά την προαίρεση λόγω της φύσεως. Και έδειξε στον εαυτό του τι σημαίνει το «κατ’ εικόνα» και πώς ο Θεός στην αρχή, δημιουργώντας τη δική μας φύση όπως έπρεπε, όμοια με τον εαυτό Του και ολοκάθαρο απεικόνισμα της αγαθότητάς Του, της εξασφάλισε την ταυτότητα με τον εαυτό της σε όλα, να είναι άμαχη, ειρηνική, χωρίς εναντιότητες, δεμένη σφιχτά με το Θεό και τον εαυτό της μέσω της αγάπης, η οποία μας εξαρτά με τον πόθο από τον Θεό και μας συνδέει μεταξύ μας με τη συμπάθεια.
47
In His love for man God became man so that He might unite human nature to Himself and stop it from acting evilly towards itself, or rather from being at strife and divided against itself, and from having no rest because of the instability of its will and purpose.
Ο φιλάνθρωπος Θεός έγινε άνθρωπος για να συγκεντρώσει την ανθρώπινη φύση στον εαυτό Του και να τη σταματήσει από το να φέρεται άσχημα στόν εαυτό της, ή μάλλον να επαναστατεί εναντίον του εαυτού της και να έχει κομματιαστεί και να μη σταματά πουθενά εξαιτίας της άστατης κινήσεως της προαιρέσεώς της γύρω από το κάθε πράγμα.
48
Nothing sequent to God is more precious for beings endowed with intellect, or rather is more dear to God, than perfect love; for love unites those who have been divided and is able to create a single identity of will and purpose, free from faction, among many or among all; for the property of love is to produce a single will and purpose in those who seek what pertains to it.
Τίποτε απ’ όσα είναι μετά το Θεό, δεν είναι πολυτιμότερο για όσους έχουν νου, ή μάλλον προσφιλέστερο στο Θεό, από την αγάπη. Γιατί εκείνους που είναι χωρισμένοι τους μαζεύει σε ένα, και μπορεί να δημιουργήσει ταυτότητα γνώμης για τους πολλούς ή για όλους, χωρίς εναντιότητες. Γιατί ιδίωμα της αγάπης είναι να κάνει μία τη γνώμη όσων την επιζητούν.
49
If by nature the good unifies and holds together what has been separated, evil clearly divides and corrupts what has been unified. For evil is by nature dispersive, unstable, multiform and divisive.
Αν από τη φύση του το αγαθό ενοποιεί και συγκρατεί τα διαιρεμένα, είναι φανερό ότι το κακό διαιρεί και καταστρέφει τα ενωμένα. Γιατί άπό τη φύση του το κακό είναι κάτι που διασκορπίζεται, είναι άστατο, πολύμορφο και διαιρετικό.
50
The true love of God, grounded in real knowledge, together with the total repudiation of the soul’s affection for the body and this world, is the short road to salvation and brings deliverance from all sins. In this way, casting off desire for pleasure and fear of pain, we are freed from evil self-love and are raised to a spiritual knowledge of the Creator. In the place of the evil self-love, we receive an uncorrupt and spiritual self-love, separated from affection for the body; and we do not cease to worship God through this uncorrupt self-love, always seeking from Him sustenance for our souls. For true worship, genuinely pleasing to God, is the strict cultivation of the soul through the virtues.
Απαλλαγή από όλα τα κακά και σύντομος δρόμος σωτηρίας είναι η αληθινή, ή με επίγνωση αγάπη του Θεού και η τέλεια απάρνηση της στοργής της ψυχής προς το σώμα και τον κόσμο. Σύμφωνα μ’ αυτήν, αφού αποβάλομε τήν επιθυμία της ηδονής και το φόβο της οδύνης, ελευθερωνόμαστε από την κακή φιλαυτία και ανεβαίνομε στη γνώση του Δημιουργού. Και αφού πάρομε στη θέση της κακής την αγαθή νοερή φιλαυτία, τη χωρισμένη από σωματική στοργή, δεν παύομε να λατρεύομε το Θεό με αυτήν την καλή φιλαυτία, ζητώντας πάντοτε από το Θεό τον καταρτισμό της ψυχής. Γιατί αυτή είναι η λατρεία η αληθινή και πραγματικά θεάρεστη, η ακριβής επιμέλεια της ψυχής μέσω των αρετών.
51
If you do not long for bodily pleasure and have not the slightest fear of pain, you have attained dispassion. For by overcoming such longing and fear, together with the self-love which has engendered them, you have killed at a single blow all the passions which have come into being through them and from them, as well as the principal source of all evil, ignorance. You have become full of that goodness which Is stable and permanent and always remains the same by nature; and in that goodness you stand absolutely immovable, ‘with unveiled face reflecting the glory of the Lord’ (2 Cor. 3:18) and contemplating through the radiant brightness; within you the divine and unapproachable glory.
Εκείνος που δεν επιθυμεί σωματική ηδονή και καθόλου δε φοβάται οδύνη, έγινε απαθής. Γιατί μαζί μ’ αυτές και τη μητέρα τους φιλαυτία σκότωσε και όλα τα πάθη που γι’ αυτές υπάρχουν και από αυτές προέρχονται, όπως και την άγνοια, την αρχηγό των κακών. Και έτσι ολόκληρος δόθηκε στο φύσει Καλό, το οποίο είναι σταθερό και μόνιμο και αναλλοίωτο, μένοντας μαζί μ’ Αυτό τελείως ακίνητος να αντανακλά με ακάλυπτο πρόσωπο τη δόξα του Κυρίου(Β΄Κορ. 3, 18) και από την φωτοειδή δόξα που έχει μέσα του να βλέπει τη θεϊκή και απλησίαστη δόξα.
52
Let us reject the pleasure and pain of this present life with what strength we have, and so free ourselves entirely from all thoughts of the passions and all machinations of the demons. For we love the passions because of pleasure and avoid virtue because of pain.
Ας αρνηθούμε την ηδονή και την οδύνη της ζωής αυτής με όλη μας τη δύναμη, και τότε θα απαλλαγούμε από κάθε επινόηση των παθών και κάθε δαιμονική κακουργία. Γιατί αγαπούμε τα πάθη για την ηδονή και εξαιτίας του πόνου αποφεύγομε την αρετή.
53
Since it is the nature of every evil to destroy itself along with the habits which brought it into being, man finds by experience that every pleasure is inevitably succeeded by pain, and so directs his whole effort towards pleasure and does all he can to avoid pain. He struggles with all his might to attain pleasure and he fights against pain with immense zeal. By doing this he hopes to keep the two apart from each other - which is impossible - and to indulge his self-love in ways which bring only pleasure and are entirely free from pain. Dominated by the passion of self-love he is, it appears, ignorant that pleasure can never exist without pain. For pain is intertwined with pleasure, even though this seems to escape the notice of those who suffer it. It escapes their notice because desire for pleasure is the dominating force in self-love, and what dominates is naturally always more conspicuous and obscures one’s sense of what is present with it. Thus because in our self-love we pursue pleasure, and because - also out of self-love - we try to escape pain, we generate untold corrupting passions in ourselves.
Επειδή κάθε κακίαε εκ φύσεως καταστρέφεται μαζι με τους τρόπους που τη δημιούργησαν, βρίσκοντας ο άνθρωπος με τη πείρα του ότι κάθε ηδονή τη διαδέχεται η οδύνη, κατεύθυνε όλη την ορμή του προς την ηδονή και ολη την αποστροφή του προς την οδύνη. Την πρώτη την υπερασπίζεται με όλη του τη δύναμη, ενώ την άλλη την καταπολεμά με όλο του το ζήλο, πιστεύοντας κάτι αδύνατο, ότι με τη μέθοδο αυτή θα διαχωρίσει τη μια από την αλλη και μόνη τη φιλαυτία θα έχει ενωμένη με την ηδονή χωρίς να της βάζει τέλος η οδύνη·· το πάθος όμως φαίνεται τον κάνει ν’ αγνοεί ότι σε καμιά περίπτωση δεν υπάρχει ηδονή χωρίς οδύνη. Γιατί είναι ανακατεμένος με την ηδονή ο πόνος, κι ας μοιάζει να μη γίνεται αντιληπτός απ’ όσους τον έχουν, καθώς στο πάθος επικρατεί η ηδονή. Και είναι φυσικό να προβάλλει πάντοτε εκείνο που επικρατεί, και να σκεπάζει ό,τι συνυπάρχει. Όταν λοιπόν διεκδικούμε την ηδονή εξαιτίας της φιλαυτίας μας και φροντίζουμε να αποφεύγομε την οδύνη, πάλι για την ίδια αιτία, τότε εφευρίσκομε τα απερίγραπτα καταστρεπτικά πάθη.
54
A man no longer experiences pleasure and pain when, freeing his intellect from its relationship with the body, he binds or rather unites it to God, tile real goal of love, longing and desire.
