Many Greeks and not a few Jews attempted to philosophize; but only the disciples of Christ have pursued true wisdom, because they alone have Wisdom as their teacher, showing them by His example the way of life they should follow. For the Greeks, like actors on a stage, put on false masks; they were philosophers in name alone, but lacked true philosophy. They displayed their philosophic calling by their cloak, beard and staff, but indulged the body and kept their desires as mistresses. They were slaves of gluttony and lust, accepting this as something natural. They were subject to anger and excited by glory, and they gulped down rich food like dogs. They did not realize that the philosopher must be above all a free man, and not a slave of the passions who can be bought or sold. A man of upright life can be the slave of others and yet suffer no harm; but to be enslaved to the passions and pleasures brings a man into disgrace and great ridicule. Some of the Greeks imagined themselves to be engaged in metaphysics, but they neglected the practice of the virtues altogether. Some were star-gazers, explaining the inexplicable, and claiming to know the size of the heavens, the dimensions of the sun and the movement of the stars. At times they even tried to theologize, although here the truth lies beyond man's unaided grasp, and speculation is dangerous; yet in their way of life they were more degraded than swine wallowing in the mud. And when some of them did try to apply their principles in practice, they became worse than those who only theorized, for they sold their labors for glory and praise. Usually their only object was to show off, and they endured hardships simply to gain cheap applause. Moreover, what can be more stupid than to keep silent continually, live on vegetables, cover oneself with ragged garments of hair and spend one's days in a barrel, if one expects no recompense after death? If the rewards of virtue are restricted to this present life, then one is engaged in a contest where no prizes are ever offered, wrestling all one's life for no return but the toil and the sweat.
Επιχείρησαν πολλοί, και Εθνικοί και Ιουδαίοι, να φιλοσοφήσουν. Μόνο όμως οι μαθητές του Χριστού προσπάθησαν να μάθουν την αληθινή φιλοσοφία, γιατί, μόνο αυτοί είχαν δάσκαλο τη Σοφία (το Χριστό), που έδειξε με έργα την επιμέλεια και την εργασία της αληθινής φιλοσοφίας. Οι πρώτοι, δηλ. οι Έλληνες, σαν να έπαιζαν δράμα πάνω στη σκηνή φόρεσαν ξένο προσωπείο, έχοντας άδειο όνομα φιλοσοφίας, χωρίς να έχουν την αληθινή φιλοσοφία και επιδεικνύοντας τη φιλοσοφικότητά τους με το να φορούν τρίβωνα (τριμμένο πανωφόρι) και να έχουν γενειάδα και ραβδί. Στην ουσία περιποιούνταν το σώμα και υπηρετούσαν τις επιθυμίες τους σαν κυρίες τους· ήταν δούλοι της κοιλιάς τους και θεωρούσαν τις σαρκικές ηδονές ως έργο της φύσεως. Υπήκοοι της οργής και ξιπασμένοι για δόξα, εφορμούσαν στα λαμπρά συμπόσια με λαιμαργία σαν σκυλάκια, χωρίς να γνωρίζουν ότι προπάντων ο φιλόσοφος πρέπει να συμπεριφέρεται σαν άνθρωπος ελεύθερος και περισσότερο να αποφεύγει να είναι δούλος των παθών, παρά δούλος αγορασμένος με χρήματα ή δούλος οικογενειακός. Γιατί το να είναι κανείς δούλος ανθρώπου ίσως δεν βλάπτει εκείνον που ζει ορθά, ενώ το να κυριεύεται κανείς από τα πάθη και να υπηρετεί τις ηδονές, προξενεί ντροπή και μεγάλη γελοιοποίηση. Υπάρχουν και μερικοί οι οποίοι ενώ αμελούν την πρακτική αρετή εντελώς, νομίζουν ότι έχουν διαλέξει τη λογική φιλοσοφία, φλυαρούν για αφηρημένα πράγματα και προσπαθούν να εξηγήσουν τα ανεξήγητα· δηλώνουν ότι γνωρίζουν το μέγεθος του ουρανού και τις διαστάσεις του ηλίου και τις ενέργειες των αστέρων· ενίοτε επιχειρούν και να θεολογήσουν, όπου και η αλήθεια είναι ακατόρθωτη και ο στοχασμός με εικασίες είναι επικίνδυνος. Και αυτά ενώ ζουν ατιμότερα και από τους χοίρους που κυλιούνται στο βόρβορο. Είναι και μερικοί που έγιναν πρακτικοί· αυτοί έγιναν χειρότεροι από τους προηγούμενους με το να πουλήσουν τους κόπους για τις δόξες και τους επαίνους. Επειδή για τίποτε άλλο, παρά για επίδειξη και φιλοδοξία έκαναν τα περισσότερα οι ταλαίπωροι και αντάλλαζαν την τόση ταλαιπωρία με τον τιποτένιο και φτηνό έπαινο. Γιατί το να κρατούν παντοτινή σιωπή και να τρέφονται με χόρτα και φορούν τρίχινα ράκη και να ζουν μέσα στο πιθάρι, χωρίς να περιμένουν καμιά αμοιβή μετά το θάνατο, είναι πέρα από κάθε ανοησία, αφού με το τέλος της ζωής συγκαταργούνται τα βραβεία της αρετής· έθεσαν στον εαυτό τους αγώνα χωρίς στεφάνι και παντοτινή πάλη χωρίς βραβείο και παλαίστρα που μόνο ιδρώτες έχει και τίποτε περισσότερο.
2
Those of the Jews, on the other hand, who hold philosophy in honor - the Rechabites, the descendants of Jonadab (cf. Jer. 35:6) - do indeed encourage their disciples to follow an appropriate way of life. They always live in tents, abstaining from wine and all luxuries; their fare is frugal and provision for their bodily needs is moderate. While devoting fall attention to the practice of the virtues, they also attach great importance to contemplation, as their name 'Essene' indicates. In short, they pursue the goal of philosophy while avoiding the things that conflict with their calling. But what do they gain from their arduous ascetic contest, since they deny Christ, who acts as judge and gives the award? So they, too, fail to gain from their labors, falling short of the true goal of philosophy.
Από τους Ιουδαίους πάλι όσοι τίμησαν αυτό το είδος του βίου, κι αυτοί είναι οι απόγονοι του Ιωναδάβ(Ιερ. 42, 6-7), όλους εκείνους που επιθυμούν να ζουν παρόμοια, τους καθοδηγούν σ’ αυτό τον τρόπο ζωής. Κατοικούν πάντοτε σε σκηνές, απέχουν από κρασί και από κάθε τι που συντελεί σε μαλθακότερη ζωή· ζουν με ευτελή δίαιτα και έχουν μετρημένα τα αναγκαία του σώματος. Φροντίζουν πολύ για την ηθική κατάσταση της ψυχής και ασχολούνται με τη μελέτη και τη θεωρία. Από αυτό και ονομάζονται Εσσαίοι, όνομα που σημαίνει θεωρία. Και γενικά κατορθώνουν τον σκοπό της φιλοσοφίας, και δεν αντιβαίνει πουθενά ο τρόπος της ζωής τους στη φιλοσοφία. Αλλά τι ωφέλεια έχουν από τους αγώνες και την κοπιαστική άσκηση, αφού θανάτωσαν τον αγωνοθέτη Χριστό; Και σ’ αυτούς λοιπόν χάνεται ο μισθός των κόπων, γιατί αρνήθηκαν αυτόν που απονέμει τα βραβεία και την αληθινή ζωή και γι’ αυτό απέτυχαν στην φιλοσοφία.
3
For philosophy is a state of moral integrity combined with a doctrine of true knowledge concerning reality. Both Jews and Greeks fell short of this, for they rejected the Wisdom that is from heaven and tried to philosophize without Christ, who alone has revealed the true philosophy in both His life and His teaching. For by the purity of His life He was the first to establish the way of true philosophy. He always held His soul above the passions of the body, and in the end, when His death was required by His design for man's salvation. He laid down even His soul. In this He taught us that the true philosopher must renounce all life's pleasures, mastering pains and passions, and paying scant attention to the body: he must not overvalue even his soul, but must readily lay it down when holiness demands.
Γιατί, φιλοσοφία είναι ορθή τοποθέτηση του χαρακτήρα, ενωμένη με αληθινή γνώση περί του Όντος, δηλαδή Θεού. Απ’ αυτή πλανήθηκαν και οι δύο, Ιουδαίοι και Έλληνες, γιατί αποποιήθηκαν την Σοφία που ήρθε από τον ουρανό και προσπάθησαν να φιλοσοφήσουν χωρίς Χριστό, που είναι ο μόνος που μας έδειξε με έργο και με λόγο την αληθινή φιλοσοφία. Πρώτος Αυτός χάραξε το δρόμο της με την καθαρή και αναμάρτητη ζωή Του και κράτησε την ψυχή Του πάντοτε ανώτερη από τα πάθη του σώματος. Τέλος την καταφρόνησε κι αυτή όταν η σωτηρία των ανθρώπων, που ο Ίδιος οικονομούσε, απαιτούσε τον θάνατό Του. Και με αυτά δίδαξε ότι εκείνος που θέλει να εξασκεί την αληθινή φιλοσοφία πρέπει να απαρνηθεί τις απολαύσεις του βίου και να νικά τους πόνους και τα πάθη, καταφρονώντας το σώμα· και ούτε τη ζωή να τη θεωρεί σαν κάτι που έχει αξία, αλλά και αυτή να τη παραδίνει με προθυμία, όταν είναι ανάγκη να την αποβάλει για χάρη της αρετής.
4
The apostles received this way of life from Christ and made it their own, renouncing the world in response to His call, disregarding fatherland, relatives and possessions. At once they adopted a harsh and strenuous way of life, facing every kind of adversity, afflicted, tormented, harassed, naked, lacking even necessities; and finally they met death boldly, imitating their Teacher faithfully in all things. Thus through their actions they left behind a true image of the highest way of life.
Αυτή την φιλοσοφία την πήραν και την εφάρμοσαν οι άγιοι Απόστολοι. Μόλις τους κάλεσε ο Χριστός απαρνήθηκαν το βίο και αφού περιφρόνησαν πατρίδα, συγγένεια και όλα τους τα υπάρχοντα, μπήκαν στον σκληρό και κοπιαστικό βίο και πέρασαν από όλες τις δυσκολίες· στενοχωρούμενοι, κακοπαθούντες, διωγμένοι, στερούμενοι από όλα, ακόμα και από ενδύματα και από αυτά τα πιο αναγκαία της ζωής· τέλος θανατώθηκαν. Μιμήθηκαν τέλεια σε όλα το Διδάσκαλο και άφησαν πρότυπο άριστης ζωής και πολιτείας.
5
Although all Christians should have modeled their own life on this image, most of them either lacked the will to do so or else made only feeble efforts. There were, however, a few who had the Strength to rise above the turmoil of the world and to flee from the agitation of cities. Having escaped from this turbulence, they embraced the monastic life and reproduced in themselves the pattern of apostolic virtue. They preferred voluntary poverty to possessions, because this freed them from distraction; and so as to control the passions, they satisfied their bodily needs with food that was readily available and simply prepared, rather than with richly dressed dishes. Soft and unnecessary clothing they rejected as an invention of human luxury, and they wore only such plain garments as are required for the body. It seemed to them a betrayal of philosophy to turn their attention from heavenly things to earthly concerns more appropriate to animals. They ignored the world, being above-human passions. They did not seek excessive gain by exploiting each other; nor did they bring lawsuits against one another, for each had his own conscience as an impartial judge. One was not rich while another was destitute, nor did one overeat while another starved. The generosity of those who were well off made good what others lacked, this willingness to share eliminating every anomaly and establishing equality and fairness - though even then inequality still existed, produced not as it is now by the mad struggle for social status, but by a great desire to live more humbly than others. Envy, malice, arrogance and haughtiness were banished, along with all that leads to discord. Some were impervious or dead to the coarser passions; they had so firmly repudiated all traces of them from the start that now, through daily asceticism and perseverance, they had acquired inner stability and did not even have fantasies of them in their dreams. In short, they were lights shining in darkness; they were fixed stars illuminating the jet-black night of life; they were harbor walls unshaken by storms. They showed everyone how simple it is to escape unharmed from the provocations of the passions.