Αγνοεί ο άνθρωπος και δεν αισθάνεται την ηδονή και την οδύνη, όταν στο Θεό, που είναι το όντως αγαπητό και αξιέραστο και επιθυμητό, δέσει ή μάλλον κολλήσει το νου του, οπότε γίνεται ελεύθερος από τη σωματική σχέση.
55
Just as one cannot worship God in a pure way without utterly purifying the soul, so one cannot worship creation without pampering the body. By fulfilling, out of concern fop the body, that worship which causes corruption, and by thus acquiring self-love, man became subject to the unceasing action of pleasure and pain; eating always from the tree of disobedience - the tree of the knowledge of good and evil - in this way he acquired experientially through sense-perception a knowledge in which good and evil were intermingled. And it would not be untrue to say that the tree of the knowledge of good and evil is the visible created world. For this world is by nature subject to that alternation which produces pleasure and pain.
Όπως δεν μπορεί να λατρεύει κανείς το Θεό καθαρά, αν δεν καθαρίζει από τα βάθη την ψυχή του, έτσι δεν μπορεί να λατρεύει την κτίση αν δεν περιποιείται το σώμα. Επιτελώντας σ’ αυτό το σώμα ο άνθρωπος τη φθοροποιό αυτή λατρεία και καταντώντας φίλαυτος, είχε ακατάπαυστα ενεργούμενη μέσα του την ηδονή και την οδύνη, τρώγοντας διαρκώς από το δένδρο της παρακοής που παρείχε ανακατωμένη τη γνώση του καλού και του κακού(Γεν. 3, 5) με την πείρα μέσω της αισθήσεως. Και αν κανείς πει ότι το δένδρο της γνώσεως του καλού και του κακού είναι η ορατή κτίση, δε θα σφάλει. Γιατί η απόλαυση της εκ φύσεως προξενεί ηδονή και οδύνη.
56
Where intelligence does not rule, the senses naturally assume the dominant role. The power of sin is somehow mingled with the senses and induces the soul by means of sensual pleasure to have pity for the flesh, to which it is joined. When the soul pursues the impassioned and pleasurable cultivation of the flesh as its natural task, it is diverted from a life lived in accordance with nature and is impelled to become the author of evil, which has no substantial existence.
Όπου δεν επικρατεί το λογικό, εκεί είναι φυσικό να επικρατεί η δύναμη της αισθήσεως, στην οποία έχει αναμειχθεί κατά κάποιο τρόπο η δύναμη της αμαρτίας. Αυτή κρυφοσέρνει την ψυχή με την ηδονή σε οίκτο τάχα προς τη συγγενή κατά την υπόσταση σάρκα, και αφού της αναθέσει σαν φυσικό της έργο την εμπαθή και ηδονική επιμέλεια της σάρκας, την απομακρύνει από τη ζωή που ταιριάζει στη φύση της και την πείθει να γίνει δημιουργός της κακίας, η οποία καθ’ εαυτήν είναι ανυπόστατη.
57
Evil is the noetic soul’s forgetfulness of what is good according to nature; and this forgetfulness results from an impassioned relationship with the flesh and the world. When the intelligence is in control it dispels this forgetfulness through spiritual knowledge, since intelligence, having investigated the nature of the world and the flesh, draws the soul to the realm of spiritual realities which is its true home. Into this realm the law of sin cannot penetrate; for the link between the soul and the senses has now been broken, and the senses, limited to the world of sensible objects, can no longer function as a bridge conveying the law of sin into the intellect. When the intellect transcends its relationship with sensible objects and the world to which they pertain, it becomes utterly free from the sway of the senses.
Κακία της νοερής ψυχής είναι η λησμοσύνη των φυσικών καλών, και προέρχεται από την εμπαθή σχέση προς τη σάρκα και τον κόσμο. Τη λησμοσύνη αυτή την αφανίζει το λογικό, όταν ενεργεί στρατηγικά σύμφωνα με την πνευματική επιστήμη, διερευνώντας τη φύση του κόσμου και της σάρκας και οδηγώντας την ψυχή στη συγγενική της χώρα των νοητών. Εκεί δεν έχει κανένα πέρασμα ο νόμος της αμαρτίας, γιατί δεν έχει πια την αίσθηση να τον περνά εκεί σαν γέφυρα, αφού η αίσθηση έχει ήδη χωριστεί κατά τη σχέση της με την ψυχή και έχει απορριφθεί στα αισθητά θεάματα, των οποίων ο νους αφού ξεπέρασε τη σχέση και τη φύση, δεν τα αισθάνεται ολότελα.
58
When the intelligence dominates the passions it makes the senses instruments of virtue. Conversely, when the passions dominate the intelligence they conform the senses to sin. One must watchfully study and reflect how the soul can best reverse the situation and use those things through which it had formerly sinned to generate and sustain the virtues.
Όταν το λογικό κυριαρχεί στα πάθη, κάνει τις αισθήσεις όργανο των αρετών. Έτσι αντίθετα, όταν τα πάθη κυριαρχούν πάνω στο λογικό, διαμορφώνουν τις αισθήσεις σύμφωνα με την αμαρτία. Πρέπει λοιπόν με νήψη να εξετάζομε και να μελετούμε με ποιο τρόπο η ψυχή θα κάνει την καλή αντιστροφή όπως πρέπει, ώστε εκείνα με τα οποία πρωτύτερα αμάρτανε, να τα μεταχειριστεί τώρα για την πραγματοποίηση και στερέωση των αρετών.
59
The holy Gospel teaches men to reject life according to the flesh and to embrace life according to the Spirit. I am speaking of those who are always dying to what is human - I mean human life in the flesh according to this present age - and living for God in the Spirit alone, after the example of St Paul and his followers. They do not in any way live their own life but have Christ living in them in the soul alone (cf. Gal. 2:20). Those, then, who in this age are truly dead to the flesh can be distinguished in this way: even though they suffer much affliction, torment, distress and persecution, and experience innumerable forms of trial and temptation, nevertheless they bear everything with joy.
Το άγιο Ευαγγέλιο διδάσκει την απάρνηση της σαρκικής ζωής και την υπόσχεση της πνευματικής ζωής. Μιλώ γι’ αυτούς οι οποίοι, ενώ συνεχώς πεθαίνουν κατά άνθρωπον, εννοώ την ανθρώπινη ζωή στη σάρκα κατά τον αιώνα τούτο, ζούνε όμως κατά Θεόν μόνο πνευματικά(Α΄Πετρ. 4, 6), όπως ήταν ο θείος Απόστολος και οι όμοιοί του, οι οποίοι δεν ζουν διόλου δική τους ζωή, αλλά έχουν το Χριστό μέσα τους να ζει στην ψυχή τους(Γαλ. 2, 20). Έτσι εκείνοι που είναι νεκροί για το Θεό στον αιώνα τούτο, δοκιμάζονται στη σάρκα(Α΄Πετρ. 4, 6) έχοντας θλίψεις και βάσανα πολλά και στενοχώριες και υπομένοντας διωγμούς και χίλια-δυο είδη πειρασμών με χαρά.
60
Every passion always consists of a combination of some perceived object, a sense faculty and a natural power the incensive power, desire or the intelligence, as the case may be - whose natural function has been distorted. Thus, if the intellect investigates the final result of these three inter-related factors - the sensible object, the sense faculty and the natural power involved with the sense faculty - it can distinguish each from the other two, and refer each back to its specific natural function. It can, that is to say, view the sensible object in itself, apart from its relationship to the sense faculty, and the sense faculty in itself, apart from its connection with the sensible object, and the natural power - desire, for example -apart from its impassioned alliance with the sense faculty and the sensible object. In this way, the intellect reduces to its constituent parts whatever passion it investigates, in much the same way as the golden calf of Israel in Old Testament days was ground into powder and mixed with water (cf. Exod. 32:20): it dissolves it with the water of spiritual knowledge, utterly destroying even the passion-free image of the passions, by restoring each of its elements to its natural state.
Κάθε πάθος σχηματίζεται οπωσδήποτε με το συνδυασμό κάποιου αισθητού πράγματος και μιας αισθήσεως και μιας φυσικής δυνάμεως, του θυμού π.χ. ή της επιθυμίας, η οποία έχει εκτραπεί από τη φυσική λειτουργία της. Αν λοιπόν ο νους εξετάσει το αποτέλεσμα της συνθέσεως του αισθητού και της αισθήσεως και της φυσικής δυνάμεως και μπορέσει, αφού τα ξεχωρίσει, να επαναφέρει στο φυσικό του λόγο το καθένα και να θεωρήσει το αισθητό καθ’ εαυτό, χωρίς τη σχέση της αισθήσεως προς αυτό, και την αίσθηση χωρίς την οικειότητα του αισθητού προς αυτήν, και την επιθυμία, για παράδειγμα, ή μια άλλη φυσική δύναμη χωρίς την εμπαθή διάθεση προς την αίσθηση και το αισθητό, όπως η συγκεκριμένη κίνηση του πάθους καθορίζει να γίνεται η θεωρία, τότε διέλυσε και έκανε σκόνη τη σύσταση του οποιουδήποτε πάθους και τη σκόρπισε κάτω από το νερό της γνώσεως, όπως έκανε παλιά ο Μωυσής στο χρυσό μοσχάρι(Εξ. 32, 20), και εξαφάνισε ολότελα και αυτή την ψιλή φαντασία των παθών, με την αποκατάσταση των στοιχείων που συνθέτουν τα πάθη, χωριστά το καθένα, στη φυσική τους κατάσταση.