Οι Χριστιανοί, ενώ είχαν χρέος από την εικόνα αυτή των Αποστόλων να αντιγράψουν το βίο τους, δε θέλησαν, ή δεν μπόρεσαν να τους μιμηθούν. Λίγοι μόνο μπόρεσαν να υπερπηδήσουν τις ταραχές και να φύγουν την ζάλη των πόλεων· κι αφού βρέθηκαν έξω από τους θορύβους, προτίμησαν τον μοναχικό βίο και έκαναν ένα αποτύπωμα της αποστολικής αρετής. Προτίμησαν δηλαδή την ακτημοσύνη, παρά την απόκτηση των γηίνων, για να είναι απερίσπαστοι· και την πρόχειρη τροφή από την τροφή με καρυκεύματα, για να μην επαναστατούν τα πάθη εναντίον τους, εκπληρώνοντας την ανάγκη του σώματος με ό,τι τροφή πρόχειρα τύχαινε. Αδιαφόρησαν για ενδύματα μαλακά και όχι απαραίτητα, σαν επινόηση ανθρώπινης πολυτέλειας, και φόρεσαν ακαλλώπιστη και απλή στολή για την ανάγκη του σώματος· σκέφθηκαν ότι είναι άσχετο με τη φιλοσοφία, η φροντίδα για τα ουράνια να στρέφεται σ’ εκείνα που βρίσκονται χαμηλά και που τα βρίσκουν και τα θηρία πρόχειρα. Δεν γνώρισαν τον κόσμο, επειδή είχαν βγει έξω από τα ανθρώπινα πάθη. Δεν υπήρχε μεταξύ τους πλεονέκτης ή αδικούμενος από πλεονεξία των άλλων. Δεν υπήρχε μεταξύ τους κανείς να σέρνει στα δικαστήρια, ούτε κανείς να τον πηγαίνουν στα δικαστήρια, γιατί ο καθένας είχε αδέκαστο δικαστή τη συνείδησή του. Δεν ήταν ο ένας πλούσιος και ο άλλος φτωχός, ούτε ο ένας να λιώνει από την πείνα και του άλλου να σπάει η κοιλιά από την πολυφαγία· γιατί αναπλήρωνε τη φτώχεια εκείνων που είχαν ανάγκη, η μεγαλοδωρία εκείνων που είχαν περισσεύματα. Και υπήρχε μεταξύ τους ισότητα και ισονομία, γιατί ανώτεροι εξισώνονταν θεληματικά με τους κατώτερους και είχε εξοριστεί η ανισότητα από ανάμεσά τους. Ή μάλλον ούτε τότε υπήρχε ισότητα, γιατί έφερε ανισότητα η προθυμία εκείνων που φρόντιζαν και ταπεινώνονται περισσότερο, όπως κάνει τώρα η μανία εκείνων που φιλονεικούν για μεγαλύτερη δόξα. Είχε πεταχτεί έξω ο φθόνος· είχε εξοριστεί η συκοφαντία· είχε φυγαδευτεί η κενοδοξία· είχε εξοντωθεί η υπερηφάνεια· είχαν καταργηθεί όλες οι αφορμές της διχόνοιας και της διαφωνίας. Απέναντι στα ισχυρότερα πάθη ήταν σαν νεκροί και αναίσθητοι. Ούτε όνειρο φαντασίας αυτών των παθών δεν είχαν, γιατί εξαρχής είχαν αποστραφεί και αυτή την ενθύμησή τους, και από την καθημερινή άσκηση και επιμονή είχαν φτάσει σ’ αυτή την καλή συνήθεια. Και γενικά ήταν λύχνοι που φώτιζαν μέσα στο σκοτάδι και αστέρια ακίνητα που φώτιζαν τη σκοτεινή νύχτα του βίου και προβλήτες λιμένων, απρόσβλητοι αυτοί από την τρικυμία, αποδεικνύοντας σε όλους ότι είναι εύκολο να διαφεύγουν χωρίς βλάβη τις προσβολές των παθών.
6
But this strict and angelic way of life has suffered the fate of a portrait many times recopied by careless hands, until gradually all likeness to the original has been lost. Though we are crucified to the world, though we have renounced this transitory life and our purely human limitations, aspiring to the state of the angels by sharing their dispassion, yet we have relapsed and fallen back. Because of our material concerns and shameful acquisitiveness, we have blunted the edge of true asceticism; and by our negligence we discredit even those who through their genuine sanctity truly deserve to be honored. Wearing the monastic habit, we have 'put our hand to the plough', yet we look back, forgetting and even strongly rejecting our duties, and so do not become 'fit for the kingdom of heaven' (cf. Luke 9:62). So we no longer pursue plainness and simplicity of life. We no longer value stillness, which helps to free us from past defilement, but prefer a whole host of things which distract us uselessly from our true goal. Rivalry over material possessions has made us forget the counsel of the Lord, who urged us to take no thought for earthly things, but to seek only the kingdom of heaven (cf. Matt. 6:33). Deliberately doing the opposite, we have disregarded the Lord's commandment, trusting in ourselves and not in His protection. For He says: 'Behold the fowls of the air: for they do not sow or reap or gather into barns; yet your heavenly Father feeds them' (Matt. 6:26); and again: 'Consider the lilies of the field, how they grow; they do not toil or spin' (Matt. 6:28). When He sent the apostles out to declare the good news to their fellow men. He even forbade them to carry wallet, purse or staff, and told them to be content with His promise: 'The workman is worthy of his food' (Matt. 10:10). This promise is to be trusted far more than our own resources.
Αλλά η ακριβής εκείνη ζωή και ουράνια διαγωγή, σαν εικόνα που αλλοιώνεται σιγά-σιγά όταν αντιγράφεται, από αμέλεια των αντιγραφέων έφτασε στην τέλεια ανομοιότητα και κατάντησε τελείως διαφορετική από το πρωτότυπο. Επειδή εμείς που σταυρωθήκαμε για τον κόσμο(Γαλ. 6, 114) και χωριστήκαμε από το βίο και αρνηθήκαμε ότι είμαστε άνθρωποι και αγωνιζόμαστε με την απάθεια να γίνομε όμοιοι με τους Αγγέλους, γυρίσαμε πίσω και με βιοτικά έργα και αξιοκατηγόρητες αποκτήσεις συσκοτίζομε την ακρίβεια εκείνων που αποκτήσαμε με την ενάρετη ζωή μας· και εκείνους που πρέπει να τιμώνται για την αρετή τους, κάνομε να δυσφημούνται και να κακολογούνται με την απροσεξία μας. Την λαβή του αλετριού την κρατάμε, με το να φορούμε το σεμνό σχήμα, δεν είμαστε όμως κατάλληλοι για την Βασιλεία των Ουρανών, γιατί στραφήκαμε πίσω(Λουκ. 9, 62) και είμαστε με μεγάλη επιμέλεια προσηλωμένοι σ’ εκείνα που έχομε χρέος να λησμονήσομε. Δεν φροντίζομε για την ανέξοδη και πρόχειρη ζωή, ούτε θεωρούμε την ησυχία χρήσιμη για να απαλλαγούμε από τους παλιούς μολυσμούς μας της αμαρτίας, αλλά προτιμούμε ένα πλήθος πραγμάτων που είναι ανώφελο στον πραγματικό σκοπό μας· και η επιθυμία της ύλης νίκησε τις σωτήριες συμβουλές. Ο Κύριος διατάζει να απομακρυνόμαστε τελείως από την φροντίδα των επιγείων και να ζητούμε μονάχα την Βασιλεία των Ουρανών(Ματθ. 6, 33) Εμείς φροντίζοντας να βαδίζομε τον αντίθετο δρόμο, δεν λογαριάσαμε τις εντολές του Χριστού. Και αφού απομακρυνθήκαμε από εκείνη την φροντίδα, βάλαμε τις ελπίδες μας στα δικά μας χέρια. Εκείνος λέει: “Παρατηρήστε τα πουλιά στον ουρανό, ούτε σπείρουν, ούτε θερίζουν, ούτε μαζεύουν τρόφιμα σε αποθήκες και ο ουράνιος Πατέρας σας τα τρέφει. Και πάλι παρατηρήστε τα άνθη πως φυτρώνουν μόνα τους στο χωράφι· δεν κοπιάζουν, ούτε γνέθουν”(Ματθ. 6, 26-28). Επίσης εμπόδισε του Αποστόλους να φέρουν σακκούλι και πορτοφόλι και ραβδί, όταν τους έστειλε για ευεργεσία των ψυχών των ανθρώπων, ώστε να ακολουθούν μόνο την αληθέστατη υπόσχεση που τους έδωσε λέγοντας: “Ο εργάτης έχει δικαίωμα να παίρνει την τροφή του”(Ματθ. 10, 10). Γιατί γνώριζε ο Κύριος ότι η υπόσχεσή Του είναι βεβαιότερη από την δική μας φροντίδα.
7
Despite all this we go on accumulating as much land as we can, and we buy up flocks of sheep, fine oxen and fat donkeys - the sheep to supply us with wool, the oxen to plough and provide food for us and fodder for themselves and for the other animals, the donkeys to transport from foreign lands the goods and luxuries which our own country lacks. We also select the crafts which give the highest return, even though they absorb all our attention and leave no time for the remembrance of God. It is as if we accused God of being incapable of providing for us, or ourselves of being unable to fulfill the commitments of our calling. Even if we do not admit this openly, our actions condemn us; for we show approval of the ways of worldly men by engaging in the same pursuits, and perhaps working at them even harder than they do.
Εμείς όμως, όση γη μπορούμε να αποκτήσομε, δεν την αφήνομε· και αγοράζομε κοπάδια προβάτων και βόδια να οργώνουν τη γη, ζηλευτά για το σχήμα και το μέγεθός τους, και όνους καλοθρεμμένους· τα πρόβατα για να μας προμηθεύουν άφθονο μαλλί για τις ανάγκες μας, ενώ τα βόδια να μας υπηρετούν στην καλλιέργεια της γης και να δίνουν τροφή σ’ εμάς και χόρτο στον εαυτό τους και στα άλλα ζώα, και τα υποζύγια να μεταφέρουν από άλλες χώρες εκείνα που λείπουν από τη δική μας, για να έχομε καρυκεύματα για την τροφή μας και να αυξάνουν για μας τον απολαυστικό βίο. Εκτός από αυτό, από τις τέχνες προτιμούμε τις πλουσιότερες που δε δίνουν διόλου καιρό να θυμόμαστε το Θεό, αλλά τραβούν σ’ αυτές όλη την επιμέλεια και έτσι-όπως φαίνεται- κατηγορούμε τον κηδεμόνα (Θεό),ως ασθενή, ή τον εαυτό μας για την πρωτυτερινή μας ομολογία. Γιατί και αν δεν το ομολογούμε αυτό με τα λόγια, μας ελέγχουν τα πράγματα, με το να χαιρόμαστε με τον τρόπο ζωής των κοσμικών, όταν κάνομε τα ίδια μ’ εκείνους και κατατριβόμαστε περισσότερο με τις σωματικές δραστηριότητες.
8
Thus, like so many others, we look on the ascetic way as a means of gain, and follow the once unworldly life of blessedness merely in order to avoid hard work through a feigned piety, and to gain greater scope for indulging in illusory pleasures. We shamelessly revile those who live simply, and sometimes even our own superiors, as though we thought the spiritual life was a matter of aggressiveness, not of humility and gentleness. As a result, instead of being respected, we are regarded as a useless crowd, involved in buying and selling just as much as the man in the street. Nothing marks us out as it should from others, and we distinguish ourselves merely by the habit that we wear, not by our way of life. We reject all ascetic effort, but madly desire a reputation for asceticism. We have debased the truth into play-acting.
Έτσι οι πολλοί νομίζουν ότι η ευσέβεια είναι πηγή υλικού πλουτισμού(Α΄Τιμ. 6, 5), και ότι για τίποτε άλλο δε διάγομε τον άλλοτε αμέριμνο και ήσυχο βίο, παρά για να αποφύγομε με την πλαστή θεοσέβεια τις κοπιαστικές εργασίες και να έχομε ευκαιρία να απολαμβάνομε ανεμπόδιστα εκείνα που μας φαίνονται καλά. Καυχιόμαστε με πολλή αλαζονεία και αδιαντροπιά κατά των αφελεστέρων, και κάποτε και κατά των ανωτέρων, νομίζοντας ότι ο ενάρετος βίος είναι υπόθεση τυραννίας και όχι ταπεινώσεως και επιείκειας. Γι’ αυτό και εκείνοι οι οποίοι έπρεπε να μας σέβονται, μας βλέπουν σαν τυχαίο όχλο. Ανακατωνόμαστε μάλιστα στις αγορές με κάθε είδους ανθρώπους μη έχοντας τίποτε εξαιρετικό-όπως έπρεπε- από τους άλλους, αλλά μόνο από το σήμα και όχι από τη ζωή θέλομε να γνωριζόμαστε. Και ενώ αποφεύγομε τους κόπους της αρετής, επιθυμούμε με μανία τη δόξα για τους ασκητικούς κόπους και παρουσιάζομε το ψεύδος σαν αλήθεια.
9
Today, a person wears the monastic habit without washing away the stains on his soul, or erasing the marks which past sins have stamped upon his mind; indeed, he may still take lustful pleasure in the fantasies these sins suggest. He has not yet trained his character so as to fit his vocation, nor does he grasp the purpose of the divine philosophy. Already he has developed a Pharisaic superciliousness, being filled with conceit by his robes. He goes about carrying various tools the use of which he does not understand. By virtue of his outward dress he lays claim to a knowledge -which in reality he has not tasted even with the tip of his tongue. He is a reef, not a harbor; a whited sepulcher, not a temple; a wolf, not a sheep; the ruin of those decoyed by his appearance.