61
A life stained with many faults arising from the passions of the flesh is a soiled garment. For from his mode of life, as if from some garment, each man declares himself to be either righteous or wicked. The righteous man has a holy life as a clean garment; the wicked man has a life soiled with evil actions. Thus a ‘garment stained by the flesh’ (Jude, verse 23) is the inner state and disposition of the soul when its conscience is deformed by the recollection of evil impulses and actions arising from the flesh. When this state or disposition constantly envelops the soul like a garment, it is filled with the stink of the passions. But when the virtues, through the power of the Spirit, are interwoven in accordance with the intelligence, they form a garment of incorruption for the soul: dressed in this the soul becomes beautiful and resplendent. Conversely, when the passions are interwoven under the influence of the flesh, they form a filthy, soiled garment, which reveals the character of the soul, imposing on it a form and image contrary to the divine.
Ο βίος που έχει κηλιδωθεί από πολλά αμαρτήματα των σαρκικών παθών, είναι σαν ένα κατασπιλωμένο φόρεμα· γιατί ο καθένας είναι φυσικό να φαίνεται από τη διαγωγή του σαν από ένα φόρεμα αν είναι δίκαιος ή άδικος. Ο ένας έχει φόρεμα καθαρό, τον ενάρετο βίο. Ο άλλος έχει την ζωή του κηλιδωμένη με πονηρά έργα. Ή μάλλον, φόρεμα λερωμένο από τη σάρκα(Ιούδα 23) είναι η συνειδητή έξη και διάθεση που διαμορφώνει την ψυχή με τη μνήμη των πονηρών κινήσεων και ενεργημάτων της σάρκας. Βλέποντας συνεχώς η ψυχή να την τυλίγει η έξη και διάθεση αυτή σαν φόρεμα, γεμίζει από τη δυσωδία των παθών. Γιατί όπως από το Πνεύμα με τις αρετές που συνυφαίνονται κατά λόγο μεταξύ τους, γίνεται φόρεμα για την ψυχή, που όταν το φορεί γίνεται ωραία και δοξασμένη, έτσι και από τη σάρκα, όταν συνυφαίνονται μεταξύ τους κατ’ αναλογίαν τα πάθη, γίνεται ένα ακάθαρτο και λεκιασμένο φόρεμα που δείχνει από τη δική του κατάσταση τι λογής είναι η ψυχή, αφού της έδωσε άλλη μορφή και εικόνα διαφορετική από τη θεία.
62
A sure warrant for looking forward with hope to the deification of human nature is provided by the incarnation of God, which makes man god to the same degree as God Himself became man. For it is clear that He who became man without sin (cf. Heb. 4:15) will divinize human nature without changing it into the divine nature, and will raise it up for His own sake to the same degree as He lowered Himself for man’s sake. This is what St Paul teaches mystically when he says, ‘. . . that in the ages to come He might display the overflowing richness of His grace’ (Eph. 2:7).
Βέβαιη εγγύηση της ελπίδας ότι θα θεωθεί η ανθρώπινη φύση αποτελεί η ενανθρώπηση του Θεού, η οποία κάνει τον άνθρωπο θεό στο βαθμό που Εκείνος έγινε άνθρωπος. Γιατί Εκείνος που έγινε άνθρωπος χωρίς αμαρτία(Εβρ. 4, 15) είναι φανερό ότι θα θεοποιήσει την ανθρώπινη φύση χωρίς να τη μεταβάλει σε θεότητα· και τόσο θα την ανεβάσει για τον εαυτό Του, όσο Αυτός κατέβασε χαμηλά για τον άνθρωπο τον εαυτό Του. Αυτά διδάσκοντας μυστικά και ο μέγας Απόστολος, λέει ότι θα φανερωθεί στους επερχόμενους αιώνες ο υπερβολικός πλούτος της αγαθότητας του Θεού προς εμάς(Εφ. 2, 7).
63
When the intelligence is in control of the incensive power and desire, it produces the virtues. When the intellect devotes its attention to the inner essences of created things, it reaps genuine spiritual knowledge. Thus the intelligence, after rejecting everything alien, discovers what is desirable according to our true nature; and the intellect, after passing beyond the things that are known, apprehends the Cause of created things that transcends being and knowledge. Then the passion of deification is actualized by grace: the intelligence’s power of natural discrimination is suspended, for there is no longer anything to discriminate about; the intellect’s natural intellection is brought to a halt, for there is no longer anything to be known; and the person found worthy to participate in the divine is made god and brought into a state of rest.
Όταν το λογικό επιστατεί στο θυμό και την επιθυμία, δημιουργεί τις αρετές· όταν ο νους συλλαμβάνει τους λόγους των δημιουργημάτων, συλλέγει· την αλάνθαστη γνώση. Όταν λοιπόν το λογικό, αφού απομακρύνει όσα του είναι αντίθετα, βρει το σύμφωνα με τη φύση του αξιαγάπητο, και ο νους, ξεπερνώντας όσα μπορούν να γνωσθούν, φτάσει στην Αιτία των όντων που ξεπερνά κάθε ουσία και γνώση, τότε πραγματώνεται κατά χάρη το πάθος της θεώσεως. Αυτό μεταφέρει το λογικό από τη φυσική διάκριση εκεί όπου δεν υπάρχει αντικείμενο της διακρίσεως, και οδηγεί το νου να αναπαυθεί από το φυσικό τρόπο νοήσεως εκεί όπου δεν υπάρχει κάτι να το γνωρίσει, και κάνει θεό, μέσα στην ταυτότητα που δίνει η στάση, εκείνον που αξιώνεται τη θεία μέθεξη.
64
Suffering cleanses the soul infected with the filth of sensual pleasure and detaches it completely from material things by showing it the penalty incurred as a result of its affection for them. This is why God in His justice allows the devil to afflict men with torments.
Την ψυχή που σκούριασε τελείως από την ακαθαρσία της ηδονής, την καθαρίζει η κακοπάθεια και της αφαιρεί ολότελα τους δεσμούς με τα υλικά, καθώς η ψυχή μαθαίνει τη ζημία που ακολουθεί τη φιλία με αυτά. Γι’ αυτό το λόγο ο Θεός, σύμφωνα με τη δίκαιη κρίση Του, επιτρέπει στον διάβολο να καταπιέζει με δοκιμασίες τους ανθρώπους.
65
Pleasure and distress, desire and fear, and what follows from them, were not originally created as elements of human nature, for in that case they would form part of the definition of that nature. I follow in this matter St Gregory of Nyssa, who states that these things were introduced as a result of our fall from perfection, being infiltrated into that part of our nature least endowed with intelligence. Through them the blessed and divine image in man was at the time of our transgression immediately replaced by a clear and obvious likeness to animals. Once the true dignity of the intelligence had been obscured, it was inevitable and just that human nature should be chastised by those witless elements which it had introduced into itself. In this way God in His providence wisely made man conscious of the nobility of his intellect.
Η ηδονή και η λύπη, η επιθυμία και ο φόβος και τα επακόλουθά τους, δε δημιουργήθηκαν από την αρχή μαζί με την ανθρώπινη φύση, γιατί τότε θα συντελούσαν και στο σκοπό της φύσεως. Υποστηρίζω κάτι που έμαθα από τον μεγάλο Γρηγόριο Νύσσης, ότι αυτά μπήκαν αργότερα λόγω της εκπτώσεως από την τελειότητα και συνδέθηκαν με το πιο άλογο μέρος της φύσεως. Με αυτά, στη θέση της μακαρίας και θείας εικόνας, ευθύς μόλις έγινε η παράβαση του Αδάμ, έγινε φανερή και καθαρή στον άνθρωπο η ομοίωση με τα άλογα ζώα. Γιατί έπρεπε, αφού σκεπάστηκε η αξία του λογικού, να τιμωρηθεί δικαίως η φύση των ανθρώπων με τα γνωρίσματα της αλογίας που μόνη της διάλεξε. Έτσι οικονόμησε με τη σοφία Του ο Θεός για να έρθει ο άνθρωπος σε συναίσθηση της λογικής μεγαλοσύνης του νου του.
66
Even the passions become good if we wisely and diligently detach them from what is bodily and direct them towards the acquisition of what is heavenly. This happens, for example, when we turn desire into a noetic yearning for heavenly blessings; or when we turn pleasure into the gentle delight which the volitive energy of the intellect finds in divine gifts; or when we turn fear into protective concern to escape punishments threatening us because of our sins; or when we turn distress into corrective remorse for present sin. In short, the passions become good if - like wise physicians who use the body of the viper as a remedy against present or expected harm resulting from its bite - we use them to destroy present or expected evil, and in order to acquire and safeguard virtue and spiritual knowledge.
Στους πνευματικούς αγωνιστές γίνονται καλά και τα πάθη όταν, απομακρύνοντάς τα με σοφία από τα σωματικά, τα χρησιμοποιούμε για να αποκτήσομε τα ουράνια. Όταν δηλαδή μετατρέψομε την επιθυμία σε κίνηση που ορέγεται τη νοερή πόθηση των θείων· την ηδονή, σε γαλήνια ευφροσύνη της θελητικής ενέργειας του νου για τα θεία χαρίσματα· το φόβο, σε επιμέλεια προφυλάξεως από τη μέλλουσα τιμωρία λόγω των αμαρτιών τη λύπη τέλος, σε μεταμέλεια για τη διόρθωση κάποιου τωρινού κακού. Και μ’ ένα λόγο, όπως κάνουν οι σοφότεροι γιατροί που με το σώμα της φαρμακερής έχιδνας εξουδετερώνουν τη βλάβη που αυτή προκάλεσε, ή προξενούν ανοσία για ενδεχόμενη, κι εμείς να χρησιμοποιούμε τα πάθη αυτά για εξόντωση κακίας που υπάρχει ή που την περιμένομε, και γι’ απόκτηση και φύλαξη αρετής και γνώσεως.
67
The law of the Old Testament through practical philosophy cleanses human nature of all defilement. The law of the New Testament, through initiation into the mysteries of contemplation, raises the intellect by means of spiritual knowledge from the sight of material things to the vision of spiritual realities.
Ο νόμος της Παλαιάς Διαθήκης, με την πρακτική φιλοσοφία καθαρίζει την ανθρώπινη φύση από κάθε μολυσμό. Ο νόμος της Καινής Διαθήκης, με τη θεωρητική μυσταγωγία ανεβάζει το νου με τη θεία γνώση από τα σωματικά στα θεάματα τα συγγενή με τα νοητά.
68
Those who are beginners and stand at the gate of the divine court of the virtues (cf. Exod. 27:9) are called ‘Godfearing’ by Scripture (cf. Acts 10:2; 13:16, 26). Those who with some measure of stability have acquired the principles and qualities of the virtues, it describes as ‘advancing’. Those who in their pursuit of holiness have by means of spiritual knowledge already attained the summit of that truth which reveals the virtues, it entitles ‘perfect’. Thus he who has abandoned his former passion-dominated way of life, and out of fear has submitted his entire will to the divine commandments, will lack none of the blessings which are appropriate to beginners, even though he has not yet acquired stability in the practice of the virtues or come to share in the wisdom spoken among those who are perfect- (cf. 1 Cor. 2:6). And he who is advancing will not lack any of the blessings which belong to his degree, even though he has not yet acquired the transcendent knowledge of divine realities possessed by the perfect. For the perfect have already been initiated mystically into contemplative theology: having purified their intellects of every material fantasy and bearing always the stamp of the image of divine beauty in all its fullness, they manifest the divine love present in their hearts.
Η αγία Γραφή τους αρχαρίους που βρίσκονται κάπου στα προπύλαια της θείας αυλής των αρετών(Εξ. 27, 9), τους ονομάζει «φοβούμενους»(Πραξ. 13, 16). Εκείνους που απόκτησαν μια ορισμένη έξη των λόγων και των τρόπων της αρετής, τους ονομάζει «προκόπτοντες». Κι εκείνους που με την εξάσκηση της αρετής έφτασαν ήδη με τη γνώση στην κορυφή της αποκαλυπτικής αλήθειας των αρετών, τους αποκαλεί «τελείους». Εκείνος λοιπόν που αποστράφηκε την παλιά του αναστροφή με τα πάθη και παρέδωσε όλη του τη διάθεση στα θεία πράγματα λόγω του φόβου, δεν υπολείπεται σε κανένα καλό απ’ όσα αρμόζουν στους αρχαρίους, και αν ακόμη δεν απόκτησε την έξη των αρετών ούτε έγινε μέτοχος της σοφίας που διδάσκεται στους τελείους(Α΄Κορ. 2, 6). Αλλά ούτε και ένας από τους «προκόπτοντες» υστερεί σε κάποιο από τα καλά που ανήκουν στο βαθμό του, και αν δεν απόκτησε ακόμη την υψηλότατη γνώση των θείων που έχουν οι τέλειοι. Γιατί οι τέλειοι, αφού αξιώθηκαν ήδη να λάβουν μυστικά τη θεωρητική θεολογία και αφού καθάρισαν το νου τους από κάθε υλική φαντασία και τον έκαναν εικόνα που φέρει ακέραιο το ομοίωμα της θείας ωραιότητας χωρίς καμιά έλλειψη, αποδεικνύονται ότι έχουν εγκαταστήσει μέσα τους τη θεία αγάπη.
69
Fear is twofold; one kind is pure, the other impure. That which is pre-eminently fear of punishment on account of offences committed is impure, for it is sin which gives rise to it. It will not last for ever, for when the sin is obliterated through repentance it too will disappear. Pure fear, on the other hand, is always present even apart from remorse for offences committed. Such fear will never cease to exist, because it is somehow rooted essentially by God in creation and makes clear to everyone His awe-inspiring nature, which transcends all kingship and power.
Δύο ειδών είναι ο φόβος· αγνός και μη αγνός. Ο φόβος της κολάσεως που δημιουργείται κυρίως για τα αμαρτήματά μας, επειδή αιτία της δημιουργίας του έχει την αμαρτία, δεν είναι αγνός, ούτε και θα υπάρχει για πάντα, γιατί εξαφανίζεται με τη μετάνοια μαζί με την αμαρτία. Εκείνος όμως που πάντοτε υπάρχει χωρίς τη λύπη για αμαρτήματα, αυτός είναι ο αγνός φόβος, ο οποίος δε θα λείψει ποτέ. Γιατί είναι σαν φυτεμένος από το Θεό στην κτίση και κάνει ολοφάνερη σε όλους τη φυσική σεβασμιότητα του Θεού και την υπεροχή Του, που είναι πάνω από κάθε βασιλεία και δύναμη.
70
He who does not fear God as judge but holds Him in awe because of the surpassing excellence of His infinite power will not justly lack anything; for having reached perfection in love, he loves God with awe and fitting reverence. He has acquired the fear that endures for ever and he will lack for nothing (cf. Ps. 19:9; 34:9-10).
Εκείνος που δεν φοβάται το Θεό ως κριτή, αλλά Τον σέβεται για το υπερβολικό μεγαλείο της άπειρης δυνάμεως Του, δικαίως δεν υστερεί, αλλά είναι τέλειος στην αγάπη, και αγαπά το Θεό με συστολή και τον πρέποντα σεβασμό. Αυτός είναι εκείνος που απόκτησε το φόβο που παραμένει στον αιώνα του αιώνος(Ψαλμ. 18, 10), και δεν υστερεί καθόλου(Ψαλμ. 33, 10) ούτε στο παραμικρό.
71
From created beings we come to know their Cause; from the differences between created beings we learn about the indwelling Wisdom of creation; and from the natural activity of created beings we discern the indwelling Life of creation, the power which gives created beings their life - the Holy Spirit.
Από τα όντα γνωρίζομε τον Αίτιο των Όντων. Από τη διαφορά των όντων διδασκόμαστε την ενυπόστατη Σοφία του Θεού. Και από τη φυσική κίνηση των όντων μαθαίνομε την ενυπόστατη Ζωή του Θεού, τη δύναμη που ζωοποιεί τα όντα, δηλαδή το Άγιο Πνεύμα.
72
The Holy Spirit is not absent from any created being, especially not from one which in any way participates in intelligence. For being God and God’s Spirit, He embraces in unity the spiritual knowledge of all created things, providentially permeating all things with His power, and vivifying their inner essences in accordance with their nature. In this way He makes men aware of things done sinfully against the law of nature, and renders them capable of choosing principles which are true and in conformity with nature. Thus we find many barbarians and nomadic peoples turning to a civilized way of life and setting aside the savage laws which they had kept among themselves from time immemorial.
Το Άγιο Πνεύμα δεν απουσιάζει από κανένα από τα όντα και μάλιστα από εκείνα που έχουν οπωσδήποτε λογικό. Γιατί αυτό συγκρατεί τη γνώση καθενός, επειδή είναι Θεός και Πνεύμα Θεού, και με τη δύναμή Του προχωρεί προνοητικά ανάμεσα απ’ όλα τα όντα· ανακινεί το κατά φύση λογικό που έχει το καθένα και μέσω αυτού φέρνει σε συναίσθηση όσων έχουν γίνει εσφαλμένα πέρα απ’ ό,τι ορίζει η φύση εκείνον που αισθάνεται και έχει την προαίρεσή του υπάκουη στο να δέχεται τους ορθούς και σύμφωνους με τη φύση λογισμούς. Γι’ αυτό και βρίσκομε πολλούς ανθρώπους από τους πολύ βαρβάρους και νομάδες, οι οποίοι αλλάζουν και γίνονται καλοκάγαθοι και απορρίπτουν τους θηριώδεις νόμους που ίσχυαν ανέκαθεν σ’ αυτούς.