Ντύνεται κάποιος σήμερα το σεμνό σχήμα των μοναχών και χωρίς ακόμα να ξεπλύνει τους μολυσμούς της ψυχής ή να σβήσει από τον νου του τα χαραγμένα σημάδια των παλιών αμαρτημάτων του, ενώ ασελγαίνει ακόμη με τις φανταστικές εικόνες των ανομημάτων, χωρίς ακόμη να καταρτίσει το χαρακτήρα του σύμφωνα με τη μοναχική υπόσχεση, ούτε να γνωρίσει ποιος είναι ο σκοπός της κατά Θεόν φιλοσοφίας, παίρνει αμέσως υψηλό φαρισαϊκό φρόνημα και έχει μεγάλη ιδέα για τον εαυτό του, επειδή έγινε μοναχός. Και περιφέρεται δείχνοντας εργαλεία, των οποίων την τέχνη δεν έχει μάθει. Και υπόσχεται με το φαινόμενο σχήμα του ότι κατέχει επιστήμη, την οποία ούτε με την άκρη των χειλιών δεν γεύθηκε. Και είναι σκόπελος αντί λιμάνι, και αντί ναός, είναι τάφος ασβεστωμένος, και αντί πρόβατο, λύκος καταστρεπτικός για εκείνους που δελεάζονται απ’ αυτόν.
10
Unable to endure the strictness of life in their monastery, such monks run away and swarm into a city like a party of revelers. Then, when they get hungry, they begin to deceive others with an outward show of piety, and are ready to do anything to satisfy their needs; for nothing is more compelling and inventive than the demands of the body, especially when one is idle. Their techniques get more and more cunning and ingenious. They hang about the doors of the wealthy like parasites, and like slaves they dance attendance on them through the streets, shoving people out of the way and clearing a path for them. All this they do for the sake of a meal, never having leamt to control their gluttony. Nor do they obey Moses and carry on their girdle a trowel for covering their excrement (cf. Deut. 23:13. LXX). They do not realize that indulgence in gluttony leads only to further hunger, and that they should satisfy the needs of the body only with whatever food is at hand, thus quelling their shameful and disordered appetites.
Όταν οι τέτοιοι δραπετεύσουν από τα μοναστήρια, επειδή δεν υποφέρουν την αυστηρότητα της μοναχικής ζωής, γλεντοκοπάνε στις πόλεις· τότε λοιπόν, από την ανάγκη της πείνας, περιφέρουν την εξωτερική μορφή της ευσέβειας σαν δόλωμα και όλα τα υπομένουν για την ανάγκη να φάνε, γιατί τίποτε άλλο δεν είναι πιο βιαστικό και πιεστικό από την πείνα, η οποία εφευρίσκει διάφορα τεχνάσματα για εκείνους που πιέζονται απ’ αυτή και μάλιστα όταν συνυπάρχει η αργία. Τότε η σκέψη προχωρεί μελετημένα και με περισσότερη πανουργία. Προσφέρουν λοιπόν το σεβασμό τους στις πόρτες των πλουσίων, όχι λιγότερο από τους παράσιτους κόλακες. Στις αγορές τρέχουν δουλικά μπροστά τους και παραμερίζουν όσους τους πλησιάζουν. Σπρώχνουν όλους, για να περάσουν εύκολα οι πλούσιοι· και αυτά όλα για να τους κάνουν τραπέζι, γιατί δεν έχουν μάθει να τιμωρούν την ηδονή από τα νόστιμα φαγητά, ούτε θέλησαν σαν τον Μωυσή να φέρουν πάσσαλο στη ζώνη τους για να σκάβουν και να σκεπάζουν την ακαθαρσία τους(Δευτ. 23, 24). Γιατί αν είχαν αυτό το πάσσαλο, θα γνώριζαν ότι κανόνας κάθε ηδονής φαγητών είναι η πείνα και ότι η πρόχειρη τροφή που ικανοποιεί την ανάγκη του σώματος σκεπάζει τις ασχήμιες της άκαιρης επιθυμίας.
11
This is why the name of God is blasphemed, and the ascetic way of life, instead of inspiring men, fills them with disgust. The attainments of genuine ascetics are dismissed as trickery. Cities are full of vagabonds, and people are pestered at home, revoked by the very sight of these monks, seeing them standing at their doors more shamelessly than beggars. Many have even been admitted into people's homes, where for a little while they make a pretence of piety, deceitfully concealing their wicked plans; then they rob their hosts and make off, thus bringing the whole monastic life into disrepute. Once the monks taught self-restraint; now they are banished from cities as a corrupting influence, and shunned like lepers. People would rather trust thieves and burglars than those who follow the monastic life, thinking straightforward criminals easier to guard against than plausible tricksters.
Γι’ αυτό, το όνομα του Θεού βλασφημείται κι ο περιπόθητος μοναχικός βίος έγινε σιχαμερός και η αρετή εκείνων που πράγματι ζουν ενάρετα θεωρείται απάτη. Και επιβαρύνονται οι πόλεις από τέτοιους μοναχούς, που περιέρχονται σ’ αυτές μάταια, κι ενοχλούνται εκείνοι που μένουν στα σπίτια τους, κι αηδιάζουν και να τους βλέπουν ακόμα να παραμένουν μπροστά στις πόρτες αδιάντροπα και από τους ζητιάνους. Πολλοί που έγιναν δεκτοί σε σπίτια, αφού υποκρίθηκαν ευλάβεια και έκρυψαν κάτω από το ψεύτικο πρόσωπο της υποκρίσεως τον κακούργο σκοπό τους, ύστερα έκλεψαν εκείνους που τους φιλοξένησαν, ώστε να διασπείρουν παντού την κατηγορία κατά του μοναχικού βίου. Αυτοί λοιπόν που κάποτε δίδασκαν τη σωφροσύνη, διώχνονται από τις πόλεις σαν επικίνδυνοι και σαν μολυσμένοι, όχι λιγότερο παρά αν ήταν λεπροί. Και θα προτιμούσε κανείς να εμπιστευτεί ληστές και κλέφτες παρά μοναχούς, σκεπτόμενος ότι ευκολότερα μπορεί να προφυλαχτεί από την φανερή κακουργία παρά από την ενέδρα της υποκριτικής αξιοπιστίας.
12
These monks have not so much as begun the ascetic life, far less learnt the value of stillness. Perhaps they came to the monastic life because of some pressure, not realizing what is involved; so they regard it merely as a way of earning their living. This attitude might change to something more spiritual, if only they would stop knocking on every door and if, shamed by their monastic habit into restraining their gross acquisitiveness, they were willing to impose a much-needed curb on their body. But, being self-indulgent, they do not realize how their soft living constantly breeds new and extravagant desires. It is difficult to treat those who suffer from chronic diseases. For how can you explain the value of health to people who have never enjoyed it, but have been sickly from birth? Because this is their customary state, they regard it as a misfortune of nature, and even as perfectly normal. It is useless to offer advice to those who have no intention of taking it, but continue regardless on the downward path. In particular, those with a lust for any kind of gain, however shameful, are completely deaf to advice.
Οι τέτοιοι μοναχοί ούτε καν άρχισαν να σέβονται το Θεό, ούτε γνωρίζουν το κέρδος της ησυχίας, αλλά από κάποια ανάγκη ίσως έγιναν μοναχοί χωρίς να το σκεφθούν, θεωρώντας βιοποριστικό επάγγελμα τον μοναχισμό. Και νομίζω θα ήταν πιο αξιοσέβαστη η επιχείρησή τους, αν δεν γύριζαν σε όλες τις πόρτες, αλλά να πρόβαλαν το σχήμα τους κίνητρο ευσπλαχνίας για μεγαλύτερο κέρδος και για καταβολή της αναγκαίας για τις σωματικές ανάγκες φορολογίας. Είναι άδηλο αν η χαύνωση όσων ζούμε με τρυφή δημιούργησε τις άμετρες επιθυμίες και είναι δύσκολο να θεραπεύσει κανείς όσους έχουν ανίατη ασθένεια. Πώς να εξηγήσει κανείς τη χρησιμότητα της υγείας σε κείνους που δεν ήταν ποτέ υγιείς, αλλά από τα σπάργανα ακόμη ανατράφηκαν με τη φθίση; Και το νομίζουν αυτό ατύχημα της φύσεως, γιατί το έχον συνηθίσει και σκέφτονται ότι δεν είναι καθόλου αφύσικο αυτό. Έτσι είναι περιττός κάθε λόγος για διόρθωση, όταν η επιμέλεια αυτών που θα τον ακούσουν έκλινε προς το χειρότερο και είναι αντίθετη στη συμβουλή. Και μάλιστα όταν η ελπίδα του κέρδους τρέφει την επιθυμία, το πάθος φράζει τελείως την ακοή προς τις συμβουλές για σωφρονισμό, ώστε αυτές να μη βρίσκουν είσοδο, αφού η διάνοια έχει στραφεί προς την επιθυμία του κέρδους ακόμη και αν αυτό προξενεί ντροπή.
13
As for ourselves, who claim to have renounced Worldly life and its desires in our longing for holiness, and who profess to follow Christ, why do we entangle ourselves once more in worldly distractions? Why do we wrongly build again what we have rightly torn down? Why do we share in the folly of those who are disloyal to their vocation? Why in our pursuit of empty trivialities do we kindle the appetites of our weaker brethren and fill them with greed? The Lord has commanded us to watch over those who are easily misled, not inciting them to evil, and preferring their advantage to our pleasure. In this way, by not following our own unconsidered impulses, we help many of our simpler brethren to be more careful, and set them an example by our attitude to worldly concerns. Why do we attach such value to material things, seeing that we have been taught to despise them? Why do we cling to money and possessions, and disperse our intellect among a host of useless cares? Our preoccupation with such things diverts us from what is more important and makes us neglect the well-being of the soul, leading us to perdition. For we who profess to be philosophers and pride ourselves on being superior to pleasure are seen to pursue material gain with more zest than anyone else. Nothing brings such severe punishment on us as our persuasion of others to imitate our own evil ways.
Εμείς όμως αγαπητοί, οι οποίοι για τον πόθο της αρετής νομίζομε ότι αρνηθήκαμε το βίο και τις κοσμικές επιθυμίες και υποσχεθήκαμε να ακολουθούμε το Χριστό, γιατί πάλι ανακατευόμαστε με τις απασχολήσεις του βίου και κτίζομε κακώς εκείνα τα οποία καλώς κατεδαφίσαμε πρωτύτερα; Γιατί συμμετέχομε στην κακή γνώμη εκείνων που δεν ζουν όπως πρέπει το μοναχισμό και ανάβομε τις ορέξεις των ασθενέστερων με την φροντίδα μας για τα μάταια; Γίναμε για τους απλούστερους υπόδειγμα πλεονεξίας. Από τον Κύριο έχομε εντολή να φροντίζομε για κείνους που μπορούν να γλυστρήσουν εύκολα και όχι να τους ερεθίζομε, και να βάζομε πρώτο όχι εκείνο που μας αρέσει, αλλά εκείνο που είναι ωφέλιμο σ’ αυτούς(Α΄Κορ. 10, 24. Α΄Θεσ. 5, 14) μήπως αλλιώς ακολουθώντας τις αδιάκριτες ορμές μας, κάνομε τους απλούστερους να σκοντάψουν και γίνομε γι’ αυτούς υπόδειγμα αγάπης για τα γήινα. Γιατί έχομε για μεγάλο πράγμα την ύλη, την οποία έχομε διδαχτεί να καταφρονούμε, και είμαστε προσηλωμένοι στα χρήματα και στα κτήματα, και διαμοιράζομε τον νου μας σε πολλές και ανώφελες φροντίδες; Η απασχόλησή μας μ’ αυτές μας απομακρύνει από την επιμέλεια των θείων και μας κάνει να παραμελούμε την ψυχή μας, επίσης οδηγεί σε μεγάλο βάραθρο εκείνους που είναι προσκολλημένοι στα βιοτικά πράγματα και νομίζουν ότι είναι λαμπρή και ανώτατη ευτυχία η απόλαυση του πλούτου, όταν βλέπουν αυτούς που υπόσχονται να φιλοσοφούν και που καυχιούνται ότι είναι ανώτεροι των ηδονών, να φροντίζουν για τα κοσμικά περισσότερο από ό,τι εκείνοι. Κανένα άλλο πράγμα δεν οδηγεί αναπόφευκτα στην κόλαση, όσο το να κάνει κανείς και άλλους μιμητές των αμαρτιών του, γιατί η απώλεια εκείνων που μιμήθηκαν γίνεται προσθήκη τιμωρίας σ’ εκείνον που δίδαξε το κακό. Και σ’ εκείνους που δεν απέφυγαν τι μίμηση των αισχρών, δεν θα είναι μικρή η καταδίκη, γιατί έγιναν και αυτοί δάσκαλοι κακών. Εκείνοι όμως που σκέφθηκαν ορθά, απέφυγαν με σωφροσύνη τη μίμηση του κακού κρίνοντας ότι αυτή είναι επονείδιστη.
14
Let no one despise these words. Either correct your evil conduct, which brings disgrace upon the divine philosophy, leading others to indifference, or else give up all claim to be a philosopher. For the true philosopher possessions are superfluous, since he detaches himself from bodily concerns for the sake of the soul's purity. If your aim is material riches and pleasure, why pretend to honor philosophy while you act in a manner which entirely conflicts with it, cloaking your conduct under fine words?