73
The Holy Spirit is present unconditionally in all things, in that He embraces all things, provides for all, and vivifies the natural seeds within them. He is present in a specific- way in all who are under the Law, in that He shows them where they have broken the commandments and enlightens them about the promise given concerning Christ. In all who are Christians He is present also in yet another way in that He makes them sons of God. But in none is He fully present as the author of wisdom except in those who have understanding, and who by their holy way of life have made them- selves fit to receive His indwelling and deifying presence. For everyone who does not carry out the divine will, even though he is a believer, has a heart which, being a workshop of evil thoughts, lacks understanding, and a body which, being always entangled in the defilements of the passions, is mortgaged to sin.
Το Άγιο Πνεύμα είναι βέβαια παρόν σε όλα γενικώς τα όντα, καθώς όλα τα συγκρατεί και ανακινεί τα φυσικά τους σπέρματα. Ιδιαίτερα όμως υπάρχει σ’ όλους, όσοι υπακούουν στο Νόμο, γιατί υποδεικνύει σ’ αυτούς την παράβαση των εντολών και τους φωτίζει σχετικά με την υπόσχεση του ερχομού του Χριστού· και επιπλέον όσων είπαμε, υπάρχει σ’ όλους (τους χριστιανούς γιατί τους χαρίζει την υιοθεσία. Με την ιδιότητά Του όμως να προξενεί σοφία, σε κανένα από τους παραπάνω δεν υπάρχει αναγκαστικά, εκτός σ’ εκείνους που έχουν φανεί συνετοί και που με την ένθεη ζωή τους έκαναν τους εαυτούς των αξίους της θεοποιητικής κατοικήσεώς Του μέσα τους. Γιατί καθένας που δεν κάνει τα θεία θελήματα, ακόμη και αν είναι πιστός, έχει καρδιά ασύνετη, καθώς είναι εργαστήριο πονηρών λογισμών, και σώμα βυθισμένο στις αμαρτίες, καθώς περιπλέκεται συνεχώς σε μολυσμούς παθών.
74
God, who yearns for the salvation of all men and hungers after their deification, withers their self-conceit like the unfruitful fig tree (cf. Matt. 21:19-21). He does this so that they may prefer to be righteous in reality rather than in appearance, discarding the cloak of hypocritical moral display and genuinely pursuing a virtuous life in the way that the divine Logos wishes them to. They will then live with reverence, revealing the state of their soul to God rather than displaying the external appearance of a moral life to their fellow-men.
Ο Θεός, ο Οποίος επιθυμεί τη σωτηρία όλων των ανθρώπων και πεινά για τη θεοποίησή τους, ξεραίνει την οίησή τους σαν την άκαρπη συκιά(Ματθ. 21, 19), με το σκοπό, αφού προτιμήσουν να είναι δίκαιοι από το να νομίζονται τέτοιοι, και αφού ξεντυθούν το υποκριτικό φόρεμα της ηθικής επιδείξεως, να περάσουν ευσεβώς τη ζωή τους, όπως θέλει ο θείος λόγος, επιδιώκοντας ανόθευτα τις αρετές και επιδεικνύοντας στο Θεό μάλλον την κατάσταση της ψυχής τους, παρά στους ανθρώπους το ψεύτικο εξωτερικό σχήμα των ηθών.
75
The principle of active accomplishment is one thing and that of passive suffering is another. The principle of active accomplishment signifies the natural capacity for actualizing the virtues. The principle of passive suffering signifies experiencing either the grace of what is beyond nature or the occurrence of what is contrary to nature. For just as we do not have a natural capacity for what is above being, so we do not by nature have a capacity for what lacks being. Thus we passively experience deification by grace as something which is above nature, but we do not actively accomplish it; for by nature we do not have the capacity to attain deification. Again, we suffer evil as something contrary to nature which occurs in the will; for we do not have a natural capacity for generating evil. Thus while we are in our present state we can actively accomplish the virtues by nature, since we have a natural capacity for accomplishing them. But, when raised to a higher level, we experience deification passively, receiving this experience as a free gift of grace.
Άλλη είναι η αιτία του να πράττομε, και άλλη του να πάσχομε. Η αιτία του να πράττομε είναι η φυσική δύναμη προς ενέργεια των αρετών, ενώ η αιτία του να πάσχομε είναι είτε δωρεά όσων είναι υπέρ τη φύση, είτε αναγκαίο επακολούθημα της ροπής μας στα παρά φύση· γιατί όπως δεν έχομε φυσική τη δύναμη για όσα υπερβαίνουν τα όντα, έτσι [δεν] έχομε φυσική τη δύναμη για όσα είναι μη όντα. Πάσχομε λοιπόν τη θέωση κατά χάρη, επειδή είναι υπέρ φύση, και δεν την προξενούμε, γιατί δεν έχομε από τη φύση μας δύναμη δεκτική της θεώσεως. Και πάσχομε πάλι, ως αντίθετη στη φύση μας, με την προαίρεσή μας κατά σύμπτωση την κακία, γιατί δεν έχομε φυσική δύναμη προς δημιουργία κακίας. Πράττομε λοιπόν όντας εδώ κατά τη φύση μας τις αρετές, γιατί έχομε φυσική τη δύναμη να τις πράττομε· ενώ πάσχομε για το μέλλον τη θέωση, δεχόμενοι τη χάρη προς τούτο ως δωρεά.
76
We accomplish things actively in so far as our intelligence, whose natural task is to accomplish the virtues, is active within us, and in so far as there is also active within us our intellect, which is capable of receiving unconditionally all spiritual knowledge, of transcending the entire nature of created beings and all that is known, and of leaving all ages behind it. We experience things passively when, having completely transcended the inner essences of created beings, we come in a manner which is beyond conception to the Cause itself of created beings, aid there suspend the activity of our powers, together with all that is by nature finite. Then we become something that is in no sense an achievement of our natural capacities, since nature does not possess the power to grasp what transcends nature. For created things are not by nature able to accomplish deification since they cannot grasp God. To bestow a consonant measure of deification on created beings is within the power of divine grace alone. Grace irradiates nature with a supra-natural light and by the transcendence of its glory raises nature above its natural limits.
Πράττομε εμείς, όσο έχομε ενεργό τη λογική δύναμη με την οποία εκ φύσεως μπορούμε να πράττομε τις αρετές, και όσο η νοερή μας δύναμη, η δεκτική κάθε γνώσεως, προσπερνά ακατάσχετα τη φύση όλων όσα υπάρχουν και αποτελούν αντικείμενο γνώσεως και αφήνει πίσω της όλους τους αιώνες. Πάσχομε όταν, έχοντας περάσει τελείως τους λόγους των όντων, φτάσομε —με τρόπο που ξεπερνά τη γνώση— στην Αιτία των όντων, και εκεί καταπαύσομε την ενέργεια των δυνάμεών μας μαζί με όσα εκ φύσεως είναι πεπερασμένα. Γινόμαστε τότε εκείνο, το οποίο καθόλου δεν αποτελεί κατόρθωμα της φυσικής δυνάμεως, αφού η φύση δεν έχει τη δύναμη να φτάσει το υπέρ φύση. Γιατί κανένα δημιούργημα δεν μπορεί από τη φύση του να προξενήσει τη θέωση, αφού ούτε μπορεί να φτάσει το Θεό. Μόνο η θεία χάρη έχει φυσικό ιδίωμα να χαρίζει με αναλογία στα όντα τη θέωση, καθώς λαμπρύνει τη φύση με το υπερφυσικό φως και την ανεβάζει πάνω από τα όριά της με την υπερβολική δόξα.
77
We cease to accomplish the virtues after this present stage of life. But, on a higher level than that of the virtues, we never cease to experience deification by grace. For an experience, or passion, which transcends nature is limitless, and so is always active and effective; while an experience, or passion, which is contrary to nature is without real existence, and so is impotent.
Έπειτ’ από αυτή τη ζωή παύομε να πράττομε τις αρετές· δεν παύαμε όμως να πάσχομε κατά χάρη τη θέωση που παρέχεται ένεκα των αρετών. Γιατί το υπερφυσικό πάθος είναι απεριόριστο όσο και δραστικό, ενώ το παρά φύση πάθος είναι ανύπαρκτο και ανενεργό.
78
The qualities of the virtues and the inner principles of created beings are both images of divine blessings, and in them God continually becomes man. As His body He has the qualities of the virtues, and as His soul the inner principles of spiritual knowledge. In this way He deifies those found worthy, giving them the true stamp of virtue and bestowing on them the essence of infallible knowledge.
Τύποι των θείων αγαθών είναι οι τρόποι των αρετών και οι λόγοι των όντων, με τους οποίους ο Θεός γίνεται συνεχώς άνθρωπος. Και ως σώμα έχει τους τρόπους των αρετών, ενώ ως ψυχή τους πνευματικούς λόγους της γνώσεως· μέσω αυτών θεοποιεί τους αξίους δίνοντάς τους ενυπόστατη μορφή αρετής και χαρίζοντας ουσιαστική ύπαρξη γνώσεως χωρίς πλάνη.
79
An intellect faithful in the practice of the virtues is like St Peter when he was taken captive by Herod (cf. Acts 12:3-18). The name ‘Herod’ means ‘made of skins or leather’, and so Herod signifies the law of leather, that is, the will of the flesh. St Peter is guarded by two squads of soldiers and shut in by an iron gate. The two squads signify the attacks suffered by the intellect from the activity of the passions and from the mind’s assent to the passions. When through the teaching of practical philosophy, as though with the help of an angel, the intellect has passed safely through these two squads or prisons, it comes to the iron gate which leads into the city. By this I mean the obdurate and stubborn attachment of the senses to sensible things. None the less, the gate is opened automatically through spiritual contemplation of the inner essences of created beings; and such contemplation then fearlessly impels the intellect, now liberated from Herod’s madness, towards the spiritual realities where it truly belongs.
Ο πιστός και πρακτικός νους μοιάζει με τον απόστολο Πέτρο, που φυλακίστηκε από τον Ηρώδη —όνομα που ερμηνεύεται «δερμάτινος». Έτσι και αυτός, όταν κρατηθεί από τον δερμάτινο νόμο, δηλαδή από το σαρκικό φρόνημα, τότε κλείνεται στη φυλακή με δύο φρουρούς και μια σιδερένια πύλη. Πολεμείται δηλαδή και από την ενέργεια των παθών και από τη συγκατάθεση της διάνοιας στα πάθη· όταν περάσει ανάμεσα απ’ αυτές σαν από δύο φρουρές ή φυλακές, μέσω του λόγου της πρακτικής φιλοσοφίας σαν με βοήθεια αγγέλου, φτάνει στη σιδερένια πύλη που οδηγεί στην πόλη, δηλαδή στη στερεά και απότομη και δυσκολοπολέμητη σχέση των αισθήσεων προς τα αισθητά. Την πύλη αυτή ανοίγει αυτόματα ο λόγος της πνευματικής θεωρίας της φύσεως και άφοβα πλέον παραπέμπει το νου στα συγγενή νοητά, ελεύθερο από τη λύσσα του Ηρώδη(Πραξ. 12, 3-11).
80
The devil is both God’s enemy and His avenger (cf. Ps. 8:2). He is God’s enemy when he seems in his hatred for God somehow to have acquired a destructive love form men, persuading us by means of sensual pleasure to assent to the passions within our control, and to value what is transitory more than what is eternal. In this way he seduces all our soul’s desire, separating us utterly from divine love and making us willing enemies of Him who made us. He is God’s avenger when - now that we have become subject to him through sin - he lays bare his hatred for us and demands our punishment. For nothing pleases the devil more than punishing us. When he has been given leave to carry this out, he contrives successive attacks of passions inflicted against our will, and like a tempest he pitilessly assails us over whom, by God’s permission, he has acquired authority. He does this, not with the intention of fulfilling God’s command, but out of the desire to feed his own passion of hatred towards us, so that the soul, sinking down enervated by the weight of such painful calamities, may cut itself off from the power of divine hope, regarding the onslaught of these calamities not as a divine admonition but as a cause for disbelief in God.
Ο διάβολος είναι και εχθρός του Θεού και εκδικητής(Ψαλμ. 8, 3). Εχθρός του Θεού είναι όταν, από μίσος προς Αυτόν, παρουσιάζεται ο ολέθριος σαν να έχει αγάπη προς εμάς τους ανθρώπους, και πείθει την προαίρεσή μας με τα εκούσια πάθη μέσω της ηδονής να προτιμά από τα αιώνια αγαθά τα πρόσκαιρα, με τα οποία κλέβει όλη την επιθυμία της ψυχής και μας απομακρύνει τελείως από τη θεία αγάπη, κάνοντάς μας θεληματικούς εχθρούς του Δημιουργού. Εκδικητής πάλι είναι όταν, δείχνοντας γυμνό το μίσος του εναντίον μας, αφού πλέον γίναμε με την αμαρτία υποχείριοί του, ζητεί την τιμωρία μας. Γιατί τίποτε άλλο δεν είναι τόσο ευχάριστο στο διάβολο, όσο άνθρωπος που τιμωρείται. Όταν του επιτραπεί αυτό, τότε εφευρίσκει τα αλλεπάλληλα κύματα των αθέλητων παθημάτων και τα επιφέρει σαν λαίλαπα ανελέητα εναντίον εκείνων που έλαβε την άδεια κατά παραχώρηση Θεού. Και αυτό όχι γιατί θέλει να εκπληρώσει το θείο πρόσταγμα, αλλά γιατί επιθυμεί να κορέσει το πάθος του μίσους του εναντίον μας, ώστε η ψυχή, ατονώντας και γονατίζοντας από το πολύ βάρος των οδυνηρών συμφορών, να περικόψει τη δύναμη της θείας ελπίδας της μετατρέποντας σε αιτία αθεΐας τα κύματα των δεινών που επέρχονται σ’ αυτήν για σωφρονισμό.
81
When those who have acquired moral stability and contemplative knowledge employ these for the sake of human glory, merely conveying an outward impression of the virtues, and uttering words of wisdom and knowledge without performing the corresponding actions; and when in addition they display to others their vanity because of this supposed virtue and knowledge, then they are rightly handed over to commensurate hardships, in order to learn through suffering that humility which was unknown to them before because of their empty conceit.
Όταν εκείνοι που απόκτησαν την πρακτική έξη και τη θεωρητική γνώση τις μεταχειρίζονται για δόξα ανθρώπινη, και με το φέρσιμό τους ιχνογραφούν εξωτερικά τις αρετές και λένε λόγια μόνο σοφίας και γνώσεως, χωρίς να έχουν έργα δικαιοσύνης, και για τη φαινομενικη αρετη και γνώση τους δείχνουν αλαζονεία απέναντι των άλλων, τότε εύλογα παραδίνονται στα δεινα που τους αρμόζουν, και μαθαίνουν εκ των υστέρων την ταπεινοφροσύνη, την οποία αγνόησαν από τη μάταιη οίηση τους.
82
Each demon promotes the attack of this or that particular temptation according to his innate propensity. For one demon is productive of one kind of evil, while another is clearly more abominable than his fellow and has a greater propensity for some other form of evil.
Καθένας από τους δαίμονες, αναλογα με την ιδιαίτερη του ικανότητα συμβαίνει να προκαλεί αυτη η την άλλη επιφορά των πειρασμών. Γιατί καθένας προξενεί διαφορετικη κακία, και ο ένας είναι σαφώς πιο ακάθαρτος άπό τον άλλον και ικανότερος σε ορισμένο μάλλον είδος κακίας.
83
Without divine permission even the demons themselves cannot assist the devil in any way at all. For it is God Himself in His loving providence who allows the devil, in appropriate ways, to inflict various sufferings through his ministers. The book of Job shows this plainly, describing as it does how the devil was utterly unable to approach Job unless God willed it (cf. Job 1:11-12).
Χωρίς την παραχώρηση του Θεού, κι αυτοί οι δαίμονες δεν μπορούν να υπηρετούν τον διάβολο. Γιατί αυτός ο ίδιος ο Θεός επιτρέπει με την πρέπουσα φιλάνθρωπη και αγαθή πρόνοια στο διάβολο να επιφέρει με τους υπηρέτες του δαίμονες διάφορες τιμωρίες. Αυτό το φανερώνει καθαρά η ιστορία του Ίώβ, που γράφει ότι δεν μπορούσε διόλου ο διάβολος να πλησιάσει τον Ιώβ, χωρίς τη θέληση του Θεού(Ιώβ 1, 11-12).
84
Real faith is faith which is manifest and active. Accordingly, to those engaged in the practice of the virtues the Logos of God is revealed embodied in the commandments, and as Logos He leads them by means of these commandments up to the Father, in whom He subsists by nature.
Πραγματική πίστη είναι η φανερή και έμπρακτη, κατά την οποία ο Λόγος του Θεού φανερώνεται στους πρακτικούς παίρνοντας σώμα με τις εντολές. Μέσω αυτών, ως Λόγος, ανεβάζει όσους τις πράττουν προς τον Πατέρα, στον οποίο βρίσκεται Αυτός κατά φύση.
85
Reformation of life, angelic worship, the willing separation of the soul from the body, and the beginning of divine renewal in spirit - these are proclaimed in the veiled language of the New Testament. For instance, by the term ‘spiritual circumcision’ Scripture denotes the excision of the soul’s impassioned attachment to the body (cf. Phil. 3:3; Col. 2:11).
Το μυστήριο της Νέας Διαθηκης κηρύττει την αλλαγή ζωής, την αγγελική λατρεία, τη θεληματική αποξένωση της ψυχής από το σώμα και την έναρξη της θεϊκής μεταμορφώσεως με τη χάρη του Πνεύματος. Πνευματική περιτομή(Ρωμ. 2, 29) εννοεί ο λόγος του Θεού την αποκοπή της εμπαθούς σχέσεως της ψυχής προς το σώμα.