Γι’ αυτό κανείς να μην αποστρέφεται τα λεγόμενα. Ή διορθώστε όσα γίνονται κακώς εξαιτίας της αδιαφορίας των πολλών και ντροπιάζουν το μοναχικό όνομα, ή παρατήστε και το όνομα. Αν πρόκειται να φιλοσοφήσετε κατά Θεόν, είναι περιττά τα κτήματα, γιατί η κατά Θεόν φιλοσοφία απαιτεί αποξένωση και απ’ αυτό το σώμα για χάρη της καθαρότητας της ψυχής. Αν μερικοί φροντίζουν πολύ να αποκτήσουν υλικά αγαθά και να απολαμβάνουν τις απολαύσεις του βίου, γιατί υπερηφανεύονται για φιλοσοφία με τα λόγια, αφού με τα έργα την αρνούνται και διαπράττουν πράξεις ξένες στο μοναχικό σχήμα, καλυμμένοι με σεμνές ονομασίες;
15
So great is our preoccupation with material things that we feel no shame when, on breaking the Savior’s commandments, we are rebuked even by those whom we despise because they still live 'in the world'; for they now teach us instead of us teaching them. When we are quarrelling, they remind us that 'the servant of Christ must not engage in strife, but be gentle to all men' (2 Tim. 2:24); when we are disputing about money and possessions, they quote to us the text, 'If anyone . . . takes away your coat, let him have your cloak also' (Matt. 5:40). They ridicule and deride us because of the incongruity between our actions and our vocation. Indeed, is it ever right to engage in disputes in order to protect our property? Suppose that someone destroys the boundary of our vineyard and adds it to his own land: someone else lets his animal loose in it; and someone else diverts the water supply from our garden. Must we then lose all self-control in such situations, and become worse than madmen? But in that case our intellect, which should be engaged in the contemplation of created beings, must now give its attention to lawsuits, turning its contemplative power to worldly cunning, so as to defend a quantity of unnecessary possessions.
Έπειτα δεν είναι ντροπή να κατηγορούμαστε από τους υποδεεστέρους, τους οποίους ονομάζομε κοσμικούς, για παράβαση των εντολών του Σωτήρα μας και να διδασκόμαστε τις εντολές που παραβαίνομε από εκείνους που έπρεπε να μαθαίνουν από εμάς; Όταν φιλονικούμε και μας λένε οι κοσμικοί: “Ο δούλος του Κυρίου δεν πρέπει να φιλονικεί, αλλά να είναι ήπιος σε όλους”(Β’ Τιμ. 2, 21), και όταν φιλονικούμε για χρήματα ή κτήματα και μας λένε: “Όποιος θέλει να πάρει το πουκάμισό σου, άφησέ τον να σου πάρει και το επανωφόρι”(Ματθ. 5, 40), τι άλλο κάνουν, παρά μας περιπαίζουν, μας διακωμωδούν και μας χλευάζουν για την αντίθεση της διαγωγής μας προς το σχήμα του μοναχού; Γιατί κατ’ ανάγκη θα αγωνιζόμαστε όταν διεκδικούμε κτήματα και θα κάνομε όσα χρειάζεται η επίβλεψή τους: έβγαλε κάποιος το σύνορο του αμπελιού και το τοποθέτησε στο δικό του, άλλος άφησε ελεύθερο και μας έκανε ζημιά, άλλος αποτράβηξε το νερό που πότιζε τον κήπο μας. Πρέπει λοιπόν να λυσσάξομε και να γίνομε χειρότεροι από τους τρελούς, μαλώνοντας για καθένα από αυτά, και να προσηλώσομε στα δικαστήρια το νου μας, ο οποίος οφείλει να ασχολείται με τη θεωρία των όντων και να μεταβάλομε τη θεωρητική του δύναμη σε πραγματική πανουργία ώστε να επιτύχομε την αφθονία εκείνων που σε τίποτε δεν μας χρησιμεύουν.
16
Why do we try to make other people's property our own,' weighing ourselves down with material fetters, and paying NO attention to the prophet's imprecation: 'Woe to him who gathers what is not his own, and heavily loads his yoke' (cf. Hab. 2:6. LXX). Those who pursue us are, as Jeremiah says, 'swifter than the eagles of heaven' (Lam. 4:19); but we weigh ourselves down with worldly things, move slowly along the road and so are easily overtaken by our pursuer, covetousness, which Paul taught us to flee (cf. Col. 3: s). Even if we are not heavily laden, we must still run as fast as we can, or else the enemy will overtake us.
Γιατί θέλομε να οικειοποιηθούμε τα ξένα και κατασκευάζομε για τους εαυτούς μας βαριά τα δεσμά της ύλης και δεν ακούμε εκείνον που ελεεινολογεί τους τέτοιους ανθρώπους; Γιατί λέει ο προφήτης: “Αλλοίμονο σ’ εκείνον που μαζεύει αυτά που δεν του ανήκουν και βαραίνει πολύ τον κλοιό του”(Αββακ. 2, 6). Αν είναι ελαφροί οι διώκτες μας, όπως λέει ο προφήτης: “Έγιναν ελαφροί εκείνοι που σας καταδιώκουν πιο πολύ από τους αετούς του ουρανού”(Θρ. Ιερ. 4, 19), ενώ εμείς επιβαρύνουμε τους εαυτούς μας με κοσμικά πράγματα, είναι φανερό ότι θα βαδίζομε το δρόμο πιο αργά, και εύκολα θα μας προφτάσουν οι εχθροί, τους οποίους ο Παύλος μας δίδαξε να αποφεύγομε λέγοντας: “φεύγετε την πλεονεξία”(Κολ. 3, 5). Ακόμη και οι ευκίνητοι που τρέχουν για το βραβείο, αν δεν βάλουν τα δυνατά τους, δεν φτάνουν στο τέρμα, γιατί οι εχθροί τρέχουν πιο γρήγορα.
17
Attachment to worldly things is a grave obstacle to those who are striving after holiness, and often brings ruin to both soul and body. For what destroyed Naboth the Israelite? Was not his vineyard the cause of his death, because it roused the jealousy of his neighbor Ahab (cf. 1 Kgs. 21:1-16)? What made the two and a half tribes stay outside the promised land, but their huge herds and flocks (cf. Num. 34:15)? What divided Lot and Abraham? Was it not also their huge herds and flocks which caused continual quarrels among the herdsmen, and in the end forced them to part (cf. Gen. 13:5-11)?
Μεγάλο εμπόδιο σ’ εκείνους που βιάζονται για την αρετή είναι η εμπαθής κλίση προς τα κοσμικά πράγματα, η οποία πολλές φορές φέρνει καταστροφή και στην ψυχή και στο σώμα. Τι ήταν αυτό που οδήγησε στην καταστροφή τον Ναβουθέ τον Ισραηλίτη; Δεν καταστράφηκε εξαιτίας του αμπελιού του από φθόνο του γείτονά του Αχαάβ(Γ΄Βασ. 20, 1-16); Τι έκανε τις δυόμιση φυλές να μείνουν έξω από τη γη της επαγγελίας, παρά το πλήθος των κτηνών(Αριθ. 34, 15); Τι χώρισε τον Λώτ από τον Αβραάμ; Δεν ήταν το πλήθος των κοπαδιών, που κίνησαν τους ποιμένες σε συνεχείς φιλονεικίες και τους χώρισαν τελείως(Γεν. 13, 5-11);
18
So possessions arouse feelings of jealousy against their owners, cut off their owners from men better than themselves, divide families, and make friends hate one another. Possessions, moreover, have no place in the life to come, and even in this present life have no great use. Why, then, do we abandon the service of God and devote ourselves entirely to empty trivialities? For it is God who supplies us with all that we need. Human efforts inevitably fail unless God helps us; while God in His providence bestows every blessing without man's assistance. What benefits were gained from their efforts by those to whom God said: 'You sowed much and gathered little, and I blew it away out of your hands' (cf. Hag. 1:9)? And what did the righteous lack, though they gave no thought at all for their needs? Were not the Israelites fed in the desert for forty years, without cultivating the land? They always had enough to eat, for in a strange and miraculous way quails came in from the sea and manna fell from the sky (cf. Exod. 16), and a dry rock, when struck, gushed water (cf. Exod. 17:6); and throughout the whole forty years their clothes and shoes never wore out (cf. Deut. 8:4). What land was tilled beside the brook Kerith where Elijah hid? Did not the ravens bring him food (cf. 1 Kgs. 17:6)? And when he came to Sarepta, did not the widow, despite her desperate need, give him bread, snatching it from the mouth other own children (cf. 1 Kgs. 17:10-16)? All this shows that we should seek holiness, not clothing, food and drink.
Αν λοιπόν τα κτήματα και σε φθόνο ερεθίζουν, και αποκλείουν από τα σπουδαιότερα εκείνους που τα έχουν, και τη συγγένεια την κόβουν, και τους φίλους τους κάνουν εχθρούς, και προς τη μέλλουσα ζωή κανένα κοινό δεν έχουν, και για τη σωματική ζωή σε τίποτα το σπουδαίο δεν χρησιμεύουν, γιατί απομακρυνόμαστε από την υπηρεσία του Θεού και κυριευόμαστε από την ματαιότητα; Μήπως εμείς είμαστε εκείνοι που κατορθώνουμε, ό,τι χρειαζόμαστε για τη ζωή μας; Ο Θεός είναι που την οικονομεί. Η ανθρώπινη επιμέλεια, αν δεν έχει και τη βοήθεια του Θεού, κατ’ ανάγκην αποτυγχάνει στο σκοπό της»· η οικονομία όμως του Θεού και χωρίς τη συνεργασία του ανθρώπου τέλεια παρέχει τα αγαθά. Τι ωφέλησε η επιμέλεια εκείνους, στους οποίους έλεγε ο Θεός: “Σπείρατε πολλά και μαζέψατε λίγα, και τα φύσηξα και έφυγαν από τα χέρια σας”(Αγγ. 1, 9); Αλλά και τι έλειψε από τα αναγκαία σ’ εκείνους που έζησαν ενάρετα, χωρίς να φροντίσουν διόλου γι’ αυτά; Δεν τρεφόταν οι Ισραηλίτες στην έρημο σαράντα χρόνια χωρίς να καλλιεργούν τη γη; Και δεν έλαβαν ανάγκη από τροφή, αλλά η θάλασσα έβγαζε παράδοξη τροφή τα ορτύκια και ο ουρανός έβρεχε ασυνήθιστη και παράξενη τροφή, το μάννα(Εξ. 16). Επίσης, βράχος ξερός και χωρίς καμία υγρασία ράγισε και έβγαζε άφθονο νερό(Εξ. 17, 6), ενώ τα ρούχα και τα παπούτσια τους υπηρετούσαν όλο τον καιρό χωρίς να παλιώνουν(Δευτ. 8, 4). Με ποια καλλιέργεια της γης τρεφόταν ο Ηλίας στο χείμαρρο; Δεν του έφερναν τα κοράκια τροφή; Και όταν πήγε στα Σάρεφθα, μια φτωχή χήρα δεν του έδωσε ψωμί, αφού το πήρε από το στόμα των παιδιών της(Γ΄Βασ. 17, 615), για να φανερωθεί ότι η αρετή είναι προτιμότερη και από τα μητρικά σπλάχνα;
19
Strange though all these things may seem, they are by no means impossible. A man can live without eating if God so wills. For how did Elijah complete a journey of forty days with the strength received from a single meal (cf. 1 Kgs. 19:8)? And how did Moses remain on the mountain in communion with God for eighty days without tasting human food? After forty days he came down and, enraged by the image of the calf which the Israelites had made, immediately he broke the tablets of stone engraved with the Law and went back up the mountain, remaining there for another forty days; and only then, after receiving two further tablets of stone, did he go down again to the people (cf. Exod. 24:12-18; 31:18-34: 3 5). How can the human mind explain this miracle? How did his bodily nature survive without anything to replenish its daily loss of strength? This enigma is solved by the divine Logos, when He says: 'Man shall not live by bread alone, but by every word that proceeds out of the mouth of God’ (Matt. 4:4).
Αυτά είναι παράδοξα, αλλά και εύλογα και πρέποντα· γιατί είναι δυνατό και χωρίς τροφή να ζήσει κανείς, όταν θέλει ο Θεός. Πως η Ηλίας βάδιζε σαράντα ημέρες με τη δύναμη ενός φαγητού που έφαγε(Γ΄Βασ. 19, 8); Και πως ο Μωυσής πέρασε ογδόντα ημέρες πάνω στο όρος επικοινωνώντας με το Θεό χωρίς να φάει ανθρώπινη τροφή; Ύστερα από σαράντα ημέρες κατέβηκε από το όρος και επειδή θύμωσε που οι Ισραηλίτες είχαν κάνει ένα είδωλο μόσχου, έσπασε τις πλάκες του νόμου»· ανέβηκε κατόπιν στο όρος όπου έμεινε άλλες σαράντα ημέρες και αφού πήρε από το Θεό δεύτερες πλάκες, κατέβηκε στο λαό(Εξ. 24, 12-18· 32, 15-19· 34). Ποια ανθρώπινη σκέψη μπορεί να εξηγήσει αυτό το θαύμα; Πως η ρευστή ανθρώπινη φύση βάσταξε να κινείται τόσο καιρό, χωρίς να αναπληρώνεται η δύναμη που ξοδευόταν κάθε μέρα; Λύνει αυτή την απορία ο θείος λόγος που λέει: “O άνθρωπος δε θα ζήσει μόνο με ψωμί, αλλά με κάθε λόγο που βγαίνει από το στόμα του Θεού”(Ματθ. 4, 4).