86
Since God is fall of goodness and wishes utterly to eradicate from us the seed of evil - that is to say, the sensual pleasure which draws our intellect away from divine love - He allows the devil to afflict us with suffering and chastisement. In this way He scrapes the poison of past pleasure from our souls; and He seeks to implant in us a hatred and complete revulsion for the things which belong to this world and pander to the senses alone, by making us realize that once we have acquired them we gain nothing from their use save chastisement. For He wishes to make the devil’s power of chastisement and hatred of men the contingent cause of the return to virtue of those who have by their own free choice lapsed from it.
Επειδή ο Θεός είναι αγαθός και θέλει να ξεριζώσει ολότελα από μέσα μας το σπόρο της κακίας, δηλαδή την ηδονή, η οποία σύλησε από τον νου τη θεία αγάπη, επιτρέπει στον διάβολο να μας προξενήσει πόνους και τιμωρίες. Έτσι ξύνει από την ψυχη με τους πόνους τη σκουριά της προηγούμενης ηδονής και συγχρόνως θέλει να μας προξενήσει μίσος και τέλεια αποστροφή προς τα παρόντα, τα οποία θωπεύουν μόνο την αίσθηση, επειδή χρησιμοποιώντας τα δεν έχομε πέρα από την τιμωρία κανένα κέρδος. Και θέλει ακόμα, την εκδικητική και μισάνθρωπη δύναμη του διαβόλου να την κάνει αφορμή επιστροφής στην αρετή, για όσους θεληματικά έφυγαν από αυτήν.
87
It is entirely fitting and just that those who gladly accept the devil’s cunning suggestions to commit sins through their own volition should also be chastised by him. For through the passions to which we willingly accede the devil is the begetter of pleasure, and through the experiences that we suffer against our will he is the inflictor of pain.
Είναι πρέπον και δίκαιο να τιμωρούνται από τον διάβολο εκείνοι οι οποίοι δέχθηκαν ευχαρίστως τις κακές συμβουλές του για εκούσια αμαρτηματα. Γιατί ο διάβολος και την ηδονή σπέρνει, με τα εκούσια πάθη, και την οδύνη προξενεί, με τα ακούσια παθήματα.
88
The contemplative and gnostic intellect is often committed for punishment to the devil, deservedly suffering hardship and affliction at his hands. This is so that by suffering it may learn patiently to endure affliction rather than to trifle arrogantly to no purpose with things that do not exist.
Ο λόγος που ο θεωρητικός και γνωστικός νους παραδίνεται πολλές φορές προς τιμωρία στο διάβολο, ο οποίος δικαίως του προξενεί πόνους και συμφορές, είναι για να μάθει υποφέροντας να φιλοσοφεί μάλλον περί καρτερίας και υπομονής στους πόνους, παρά να ματαιολογεί ανώφελα με υπερηφάνεια για ανύπαρκτα πράγματα.
89
If he who suffers for having transgressed one of God’s commandments recognizes the principle of divine providence which is healing him, he accepts the affliction with joy and gratitude, and corrects the fault for which he is being disciplined. But if he is insensitive to this treatment, he is justly deprived of the grace that was once given him and is handed over to the turbulence of the passions; he is abandoned so that he may acquire by ascetic labor those things for which he inwardly longs.
Εκείνος που υποφέρει γιατί έχει παραβεί κάποια θεία εντολή, αν εννοήσει την αιτία της θείας πρόνοιας που τον τιμωρεί για να τον θεραπεύσει, και τη συμφορά δέχεται ευχαρίστως και το σφάλμα για το οποίο τιμωρείται διορθώνει με χαρά. Εκείνος όμως που μένει αναίσθητος σ’ αυτή τη θεραπεία, δίκαια χωρίζεται από τη χάρη που του δόθηκε και παραδίνεται στη σύγχυση των παθών, και αφήνεται να καταλήξει στην διάπραξη εκείνων των αμαρτημάτων που επιθυμούσε εσωτερικά.
90
A person who, knowing what faults he has committed, willingly and with due thankfulness endures the trials painfully inflicted on him as a consequence of these faults, is not exiled from grace or from his state of virtue; for he submits willingly to the yoke of the king of Babylon (cf. Jer. 27:17) and pays off his debt by accepting the trials. In this way, while remaining in a state of grace and virtue, he pays tribute to the king of Babylon not only with his enforced sufferings, which have arisen out of the impassioned side of his nature, but also with his mental assent to these sufferings, accepting them as his due on account of his former offences. Through true worship, by which I mean a humble disposition, he offers to God the correction of his offences.
Εκείνος που θεληματικά, από συναίσθηση των αμαρτιών του δείχνει υπομονή καθώς δέχεται τις επίπονες επιθέσεις των αθέλητων πειρασμών, μαζί με την πρέπουσα ευχαριστία, δεν εκδιώκεται από την έξη της αρετής και τη χάρη, γιατί υποτάχθηκε με τη θέλησή του στο ζυγό του βασιλιά της Βαβυλώνας(Ιερ. 34, 11) και δέχεται τις δοκιμασίες σαν να πληρώνει χρέος. Αλλά παραμένοντας σ’ αυτές, στο βασιλιά της Βαβυλώνας καταβάλλει ως φόρο τους βίαιους πόνους που προξενήθηκαν από το παθητικό μέρος της φύσεώς του, και την κατά διάνοια συγκατάθεση γι’ αυτούς, ως χρεώστης τους για τις προηγούμενες αμαρτίες- στο Θεό όμως προσφέρει τη διόρθωση των σφαλμάτων μέσω της αληθινής λατρείας, δηλαδή της ταπεινής διαθέσεως.
91
If you do not accept gratefully the trials which, by God’s permission, are inflicted on you for your correction, and do not repent and rid yourself of your conceited opinion that you are righteous, you are given up to captivity, manacles, chains, hunger, death and the sword, and dwell a complete exile from your native land; for you resist the just penalties decreed by God and refuse to submit willingly to the yoke of the king of Babylon, as God has commanded. Banished in this way from your state of virtue and spiritual knowledge as if from your native land, you suffer all these things and more besides, because in your pride and vain conceit you refuse to make full satisfaction for your offences and to ‘take delight in afflictions, calamities and hardships’ (cf. 2 Cor. 12:10), as St Paul did. For he knew that the humility produced by bodily sufferings safeguards the divine treasures of the soul; and for this reason he was content and endured patiently, both for his own sake and for the sake of those to whom he served as an example of virtue and faith, so that if they suffered when guilty, like the Corinthian who was censured (cf. 1 Cor. 5:1-5), they might have him who suffers innocently as an encouragement and as a model of patience.
Εκείνος που δε δέχεται με ευχαριστία τη συμφορά που με ακούσιους πειρασμούς επιτρέπει ο Θεός προς διόρθωσή του, και δεν αποβάλλει μετανοώντας την οίηση που έχει γιατί τάχα είναι δίκαιος, αυτός, επειδή αντιτάσσεται στις διαταγές της δίκαιης κρίσεως του Θεού και δεν καταδέχεται να υποταχθεί θεληματικά στο ζυγό του βασιλιά της Βαβυλώνας, παραδίνεται σύμφωνα με θεία διαταγή σε αιχμαλωσία και κλοιούς και δεσμά και αρρώστια και θάνατο και μαχαίρι και εξορίζεται εντελώς από την πατρίδα του(Ιερ. 34, 8. 35, 14). Γιατί όλα αυτά, και περισσότερα ακόμη, παθαίνει εκείνος που εξορίζεται από την έξη της αρετής και της γνώσεως σαν από την πατρίδα του. Και ο λόγος είναι που δεν θέλει από υπερηφάνεια και μάταιη οίηση να εκτίσει τις ποινές που του επιβάλλονται για τις αμαρτίες του και να χαίρεται στις θλίψεις, στις ανάγκες και στις στενοχώριες όπως ο θείος Απόστολος(Β΄κορ. 12, 10). Γιατί γνώριζε ο μέγας Αποστολος ότι η ταπείνωση που προέρχεται από τους σωματικούς πόνους φυλάγει τους θείους θησαυρούς της ψυχής· γι’ αυτό και ευχαρίστως έκανε υπομονή και για τον εαυτό του και για όσους ήταν τύπος αρετής και πίστεως, ώστε και αν ως υπεύθυνοι πάσχουν —όπως ο Κορίνθιος πού επιτιμήθηκε(Α΄κορ. 5, 1-5)—, να έχουν παρηγοριά και παράδειγμα υπομονής αυτόν που υπέφερε χωρίς να φταίει.
92
If, instead of stopping short at the outward appearance which visible things present to the senses, you seek with your intellect to contemplate their inner essences, seeing them as images of spiritual realities or as the inward principles of sensible objects, you will be taught that nothing belonging to the visible world is unclean. For by nature all things were created good (cf. Gen. 1:31; Acts 10:15).