20
Why, then, do we drag the monastic way of life down from heaven to earth, burying ourselves in material anxieties? Why do we who once were 'brought up in scarlet' now 'embrace dunghills', as Jeremiah says in his Lamentations (Lam. 4:5)? For when we are refreshed with radiant and fiery thoughts, we are 'brought up in scarlet'; but when we leave this state and involve ourselves in material things, we 'embrace dunghills'. Why do we abandon hope in God and rely on the strength of our own arm, ascribing the gifts of God's providence to the work of our hands? Job considered that his greatest sin was to raise his hand to his mouth and kiss it (cf. Job 31: 27), but we feel no qualms in doing this. For many people are accustomed to kiss their hands, saying that it is their hands which bring them prosperity. The Law refers to such people symbolically when it says: 'Whatever goes upon its paws is unclean', and 'whatever goes upon all fours or has many feet is always unclean' (cf. Lev. 11:27, 42). Now the phrase 'goes upon its paws' indicates someone who relies on his own hands and places all his hope in them, while to 'go on all fours' is to trust in sensory things and continually to seduce one's intellect into worrying about them; and to have 'many feet' signifies clinging to material objects. This is why the author of Proverbs, speaking figuratively, does not wish the perfect man to have even two feet, but only one, and this one seldom involving him in material things; for he says: 'Seldom set your foot within your friend's house, lest he grow weary of you, and so hate you' (Prov. 25:17. LXX). 'You are my friends', says the Savior to His disciples (John 15:14); and if we try not to worry our friends about our bodily needs, then we should only seldom trouble Christ about such matters; for if we keep worrying our friends they will come to hate us. What will our fate be, and how shall we escape condemnation, if we are constantly occupied with these bodily needs, and never stand upright or straighten our legs, so as to raise ourselves from the ground?
Γιατί λοιπόν την ουράνια ζωή την κατεβάζομε στη γη και βουλιάζομε στις υλικές ταλαιπωρίες; Και ντυνόμαστε κόπρο εμείς που άλλοτε φορούσαμε πορφύρα, όπως έλεγε θρηνώντας ο Ιερεμίας για μερικούς. Γιατί όταν αναπαυόμαστε επάνω σε λαμπρές και φλογερές σκέψεις, ντυνόμαστε με πορφύρα(Θρ. Ιερ. 4, 5)· και όταν αφήσομε την κατάσταση αυτή και ασχολούμαστε με τα γήινα τότε ντυνόμαστε με κόπρο. Γιατί αφήσαμε την ελπίδα προς το Θεό και στηριζόμαστε στη δύναμή μας, και την πρόνοια του Κυρίου την αποδίδομε στα δικά μας χέρια; Αυτό, δηλ. το να βάλει το χέρι του στο στόμα και να τα φιλήσει, ο Ιώβ καταράστηκε να του καταλογισθεί ως μεγάλη αμαρτία(Ιωβ 31, 27). Εμείς όμως δεν φοβόμαστε να το κάνομε. Γιατί συνηθίζουν πολλοί να φιλούν τα χέρια τους λέγοντας ότι από αυτά έχουν την ευπορία τους. Γι’ αυτούς κάνει υπαινιγμό ο Μωσαϊκός Νόμος και λέει: «Όποιος βαδίζει με τα χέρια είναι ακάθαρτος· και όποιος βαδίζει διαπαντός με τα τέσσερα, είναι ακάθαρτος»(Λευιτ. 11, 27-42). Βαδίζει με τα χέρια εκείνος που βασίζεται στα χέρια και σ’ αυτά έχει όλη την ελπίδα του. Βαδίζει στα τέσσερα εκείνος που έχει την πεποίθησή του ότι στα αισθητά πράγματα και διαρκώς σ’ αυτά στρέφει το νου του. Και πολλά πόδια έχει εκείνος που τριγυρίζει στενά γύρω από τα σωματικά. Γι’ αυτό και ο σοφός συγγραφέας των Παροιμιών ούτε δύο πόδια δε θέλει να έχει ο τέλειος, αλλά ένα και αυτό σπάνια να κινείται στα σωματικά πράγματα, γιατί λέει: «Σπάνια να βάζεις το πόδι σου στο σπίτι του φίλου σου, μήπως χορτάσει και σε μισήσει»(Παροιμ. 25, 17). Αν εκείνος που σπάνια ενοχλεί το Χριστό για τις ανάγκες του σώματος (αυτός είναι ο σκοπός των φίλων αυτού του είδους- όπως έλεγε στους μαθητές Του ο Σωτήρας: «Εσείς είστε φίλοι μου»(Ιω. 15, 14), γίνεται μισητός αν το κάνει αυτό συχνότερα, τι άραγε θα πάθει και πως δε θα είναι σιχαμερός εκείνος που διαρκώς απασχολείται με τις ανάγκες του και δε σηκώνεται ποτέ προς την όρθια ζωή, αφού δεν έχει σκέλη ώστε να πηδά πάνω από τη γη;
21
For our two legs together carry the whole mass of the body, and by crouching a little we are able to spring upwards; and in the same way our faculty of discrimination, after stooping to attend to the needs of the body, can once more look upwards unimpeded, separating itself from all worldly thoughts. Standing upright, then, is characteristic of men who do not constantly indulge their lower impulses; it is also characteristic of the angelic powers, because they have no need of physical things and feel no longing for them. That is what Ezekiel meant when he said: ‘Their legs were straight and their feet were winged' (Ezek. 1:7. LXX). This signifies the unbending steadfastness of their outlook and the swiftness of their movement towards spiritual things. Men, on the other hand, have been given legs that bend: in this way they can descend sometimes to fulfill the needs of the body, and at other times ascend to fulfill those of the soul. Because of the soul's kinship with the heavenly powers, we should for the most part dwell with them on high; as regards the body, we should turn our attention to material things only in so far as some necessity forces us to do so. But always to be creeping on the ground in search of pleasure is defiling and degrading for someone with experience of spiritual knowledge. Strictly speaking, we should call someone unclean, not because he goes on all fours, but only if he does so continually; for God allows those who are in a body to attend from time to time to their bodily needs.
Τα σκέλη όταν είναι ενωμένα δέχονται όλο τον όγκο του σώματος και όταν λίγο προσεγγίσουν τη γη κάνουν αμέσως το σώμα να αναπηδάει ψηλά. Έτσι ο λογισμός που διακρίνει τα πράγματα της φύσεως, αφού λίγο ταπεινωθεί για την ανάγκη του σώματος, γρήγορα πάλι σηκώνει ψηλά ελαφρό το φρόνημα, χωρίς καθόλου να σηκώνει μαζί και τους χοϊκούς λογισμούς. Και το να έχουν ορθά τα σκέλη ανήκει σ’ εκείνους που δεν επιδιώκουν συνεχώς τις απολαύσεις και δεν είναι χαμηλά, ανήκει όμως και στις άγιες αγγελικές δυνάμεις, γιατί δεν έχουν διόλου ανάγκη από τα σωματικά ούτε από τη συγκατάθεση προς αυτά. Αυτό φανερώνοντας ο μέγας Ιεζεκιήλ, έλεγε: «Ήταν ορθά τα σκέλη τους και τα πόδια τους φτερωτά»(Ιεζ. 1, 7). Μ΄αυτό δηλώνει το αμετακίνητο της προαιρέσεως και την ταχυκινησία των αγίων δυνάμεων προς τα νοητά. Όσο για τους ανθρώπους, φτάνει να έχουν σκέλη που λυγίζουν, και άλλοτε να χρησιμεύουν στις ανάγκες του σώματος και άλλοτε στις υψηλές ενασχολήσεις της ψυχής. Και η ψυχή, για τη συγγένεια με τις ουράνιες δυνάμεις να καταγίνεται με τα ουράνια μαζί με εκείνες, για τη συγγένεια με το σώμα να στρέφει τόσο τη φροντίδα της στη γη, όσο απαιτεί η ανάγκη. Να σύρεται όμως διαρκώς σε ετοιμασίες για απολαύσεις, είναι πράγματι ακάθαρτο και δεν αρμόζει σε άνθρωπο που έχει πείρα λογικής γνώσεως. Όπως είδαμε, ο Νόμος ονόμασε ακάθαρτο όχι εκείνον που απλώς βαδίζει με τα τέσσερα, αλλά εκείνον που διαπαντός βαδίζει με τα τέσσερα, γιατί έδωσε καιρό σ’ εκείνους που βρίσκονται στο σώμα να κατεβαίνουν πρόσκαιρα για την ανάγκη του σώματος.
22
Thus Jonathan, when fighting Nahash the Ammonite, gained the victory over him by moving on all fours (cf. 1 Sam. 14:13); but he did this solely because he had to. When fighting the snake that creeps on its belly - for this is what the name Nahash means - he was forced for a short time to do the same by going on all fours; and then, standing up again in the usual way, he easily defeated his opponent. The story of Ish-bosheth also teaches us not to be over-anxious about bodily things, and not to rely on the senses to protect us. He was a king who went to rest in his chamber, leaving a woman as door-keeper. When the men of Rechab came, they found her dozing off as she was winnowing wheat; so, escaping her notice, they slipped in and slew Ish-bosheth while he was asleep (cf. 2 Sam. 4:5-8). Now when bodily concerns predominate, everything in man is asleep: the intellect, the soul and the senses. For the woman at the door winnowing wheat indicates the state of one whose reason is closely absorbed in physical things and trying with persistent efforts to purify them. It is clear that this story in Scripture should not be taken literally. For how could a king have a woman as doorkeeper, when he ought properly to be guarded by a troop of soldiers, and to have round him a large body of attendants? Or how could he be so poor as to use her to winnow the wheat? But improbable details are often included in a story because of the deeper truth they signify. Thus the intellect in each of us resides within like a king, while the reason acts as doorkeeper of the senses. When the reason occupies itself with bodily things - and to winnow wheat is something bodily - the enemy without difficulty slips past unnoticed and slays the intellect. This is why Abraham did not entrust the guarding of the door to a woman, knowing that the senses are easily deceived; for they take pleasure in the sight of sensory things, and so divide the intellect and persuade it to share in sensual delights, although this is clearly dangerous. But Abraham himself sat by the door (cf. Gen. 18:1), allowing free entry to divine thoughts, while barring the way to worldly cares.
Γιατί και ο Ιωνάθαν, πολεμώντας με τον Ναάς τον Αμμανίτη(Α΄Βασ. 14, 13), νίκησε αφού περπάτησε με τα τέσσερα, επειδή έτσι υπηρέτησε μόνο την ανάγκη της φύσεως. Γιατί έπρεπε εκείνος που πολεμά με το φίδι που σέρνεται με το στήθος- έτσι ερμηνεύεται το Ναάς- να εξομοιωθεί πρόσκαιρα μ’ εκείνο βαδίζοντας με τα τέσσερα. Και κατόπιν, αφού σηκώθηκε στο φυσιολογικό του, τον έκανε υποχείριο με μεγάλη ευκολία. Αλλά και η ιστορία του Ιεβοσθέ δεν μας διδάσκει να μην είμαστε προσηλωμένοι στα σωματικά, ούτε να εμπιστευόμαστε στην αίσθηση τη φρούρησή μας; Ο Ιεβοσθέ λοιπόν ήταν βασιλιάς και αναπαυόταν στο δωμάτιό του και την φύλαξή του την ανέθεσε σε γυναίκα θυρωρό. Όταν έφτασαν οι άνδρες του Ριχάβ και βρήκαν τη γυναίκα να καθαρίζει σιτάρι και να νυστάζει, μπήκαν κρυφά και σκότωσαν τον Ιεβοσθέ, ο οποίος επίσης κοιμόταν(Β΄Βασ. 5, 8). Έτσι όλα πέφτουν στον ύπνο, και ο νους και η ψυχή και η αίσθηση, όταν επικρατούν τα σωματικά. Γιατί το να καθαρίζει ο θυρωρός σιτάρι φανερώνει την απασχόληση της διάνοιας στα σωματικά, ώστε να φροντίζει γι΄αυτά με επιμέλεια και όχι σαν να είναι πάρεργο. Και από τη διήγηση είναι φανερό ότι το γεγονός αυτό δεν το εννοεί η Γραφή κατά γράμμα. Γιατί αλλιώς, πως ένας βασιλιάς είχε γυναίκα θυρωρό μόνο, ενώ θα έπρεπε να φρουρείται από πλήθος στρατιωτών και να έχει γύρω του όλη την ακολουθία που αρμόζει στο αξίωμά του; Ή, πως ήταν τόσο φτωχός, ώστε η θυρωρός του να καθαρίζει σιτάρι; Αλλά πολλές φορές με την ιστορία αναμιγνύεται το παράλογο, για χάρη της αλήθειας εκείνων που κρύβονται κάτω απ’ αυτήν. Έτσι ο νους του κάθε ανθρώπου, σαν βασιλιάς, μένει κάπου μέσα του και έχει θυρωρό των αισθήσεων τη διάνοια, η οποία όταν παραδώσει τον εαυτό της στα σωματικά- σωματικό είναι και το καθάρισμα του σιταριού-, εύκολα τότε οι εχθροί μπαίνουν κρυφά και θανατώνουν το νου. Γι’ αυτό ο μέγας Αβραάμ δεν εμπιστεύθηκε τη φύλαξη της θύρας σε γυναίκα, επειδή ήξερε ότι εύκολα απατάται η αίσθηση και ότι όταν αυτή ευχαριστείται από τη θέα των αισθητών, διχάζει το νου και τον πείθει να μετάσχει και αυτός στα τερπνά, ακόμη και αν η συμμετοχή είναι καθαρά επικίνδυνη. Αλλά κάθησε αυτός ο ίδιος(Γεν. 18, 1). Και στα θεία νοήματα είχε ανοικτή την είσοδο, την είχε όμως κλειστή στις κοσμικές φροντίδες.
23
What advantage do we gain in life from all our useless toil over worldly things? 'Is not all man's labor for the sake of his mouth' (Eccles. 6:7)? Now, according to the Apostle (1 Tim. 6:8), 'food and raiment' are all we need to maintain our humble flesh. Why, then, as Solomon asks, do we labor endlessly 'for the wind’ (Eccles. 5:16)? Through our anxiety about worldly things we hinder the soul from enjoying divine blessings and we bestow on the flesh greater care and comfort than are good for it. We nourish it with what is harmful and thus make it an adversary, so that it not only wavers in battle but, because of over-indulgence, it fights vigorously against the soul, seeking honors and rewards. What in fact are the basic needs of the body that we use as a pretext when indulging an endless succession of desires? Simply bread and water. Well, do not the springs provide running water in abundance, while bread is easily earned by those who have hands? In this way we can satisfy the needs of the body, while suffering little or no distraction. And does our clothing call for much care? Again, no - if we reject a stupid conformity to fashion, and consider only our actual needs. For what fine-spun clothing, what linen or purple or silk did the first man wear? Did not the Creator command him to wear a coat of skins and to eat herbs (cf. Gen. 3:18, 21)? Such were the limits He set to the needs of the body - far different from the civilized shamelessness of today.
Τι κερδίζομε στη ζωή μας από την ματαιοπονία για τα υλικά; Κάθε κόπος του ανθρώπου δεν πηγαίνει στο στόμα του(Εκκλ. 6, 7) καθώς λέει ο Εκκλησιαστής; Τροφές και σκεπάσματα, κατά τον Απόστολο, είναι αρκετά(Α΄Τιμ. 6, 8) για την συντήρηση της ταλαίπωρης σάρκας. Γιατί λοιπόν κάνομε έργα χωρίς τέλος και κοπιάζομε στον αέρα(Εκκλ. 5, 15), όπως λέει ο Σολομών και εξαιτίας της φροντίδας για τα γήινα εμποδίζομε την ψυχή από την απόλαυση των θείων αγαθών και περιποιούμαστε και περιθάλπομε τη σάρκα παραπάνω από όσο πρέπει; Μ΄αυτό τον τρόπο την τρέφομε και την κάνομε εχθρό που μας πολεμά από πολύ κοντά, ώστε όχι μόνο αμφίβολη γι’ αυτήν να μην είναι η μάχη, αλλά και να αγωνίζεται ρωμαλέα και από πλεονεκτική θέση κατά της ψυχής και να αποβλέπει σε τιμές και στεφάνια. Ποια είναι η ανάγκη του σώματος, ώστε με την πρόφασή της επεκτείνομε την επιθυμία χωρίς τέλος; Πάντως τίποτε άλλο, από ψωμί και νερό. Ύστερα οι πηγές δεν δίνουν άφθονο το νερό, και το ψωμί δεν μπορεί κανείς εύκολα να το προμηθευτεί όταν έχει χέρια; Και μπορούμε να έχομε τέτοια εργασία, που να εκπληρώνεται η ανάγκη του σώματος με λίγο ή καθόλου περισπασμό. Αλλά μήπως το ένδυμα έχει μεγάλη φροντίδα; Ούτε αυτό, αν δεν αποβλέπομε στη μωρία του συρμού, αλλά μόνο στην ανάγκη. Ποιά αραχνοϋφαντα ενδύματα, ποια λινά ή βαμμένα με πορφύρα ή μεταξωτά φόρεσε ο πρώτος άνθρωπος; Δεν τους έντυσε με δέρματα ο Δημιουργός και έδωσε εντολή να τρέφονται με χόρτα(Γεν. 3, 21); Αυτά τα όρια έθεσε ο Δημιουργός για την ανάγκη του σώματος και έτσι διέταξε και εμπόδισε από την αρχή την σημερινή αχρειότητα του ανθρώπου.
24
I am not arguing here that He who feeds the birds of the air and clothes the lilies of the field with such glory will certainly provide also for us if we pursue holiness; for those who are still far from real faith in God cannot as yet be persuaded by this argument. But who, when asked, will refuse to give what is needful to one who lives a holy life? The barbarous Babylonians who took Jerusalem by force showed respect for the holiness of Jeremiah (cf. Jer. 40:45), and provided him abundantly with all his bodily requirements, giving him not only food but the vessels with which it was the custom to serve guests. Surely, then, our own fellow-countrymen, since they are not totally barbarous, will appreciate goodness and admire what is holy, and so will show respect for our ascetic life. Even if they themselves cannot follow the ascetic way owing to the weakness of their nature, at least they hold this way in honor and venerate those who pursue it. What persuaded the Shunammite woman to build a chamber for Elisha, and to put there a table, bed and candlestick (cf. 2 Kgs. 4:10)? Was it not Elisha's holiness? And what made the widow, when the whole country was ravaged by famine, place the needs of the Prophet before her own (cf. 1 Kgs. 17:10-16)? Had she not been amazed by Elijah's spiritual wisdom, she would not have deprived herself and her children of what small material solace still remained to them, and given it to him. She expected in any case to die before long, but in her generosity to the stranger she was ready to do so even before the time came.
Πάντως δε λέω ότι και τώρα θα μας θρέψει όταν είμαστε ευσεβείς, Αυτός που τρέφει τα πουλιά του ουρανού, και ότι θα μας ντύσει Εκείνος που τα άνθη του αγρού περιβάλλει με τόση δόξα(Ματθ. 6, 25-30). Γιατί δεν είναι δυνατό να πείσω εκείνους που έχουν πολύ απομακρυνθεί από μια τέτοια πίστη. Όμως ποιος δεν θα δώσει τα αναγκαία σ’ εκείνον που ζει ενάρετη ζωή, και μάλιστα και θα τον παρακαλέσει να τα πάρει; Όταν άνθρωποι βάρβαροι, οι Βαβυλώνιοι που κατέλαβαν με πόλεμο την Ιερουσαλήμ, σεβάστηκαν την αρετή του Ιερεμία(Ιερ. 47, 5) και του πρόσφεραν άφθονα κάθε σωματική περιποίηση, και όχι μόνο τροφή του έδωσαν, αλλά και σκεύη που χρησιμεύουν για το φαγητό, πως δεν θα σεβαστούν τον ενάρετο βίο οι ομόφυλοι και καθαροί από κάθε βαρβαρική συμπεριφορά, που ξέρουν το καλό και είναι ζηλωτές της αρετής; Και αν δεν μπόρεσαν οι ίδιοι να εξασκήσουν την αρετή εξαιτίας της ανθρώπινης αδυναμίας, τιμούν ωστόσο την αρετή και θαυμάζουν τους αγωνιστές της. Ποιος έπεισε την Σουμανίτισσα να ετοιμάσει τόπο για ανάπαυση στον Ελισσαίο και να του βάλει τραπέζι και σκαμνί και λύχνο(Δ΄Βασ. 4, 10); Όχι η αρετή του Ελισσαίου; Και τι έπεισε τη χήρα εκείνη, ενώ η πείνα κατέστρεφε όλη τη χώρα, να προτιμήσει την περιποίηση του προφήτη παρά τη δική της ανάγκη(Γ΄Βασ. 17, 10-16); Πάντως αν δεν έμενε εκστατική μπροστά στην αρετή του προφήτη Ηλία, δε θα αφαιρούσε τη μικρή παρηγοριά που είχε για τη ζωή τη δική της και των παιδιών της για να την δώσει σ’ εκείνον. Τον θάνατο από ασιτία που τον περίμενε εντός ολίγου, τον διάλεξε πρόωρα, με την μεγαλοδωρία της προς τον ξένο.
25
Men such as Elijah and Elisha became what they were through their courage, perseverance and indifference to the things of this life. They practiced frugality; by being content with little they reached a state in which they wanted nothing, and so came to resemble the bodiless angels. As a result, though outwardly insignificant and unnoticed, they became stronger than the greatest of earthly rulers; they spoke more boldly to crowned monarchs than any king does to his own subjects. In what weapons or strength did Elijah trust when he rebuked Ahab, saying: 'It is not I who have troubled Israel, but you and your father's house' (1 Kgs. 18:18)? How was Moses able to withstand Pharaoh when he had nothing but holiness to give him courage (cf. Exod. 5)? When the armies of the kings of Israel and Judah were gathered for war, how did Elisha dare to say to Jehoram: 'As the Lord of hosts lives, before whom I stand, surely, were it not that I regard the presence of Jehoshaphat the king of Judah, I would not look toward you, nor see you' (2 Kgs. 3:14)? He was afraid neither of the assembled troops nor of the king's anger, which was likely to flare up for no good reason in time of war, when his mind was confused and anxious. Can any king achieve what holiness achieves? What robe of royal purple divided a river, as did the mantle of Elijah (cf. 2 Kgs. 2:8)? And what royal crown cured diseases, as did the handkerchiefs of the apostles (cf. Acts 19:12)? A solitary prophet once censured a king for his unlawful acts, when the king had his whole army with him. Incensed by the criticisms, the king stretched out his hand to seize the prophet; yet not only did he fail to catch hold of him, but he was unable to draw his hand back again, for it had withered (cf. 1 Kgs. 13:4). Here was a contest between holiness and a king's power; and victory went to holiness. The prophet did not fight; it was holiness that routed the enemy. The combatant himself did nothing while his faith acted. The king's allies stood by as judges of the contest; and the king's hand stuck fast, showing that holiness had won.
Έφτασαν σ’ αυτό το σημείο οι παραπάνω προφήτες με την γενναιότητά τους και με την επιμονή τους στους κόπους και με την καταφρόνησή τους προς τα πράγματα του βίου. Επειδή ζούσαν φτωχικά και πρόκοψαν ώστε από την ολιγάρκεια να φτάσουν στην κατάσταση να μη χρειάζονται τίποτε, πλησίασαν τις ασώματες Δυνάμεις. Και γι’ αυτό, ενώ ήταν σωματικά αφανείς και ασήμαντοι, έγιναν δυνατότεροι από εκείνους που είχαν τα πρωτεία και κυβερνούσαν τους άλλους. Συνομιλούσαν με τόση παρρησία μ’ εκείνους που φορούσαν το στέμμα, όσο ούτε αυτοί δε μιλούσαν στους υπηκόους τους. Σε ποια όπλα και σε ποια δύναμη βασιζόταν ο Ηλίας, όταν έλεγε στον Αχαάβ «δεν παρασύρω εγώ στο κακό το Ισραήλ, αλλά συ και ο οίκος του πατέρα σου»(Γ΄Βασ. 18, 18); Πως ο Μωυσής ερχόταν αντιμέτωπος του Φαραώ(Εξ. 2), χωρίς να έχει άλλο εφόδιο θάρρους, παρά μόνο την αρετή; Και πως ο προφήτης Ελισσαίος, ενώ ήταν μαζεμένος για πόλεμο ο στρατός των βασιλέων Ισραήλ και Ιούδα, έλεγε προς τον Ιωράμ (βασιλιά του Ισραήλ): «Ζει ο Κύριος των δυνάμεων, ενώπιον του Οποίου παρουσιάστηκα. Αν δεν ήταν για χάρη του Ιωσαφάτ, βασιλιά του Ιούδα, ουδέποτε θα έριχνα πάνω σου το βλέμμα μου, ούτε θα σε πρόσεχα»(Δ΄Βασ. 3, 14). Δεν φοβήθηκε ο Ελισσαίος ούτε το στρατό που ήταν έτοιμος για πόλεμο, ούτε το θυμό του βασιλιά, ο οποίος σε καιρό πολέμου ήταν φυσικό να χρησιμοποιήσει μια παράλογη βία, καθώς ήταν συγχυσμένη η σκέψη του από την αγωνία. Μπορεί να κάνει ο βασιλιάς περισσότερο από ό,τι η αρετή; Ποιο βασιλικό ένδυμα έσχισε τον Ιορδάνη όπως η προβειά του προφήτη Ηλιού(Δ΄Βασ. 2, 8); Ποιο στέμμα θεράπευσε ασθένειες, όπως τα μαντήλια των Αποστόλων(Πραξ. 19. 12); Έλεγξε κάποτε ο προφήτης το βασιλιά που παρέβαινε το νόμο και ήταν μαζί με όλο το στρατό του. Θύμωσε ο βασιλιάς και άπλωσε το χέρι εναντίον του προφήτη. Όμως ούτε τον προφήτη έπιασε, ούτε το χέρι του μπόρεσε να το φέρει στη θέση του γιατί ήταν ξερό(Γ΄Βασ. 13, 4). Έγινε δηλαδή πόλεμος μεταξύ αρετής και βασιλικής δυνάμεως, και νίκησε η αρετή. Χωρίς να πολεμάει ο προφήτης η αρετή κατατρόπωνε τον αντίπαλο. Ήταν αργός ο αγωνιστής, αλλά η πίστη εργαζόταν. Οι σύμμαχοι του βασιλιά έκαναν την απονομή των βραβείων και το χέρι που στεκόταν ξερό μαρτυρούσε τη νίκη της αρετής.