Εκείνος που δε στέκεται εξαιτίας της αισθήσεως στα σχήματα των ορατών, αλλά με το νου αναζητά τους λόγους τους ως υποτυπώσεις των νοητών ή παρατηρεί τους λόγους των αίσθητών κτισμάτων, διδάσκεται ότι κανένα από όσα βλέπομε δεν είναι ακάθαρτο. Γιατί όλα έχουν γίνει εκ φύσεως πολύ καλά(Γεν. 1, 31).
93
He who is not affected by changes in sensible things practices the virtues in a manner that is truly pure. He who does not permit the outward appearances of sensible things to imprint themselves on his intellect has received the true doctrine of created beings. He whose mind has outstripped the very being of created things has come, as a true theologian, close to the One through unknowing.
Εκείνος που δεν μεταβάλλεται μαζί με την κίνηση των αισθητών, εργάζεται ανόθευτα τις αρετές. Εκείνος που δεν άφησε τα αισθητά να αποτυπώσουν στο νου του τα σχήματά τους, αυτός έχει λάβει την αληθινή ιδέα των όντων. Εκείνος πάλι που με τη διάνοιά του προσπέρασε και αυτή την ουσία των όντων, αυτός ως άριστος θεολόγος, έπειτ’ από αυτήν, είδε με τρόπο άγνωστο τη Μονάδα.
94
Every contemplative intellect that has ‘the sword of the Spirit, which is the word of God’ (Eph. 6:17), and that has cut off in itself the activity of the visible world, has attained virtue. When it has excised from itself the image of sensible appearances it finds the truth existing in the inner essences of created beings, which is the foundation of natural contemplation. And when it has transcended the being of created things, it will receive the illumination of the divine and unoriginate Unity who is the foundation of the mystery of true theology.
Κάθε θεωρητικός νους που έχει το μαχαίρι του Πνεύματος, δηλαδή τον λόγο του Θεού(Εφ. 6, 17), αφού θανάτωσε μέσα του την κίνηση της ορατής κτίσεως, κατόρθωσε την αρετή. Και αφού απόκοψε από τον εαυτό Του τη φαντασία των αισθητών σχημάτων, βρήκε την αλήθεια που υπάρχει μέσα στους λόγους των όντων, πάνω στην οποία στηρίζεται η φυσική θεωρία. Και αφού ανέβηκε πάνω από την ουσία των όντων, δέχεται το φωτισμό της θείας και άναρχης Μονάδας, ο οποίος αποτελεί το μυστήριο της αληθινής θεολογίας.
95
God reveals Himself to each person according to each person’s mode of conceiving Him. To those whose aspiration transcends the complex structure of matter, and whose psychic powers are fully integrated in a single unceasing gyration around God, He reveals Himself as Unity and Trinity. In this way He both shows forth His own existence and mystically makes known the mode in which that existence subsists. To those whose aspiration is limited to the complex structure of matter, and whose psychic powers are not integrated. He reveals Himself not as He is but as they are, showing that they are completely caught in the material dualism whereby the physical world is conceived as composed of matter and form.
Στον καθένα φανερώνεται ο Θεός ανάλογα με την ιδέα που έχει περί Αυτού. Σ’ εκείνους που με την επιθυμία τους ξεπέρασαν την υλική σύνθεση και οι δυνάμεις της ψυχής τους κινούνται με ίση δύναμη γύρω από το Θεό σε μία και την αυτή αεικινησία, φανερώνεται ως Μονάδα και Τριάδα, τόσο για να δείξει την ύπαρξή Του, όσο και να διδάξει μυστικά τον τρόπο της υπάρξεώς Του. Σ’ εκείνους που η επιθυμία τους κινείται μόνο γύρω από τα υλικά και οι δυνάμεις της ψυχής τους δεν συνδέονται μεταξύ τους, δεν φανερώνεται όπως είναι Αυτός, αλλά όπως είναι εκείνοι, δείχνοντάς τους ότι και με τα δυο τους χέρια έχουν αγκαλιάσει την υλική δυάδα, κατά την οποία συγκροτήθηκε όλος ο σωματικός κόσμος, από ύλη δηλαδή και μορφή·
96
St Paul refers to the different energies of the Holy Spirit as different gifts of grace, stating that they are all energized by one and the same Holy Spirit (cf. 1 Cor. 12:11). The ‘manifestation of the Spirit’ (1 Cor. 12:7) is given according to the measure of every man’s faith through participation in a particular gift of grace. Thus every believer is receptive to the energy of the Spirit in a way that corresponds to his degree of faith and the state of his soul; and this energy grants him the capacity needed to carry out a particular commandment.
Ο θείος Απόστολος τις διάφορες ενέργειες του Αγίου Πνεύματος τις ονομάζει διάφορα χαρίσματα(Ρωμ. 12, 6), τα οποία ενεργούνται από ένα και το αυτό Πνεύμα(Α΄Κορ. 12, 11). Αν λοιπόν κατά το μέτρο της πίστεως καθενός δίνεται η φανέρωση του Πνεύματος(Α΄Κορ. 12, 7) με τη μετοχή στο τάδε χάρισμα, είναι φανερό ότι καθένας πιστός δέχεται την ενέργεια του Πνεύματος στο βαθμό που αναλογεί με την πίστη και την κατάσταση της ψυχής του. Και η ενέργεια αυτή του χαρίζει την κατάλληλη έξη για την εργασία αυτής ή εκείνης της εντολής.
97
One person is given the quality of wisdom, another the quality of spiritual knowledge, another the quality of faith, and someone else one of the other gifts of the Spirit enumerated by St Paul (cf. 1 Cor. 12:8-11). In the same way, one person receives through the Spirit, according to the degree of his faith, the gift of that perfect and direct love for God which is free from all materiality; another through the same Spirit receives the gift of perfect love for his neighbor and another receives something else from the same Spirit. In each, as I have said, the gift that conforms with his state is energized. For every capacity for fulfilling a commandment is called a gift of the Spirit.
Ένας δέχεται λόγο σοφίας, άλλος λόγο γνώσεως, άλλος λόγο πίστεως και άλλος άλλο από τα χαρίσματα του Πνεύματος που απαριθμεί ο μέγας Απόστολος(Α΄Κορ. 12, 8-10). Έτσι, ένας δέχεται μέσω του Πνεύματος το χάρισμα της τέλειας και άμεσης αγάπης προς το Θεό, η οποία δεν έχει τίποτε υλικό, ανάλογα με την πίστη του· άλλος το χάρισμα της τέλειας αγάπης προς τον πλησίον μέσω του ίδιου Πνεύματος· και άλλος κάποιο άλλο χάρισμα. Και ο καθένας έχει το χάρισμά του ενεργοποιούμενο από το ίδιο Πνεύμα, όπως είπα· γιατί είναι χάρισμα του Πνεύματος κάθε έξη που ενεργοποιείται προς εργασίαν εντολής, λέει ο Απόστολος.
98
The baptism of the Lord (cf. Matt. 20:22) is the utter mortification of our propensity for the sensible world; and the cup is the disavowal of our present mode of life for the sake of truth.
Το βάπτισμα του Κυρίου είναι η τέλεια νέκρωση της προαιρέσεώς μας προς τον αισθητό κόσμο. Ενώ το ποτήρι(Ματθ. 20-22), είναι η άρνηση και αυτής της παρούσας ζωής μας υπέρ της αλήθειας.
99
The baptism of the Lord typifies the sufferings we willingly embrace for the sake of virtue. Through these Sufferings we wash off the stains in our conscience and readily accept the death of our propensity for visible things. The cup typifies the involuntary trials which attack us in the form of adverse circumstances because of our pursuit of the truth. If throughout these trials we value our desire for God more than nature, we willingly submit to the death of nature forced on us by these circumstances.
Το βάπτισμα του Κυρίου είναι τύπος των δικών μας αυτοπροαίρετων κόπων που κάνομε για χάρη της αρετής, με τους οποίους αφού καθαρίσομε τους μολυσμούς της συνειδήσεώς μας, δεχόμαστε τον εκούσιο θάνατο της προαιρέσεως προς τα ορατά. Το ποτήρι είναι τύπος των περιστασιακών ακούσιων πειρασμών που επέρχονται σε μας [παρά] την προαίρεσή μας για χάρη της αλήθειας. Με αυτούς, προτιμώντας το θείο πόθο περισσότερο κι από την ίδια τη φύση μας, δεχόμαστε θεληματικά το βίαιο θάνατο της φύσεως.
100
The baptism and the cup differ in this way: baptism for the sake of virtue mortifies our propensity for the pleasures of this life; the cup makes the devout value truth above even nature itself.
Αυτή είναι η διαφορά ανάμεσα στο βάπτισμα και το ποτήρι: το βάπτισμα νεκρώνει την προαίρεση προς τα ευχάριστα του βίου, για χάρη της αρετής, ενώ το ποτήρι κάνει τους ευσεβείς να προτιμούν την αλήθεια και από αυτή τη φύση.