26
These holy men achieved such things because they had resolved to live for the soul alone, turning away from the body and its wants. The fact of needing nothing made them superior to all men. They chose to forsake the body and to free themselves from life in the flesh, rather than to betray the cause of holiness and, because of their bodily needs, to flatter the wealthy. But, as for us, when we lack something, instead of struggling courageously against our difficulties, we come fawning to the rich, like puppies wagging their tails in the hope of being tossed a bare bone or some crumbs. To get what we want, we call them benefactors and protectors of Christians, attributing every virtue to them, even though they may be utterly wicked.
Όλα αυτά τα κατόρθωναν οι παραπάνω άγιοι, επειδή αποφάσισαν να ζουν μόνο για την ψυχή· το σώμα και τις ανάγκες του σώματος τις αποστρέφονταν, και τους έκανε μεγάλους το ότι δεν είχαν ανάγκη από τίποτε. Προτιμούσαν να αφήσουν το σώμα και να φύγουν απ΄αυτή τη ζωή, παρά να προδώσουν την τιμή και την υπεροχή της αρετής και να κολακέψουν για χάρη κάποιας σωματικής ανάγκης κανένα από τους πλουσίους. Εμείς όμως όταν έχομε ανάγκη από κάτι, εγκαταλείπομε το γενναίο αγώνα εναντίον των θλιβερών και τρέχομε στους πλουσίους, όπως τα σκυλάκια που κουνούν την ουρά χαρούμενα σ’ εκείνους που τα ρίχνουν ένα γυμνό ίσως κόκκαλο ή λίγα κομματάκια ψωμιού· και τους αποκαλούμε ευεργέτες και προστάτες των χριστιανών, και λέμε ότι έχουν κάθε αρετή, ακόμη και αν βρίσκονται στα έσχατα της κακίας για να πετύχομε εκείνο που θέλομε.
27
We do not investigate how the saints lived, although supposedly it is our aim to imitate their holiness. Naaman, the commander of the Syrian army, came to Elisha with many gifts. And what did the prophet do? Did he go out to meet him? Did he run towards him? No, he sent a lad to find out why Naaman had come, and did not even admit him to his presence. This was to prevent anyone thinking that he had cured Naaman in return for the gifts that he brought (cf. 2 Kgs. 5:8-16). This story, without teaching us to be arrogant, shows us that we should not flatter, because of our needs, those who value highly the very things it is our vocation to despise.
Δεν εξετάζομε με προσοχή τη διαγωγή και τη ζωή των αγίων, των οποίων δήθεν έχομε σκοπό να μιμηθούμε την αρετή. Ήρθε προς τον Ελισσαίο ο στρατηλάτης της Συρίας Νεεμάν με πολλά δώρα. Τι έκανε λοιπόν ο προφήτης; Άραγε τον προϋπάντησε; Άραγε έτρεξε προς αυτόν; Δεν φανέρωσε τη θέλησή του προς τον Νεεμάν μέσω ενός παιδιού; Ούτε το πρόσωπό του δέχθηκε να δει, για να μη νομιστεί ότι για χάρη των δώρων τον θεράπευσε(Δ΄Βασ. 5, 10-16). Αυτά τα είπαμε, όχι να διδαχθούμε αλαζονεία, αλλά για να μην κολακεύομε εξαιτίας κάποιας ανάγκης μας εκείνους που έχουν περί πολλού εκείνα τα οποία εμείς διακηρύττομε ότι τα καταφρονούμε.
28
Why do we forsake the pursuit of spiritual wisdom, and engage in agriculture and commerce? What can be better than to entrust our anxieties to God, so that He may help us with the farming? The soil is tilled and the seeds are sown by human effort; then God sends the rain, watering the seeds in the soft womb of the earth and enabling them to develop roots. He makes the sun rise, warming the soil, and with this warmth He stimulates the growth of the plants. He sends winds tempered to their development. When young shoots begin to come up, He fans them with gentle breezes, so that the crop is not scorched by hot streams of air. Then with steady winds He ripens the milky substance of the grains inside the husks. At threshing-time He provides fiery heat; for winnowing, suitable breezes. If one of these factors is missing, all our human toil is wasted; our efforts achieve nothing when they are not sealed by God's gifts. Often, even when all these factors are present, a violent and untimely storm of rain spoils the grain as it is being threshed or when it has been heaped up clean. Sometimes, again, it is destroyed by worms in the granary: the table, as it were, is already laid and then the food is suddenly snatched from our very mouths. What, then, is the use of relying on our own efforts, since God controls the helm and directs all things as He wills?
Γιατί λοιπόν αφήσαμε τον κύριο σκοπό της κατά Θεόν φιλοσοφίας και ασχολούμαστε με τη γεωργία και το εμπόριο; Τι σημασία έχει για το Θεό, αν συνεισφέρομε και εμείς την φροντίδα μας, για να νομιστεί ότι έχομε κοινή την επιμέλεια της γεωργίας; Η ανθρώπινη επιμέλεια οργώνει τη γη και σπέρνει. Ο Θεός με αλλεπάλληλες βροχές ποτίζει τους σπόρους για να απλώσουν τις ρίζες μέσα στη γη· ανατέλλει τον ήλιο που ζεσταίνει τη γη και με τη θερμότητα προσκαλεί προς τα επάνω τα φυτά· στέλνει τους ανέμους ανάλογα με την ηλικία των φυτών. Με απαλό αέρα φυσά στην αρχή την πεδιάδα, όπου έχουν φυτρώσει τα στάχια, για να μην ξεραίνονται τα σπαρμένα με ζεστούς ανέμους.· κατόπιν με πνοή σταθερότερων ανέμων ωριμάζει τη γαλακτώδη ουσία μέσα στους σπόρους. Στον αλωνισμό δίνει τον κατάλληλο καύσωνα και στο λίχνισμα κατάλληλους ανέμους. Και αν λείψει ένα απ’ αυτά, μάταιος είναι ο ανθρώπινος κόπος, και μένει χωρίς αποτέλεσμα η δική μας επιμέλεια αν δεν σφραγιστεί από τις δωρεές του Θεού. Πολλές φορές και χωρίς να λείψει τίποτε απ’ όλα αυτά, έρχεται μια σφοδρή βροχή, παράκαιρη και πολλή, και παρασέρνει ή τα στάχια που είναι ακόμη στο αλώνι, ή καθαρό το σιτάρι στο σωρό. Κάποτε και στην αποθήκη το τρώει το σκουλήκι και το αρπάζει, να πούμε έτσι, από το στόμα μας. Που λοιπόν και σε τι μας χρησιμεύει η δική μας επιμέλεια, αφού ο Θεός κρατεί το τιμόνι των πραγμάτων και οδηγεί και φέρνει τα πάντα, όπως Εκείνος θέλει;
29
We are apt to say that in sickness the body needs some relief. But is it not much better to die rather than do something unworthy of our vocation? In any case, if God wishes us to go on living, either He will give our body enough strength to bear the pain of the illness, and will reward us for our courage; or else He will find some way to relieve the pain, for the Fountain of Wisdom never lacks a remedy.
Αλλά θα πούμε ότι στις αρρώστιες το σώμα θέλει περιποίηση; Δεν είναι καλύτερο να πεθάνομε, παρά να πράξομε κάτι που δεν αρμόζει στο μοναχικό σχήμα; Πάντως, αν ο Θεός θέλει να ζήσομε, ή βάζει στο σώμα ανάλογη δύναμη, ώστε να υποφέρομε τον πόνο της αρρώστιας ή να δεχτούμε στεφάνους για την γενναιότητα, ή θα επινοήσει τρόπο για παρηγοριά του αρρώστου· και δε θα λείψει βέβαια επινόηση παρηγοριάς από την πηγή της σοφίας.
30
What we need to do above all else is to return to the blessed way of life followed by the first monks. This way can easily be attained by all who wish. And then, if any suffering comes, it will not be fruitless; for there is this consolation: that it corrects our faults and enables us to make progress. Such suffering also confers great benefit on those who have embarked on the spiritual path but then abandoned it, in that it makes them return to this path once more.
Καλό λοιπόν είναι, αγαπητοί, και πάρα πολύ καλό, να ανεβούμε στην αρχαία μακαριότητα και να αναλάβομε τον τρόπο ζωής των παλαιών μοναχών. Είναι νομίζω εύκολο σ’ εκείνους που θέλουν. Αλλά και αν συνυπάρχει και κανένας κόπος, δεν θα είναι άκαρπος, προσφέροντας αρκετή παρηγοριά τόσο την καλή φήμη εκείνων που έχουν προηγηθεί στην αρετή όσο και την διόρθωση των μεταγενεστέρων. Και δεν είναι μικρό κέρδος σ’ εκείνους που είχαν αρχίσει την ενάρετη ζωή και άφησαν στους κατοπινούς εικόνα άριστης ζωής, η ανάκτηση όσων εγκαταλείφθηκαν.
31
Let us avoid staying in towns and villages; it is better for their inhabitants to come and visit us. Let us seek the wilderness and so draw after us the people who now shun us. For Scripture praises those who 'leave the cities and dwell in the rocks, and are like the dove' (cf. Jer. 48:28). John the Baptist lived in the wilderness and the population of entire towns came out to him. Men dressed in garments of silk hastened to see his leather girdle; those who lived in houses with gilded ceilings chose to endure hardship in the open air; and rather than sleep on beds adorned with jewels they preferred to lie on the sand. All this they endured, although it was contrary to their usual habits; for in their desire to see John the Baptist and in their wonder at his holiness they did not notice the hardships and discomfort. For holiness is held in higher honor than wealth; and the life of stillness wins greater fame than a large fortune. How many rich men there were at that time, proud of their glory, and yet today they are quite forgotten; whereas the miraculous life of this humble desert-dweller is acclaimed until this day, and his memory is greatly revered by all. For the renown of holiness is eternal, and its intrinsic virtues proclaim its value.
Ας αποφύγομε να μένομε στις πόλεις και τα χωριά, για να τρέχουν σ’ εμάς εκείνοι που βρίσκονται στις πόλεις και στα χωριά. Ας επιδιώξομε τις ερημίες για να τραβήξομε σ’ εμάς εκείνους που μας αποφεύγουν, αν μερικοί το θέλουν αυτό. Έχει γραφεί επαινετικά για μερικούς ότι άφησαν τις πόλεις και κατοίκησαν στους βράχους και έγιναν σαν περιστέρια πρόθυμα στη μελέτη(Ιερ. 31, 28). Ο Ιωάννης ο Βαπτιστής έμενε στην έρημο και όλες οι πόλεις σύσσωμες έρχονταν σ’ αυτόν. Κι εκείνοι που φορούσαν τα μεταξωτά βιάζονταν να πάνε να δούμε την δερμάτινη ζώνη του, και προτιμούσαν να ταλαιπωρούνται στο ύπαιθρο εκείνοι που είχαν σπίτια με χρυσές οροφές, και να ξαπλώνουν πάνω στην άμμο παρά να αναπαύονται πάνω σε λιθοκόλλητα κρεβάτια. Και όλα τα υπέφεραν ευχάριστα, αν και ήταν έξω από τις συνήθειές τους, γιατί μείωνε την αίσθηση των οδυνηρών ο πόθος να βλέπουν τον Πρόδρομο και τον πόνο της σκληραγωγίας τους τον αφαιρούσε το θαύμα της αρετής. Τόσο πολυτιμότερη είναι η αρετή από τον πλούτο και ο ησυχαστικός βίος επιφανέστερος από τα πολλά χρήματα. Πόσοι κατά τον καιρό εκείνο ήταν πλούσιοι και είχαν μεγάλη ιδέα για τη δόξα τους, και δεν μιλάει κανένας γι’ αυτούς. Και το μέγα θαύμα της αρετής του άδοξου Προδρόμου μέχρι τώρα ψάλλεται, και η μνήμη του πολίτη της ερήμου είναι σε όλους επιθυμητή. Γιατί η αρετή έχει αιώνια δόξα, και η φήμη της αναγγέλλει στους ανθρώπους τα αγαθά της.
32
Let us give up our flocks and herds, and so become real shepherds. Let us abandon sordid commerce, and so acquire the 'pearl of great price' (Matt. 13:46). Let us stop tilling the earth which 'brings forth thorns and thistles' (Gen. 3:18), and so become cultivators and keepers of paradise. Let us give up everything and choose the life of stillness, and so put to silence those who now reproach us for owning possessions. The best way to abash our critics is discreetly to correct in ourselves the faults for which they revile us; for such a change in those reproached puts their reproachers to shame.
Ας παρατήσομε την κτηνοτροφία, για να αποκτήσομε ποιμαντική συνήθεια. Ας αφήσομε το επονείδιστο εμπόριο, για να αποκτήσομε το πολύτιμο μαργαριτάρι(Ματθ. 13, 46). Ας αποφύγομε την καλλιέργεια της γης που βγάζει αγκάθια και τριβόλια(Γεν. 3, 18), για να γίνομε εργάτες και φύλακες του Παραδείσου. Ας απορρίψομε τα πάντα και ας εκλέξομε τον ήσυχο βίο, για να ντραπούν εκείνοι που μας κατηγορούν ότι επιδιώκομε την απόκτηση των υλικών πραγμάτων. Τίποτε άλλο δε μαλακώνει εκείνους που μας κατηγορούν όσο η ταπεινή διόρθωσή μας σε ό,τι μας κατηγορούν. Γιατί η μεταβολή των κατηγορουμένων γίνεται μεταβολή της γνώμης των κατηγόρων.
33
There is another thing which in my opinion is truly disgraceful, and for which with good reason we are ridiculed by all. When someone has just entered the monastic life and has leamt merely about the outward practices of asceticism - how and when monks pray, what they eat and how they dress - at once he claims to teach others concerning things he has not mastered himself. He goes about with a bevy of disciples, although himself still needing instruction; he thinks it easy to be a spiritual guide, not realizing that the care of other men's souls is of all things the most difficult. For men must first be purified from old defilements, and then with close attention must learn about holiness. But when a person imagines that there is nothing beyond bodily ascetic practice, how will he correct the moral character of his pupils? How will he refashion those enslaved to evil habits? How will he help those attacked by the passions, when he knows nothing about mental warfare? How will he heal the wounds they receive when fighting, since he himself lies wounded and is in need of aid?
Άξιο ντροπής και για το οποίο μας περιγελούν όλοι είναι κι αυτό: μόλις έρθει κανείς στο μοναχικό βίο και μόλις μάθει τις συνήθειες της ασκήσεως, πώς και πότε προσεύχονται και ποιά δίαιτα έχουν, να γίνεται αμέσως δάσκαλος για ό,τι ακόμη δεν έμαθε. Και κυκλοφορεί σέρνοντας μαζί του πλήθος μαθητών, ενώ αυτός ο ίδιος έχει ανάγκη διδασκαλίας, νομίζοντας το πράγμα τόσο εύκολο. Και δεν ξέρει ότι το δυσκολότερο απ’ όλα είναι η επιμέλεια ψυχών, οι οποίες έχουν ανάγκη να καθαριστούν από τους παλιούς μολυσμούς της αμαρτίας και έπειτα χρειάζονται μεγάλη προσοχή για να δεχτούν τους τύπους των αρετών. Εκείνος που δεν φαντάστηκε τίποτε εκτός από τη σωματική άσκηση, πώς θα διορθώσει τα ήθη των υποτακτικών του; Πώς θα μεταβάλει εκείνους που είναι αιχμάλωτοι της κακής συνήθειας; Πώς θα βοηθήσει εκείνους που πολεμούνται από τα πάθη, αφού δεν γνωρίζει διόλου τον νοητό πόλεμο; Ή πώς θα θεραπεύσει τις πληγές, ενώ είναι αυτός τραυματίας και έχει ανάγκη από επιδέσμους;
34
To master any art requires time and much instruction; can the art of arts alone be mastered without being leamt? No one without experience would go in for farming; nor would someone who has never been taught medicine try to practice as a doctor. The first would be condemned for making good farmland barren and weed-infested; the second, for making the sick worse instead of better. The only art which the uninstructed dare to practice, because they think it the simplest of all, is that of the spiritual way. What is difficult the majority regard as easy; and what Paul says he has not yet apprehended (cf. Phil. 3:12), they claim to know through and through, although they do not know even this: that they are totally ignorant. This is why the monastic life has come to be treated with contempt, and those who follow it are mocked by everyone. For who would not laugh when he sees someone who yesterday served in a tavern, posing today as a teacher of virtue, surrounded by pupils? Or when he sees a man who has just left a life of civic dishonesty now swaggering all over the market-place with a crowd of disciples? If such people realized clearly how much painful toil is required to guide others on the spiritual way, and if they knew the risks involved, they would certainly abandon the task as beyond their powers. But because they remain ignorant of this and regard it as a glory to be the guide of others, they will when the moment comes tumble headlong into the pit. They think nothing of leaping into a burning furnace. They provoke laughter in those who know their previous life, and arouse God's anger by their foolhardiness. Because Eli failed to correct his children, nothing could avert God's wrath from him - neither his venerable old age, nor his past freedom of communion with God, nor the honor due to his priesthood (cf. 1 Sam. 2:12, 29; 4:18). How, then, will they escape His wrath whose previous actions have not commended them to God, who understand neither the workings of sin nor how to correct it, and who embark on this dangerous task without experience, incited by love for glory?
Ή μήπως κάθε τέχνη χρειάζεται καιρό και μακρά διδασκαλία, και μόνον η τέχνη των τεχνών εξασκείται χωρίς προηγούμενη μαθητεία; Ένας άπειρος δε θα ξεθαρρευτεί να καταπιαστεί με τη γεωργία, ούτε ένας αμύητος στην ιατρική θα ασχοληθεί με έργα γιατρού· γιατί ο ένας θα ελεγχθεί ότι δεν ωφέλησε διόλου τους ασθενείς, αλλά και την αρρώστια την πήγε στο χειρότερο, ενώ ο άλλος, ότι την οργωμένη γη την έκανε χέρσα και γεμάτη αγριόχορτα. Μόνο με τη θεοσέβεια, σαν να είναι η πιο εύκολη απ’ όλες, καταπιάνονται οι απαίδευτοι· και το δυσκολοκατόρθωτο πράγμα, φαίνεται εύκολο στους πολλούς· και εκείνο που λέει ο Παύλος ότι δεν το έχει καταλάβει ακόμη(Φιλιπ. 3, 12), αυτό βεβαιώνουν ότι το γνωρίζουν με ακρίβεια εκείνοι που δεν ξέρουν ακόμη ούτε ότι έχουν άγνοια. Γι’ αυτό έγινε ευκαταφρόνητος ο μοναχικός βίος και περιπαίζονται από όλους οι μοναχοί. Ποιος δε θα περιγελάσει εκείνον που μέχρι χθες ήταν νεροκουβαλητής σε καπηλειό και σήμερα τον βλέπει δάσκαλο της αρετής και να συνοδεύεται τιμητικά από μαθητές; Ή εκείνον που άφησε πριν λίγο τις κακοτυχίες της πόλεως και σήμερα μαζί με πλήθος μαθητών περνά καμαρωτά την αγορά απ’ άκρη σ’ άκρη; Αν είχαν πεισθεί με σαφήνεια ότι είναι πολύς ο κόπος να οδηγούν τους άλλους στην θεοσέβεια και αν γνώριζαν ακριβώς τον κίνδυνο που υπάρχει σ’ αυτό, οπωσδήποτε θα παρατούσαν το πράγμα ως ανώτερο των δυνάμεών τους. Όσο όμως το αγνοούν και νομίζουν δόξα τους να είναι προϊστάμενοι μερικών, θα έρθει ώρα που θα πέσουν με το κεφάλι στο βάραθρο. Και το να πηδούν σε ένα καμίνι που καίει, το νομίζουν εύκολο. Φέρνουν γέλια σ’ εκείνους που γνωρίζουν το χθεσινό τους βίο, στο Θεό όμως προκαλούν αγανάκτηση για την αυθάδειά τους. Ο Ηλεί δε γλύτωσε την οργή του Θεού ούτε με το σεβάσμιο γήρας του, ούτε με την προηγούμενη παρρησία προς το Θεό, ούτε με την ιερατική του τιμή, γιατί αμέλησε τη διόρθωση των παιδιών του(Α΄ Βασ. 2, 12-29· 4, 18). Πώς θα γλυτώσουν τώρα την αγανάκτηση του Θεού εκείνοι που ούτε από τα προηγούμενα έργα τους είναι αξιόπιστοι ενώπιον του Θεού, ούτε γνωρίζουν το πώς φτάνει κανείς στην αμαρτία, ή τη μέθοδο της διορθώσεως, αλλά χωρίς πείρα, από φιλοδοξία αναλαμβάνουν επικίνδυνο πράγμα;
35
At first sight it seems that the only teachers our Lord had in mind were the Pharisees when He said: 'Woe to you, scribes and Pharisees, hypocrites! For you scour sea and land to gain one proselyte, and when he is gained, you make him twice as much the child of hell as yourselves' (Matt. 23:15) But in reality, by rebuking the Pharisees in this way, He was warning those who in the future would fall into the same mistake; so that, heeding His words 'Woe to you . . .', from fear of His condemnation they would restrain their improper desire for human glory. They should also recall the example of Job, and either care for their disciples as he cared for his children, or else renounce all claim to give spiritual direction. Wishing his sons to be free from sins in their mind, Job offered sacrifices every day on their behalf in case, as he said, 'my sons have thought evil in their minds against God' (Job 1:5. LXX). But these men cannot discern even outward sins, because their intelligence is still obscured by dust from the battle which they are waging against the passions. How, then, do they rashly take upon themselves the direction and cure of others, when as yet they have not cured their own passions, and when they cannot lead others to victory, since they have not yet gained the victory for themselves? First we must struggle against our own passions, watching and keeping in mind the course of the battle; and then on the basis of personal experience we can advise others about this warfare, and render victory easier for them by describing the tactics beforehand.
Για τούτο ο Κύριος φαινομενικά εννοούσε μόνο τους Φαρισαίους διδασκάλους όταν έλεγε: «Αλλοίμονό σας γραμματείς και Φαρισαίοι υποκριτές! Περιέρχεστε τη θάλασσα και την ξηρά για να προσελκύσετε ένα προσήλυτο· και όταν το επιτύχετε, τον κάνετε να γίνει παιδί της γέεννας δυό φορές περισσότερο από σας»(Ματθ. 23, 15). Στην πραγματικότητα, με την επίπληξη εκείνων ήθελε να συμβουλέψει όσους θα έπεφταν ύστερα στα ίδια παραπτώματα, ώστε να φοβηθούν και να εμποδίσουν τον εαυτό τους από την ανάρμοστη επιθυμία της ανθρώπινης δόξας, κρίνοντας πιο φοβερό το «αλλοίμονο» του Κυρίου. Ας ντρέπονται αυτοί και τον Ιώβ· και, ή σαν τον Ιώβ να φροντίζουν για τους υποτακτικούς, ή να παραιτούνται από την προστασία τους, εφόσον δεν γνωρίζουν να κάνουν όπως εκείνος, ούτε καταβάλλουν την ίδια με εκείνον επιμέλεια για χάρη των υποτακτικών τους. Ο Ιώβ, θέλοντας να έχει τους γιους του καθαρούς ακόμα κι από τους μολυσμούς της διάνοιας, πρόσφερε κάθε ημέρα θυσία γι’ αυτούς, λέγοντας: «Μήπως οι γιοι μου με τη διάνοιά τους σκέφτηκαν κακά προς τον Θεό»(Ιώβ 1, 5). Πώς αυτοί, ενώ αγνοούν να διακρίνουν και φανερά ακόμη αμαρτήματα, γιατί η σκόνη από την μάχη των παθών σκοτίζει ακόμη το λογικό τους, πώς ορμούν και αναλαμβάνουν την θεραπεία και προστασία άλλων ψυχών, χωρίς να έχουν θεραπεύσει ακόμη τα δικά τους πάθη, ώστε να οδηγούν από τη δική τους νίκη κατά των παθών και τους άλλους στη νίκη; Πρέπει πρωτύτερα να πολεμήσουν τα πάθη και να βάλουν με μεγάλη προσοχή στη μνήμη τους τους τρόπους και τα μέσα του πολέμου· και έτσι από τις δικές τους εμπειρίες για τον πόλεμο, να διδάσκουν τους άλλους και να κάνουν σ’ αυτούς ευκολότερη τη νίκη, λέγοντάς τους από πιό πριν τις μεθόδους του πολέμου.
36
There are some who gain control over their passions by practicing great austerities; but, as happens in skirmishes by night, they do not know how victory was won, and have no clear idea of the snares laid against them by the enemy. This is indicated symbolically by what Joshua did: while his army was crossing the Jordan at night, he ordered his men to take stones out of the river, set them up on the bank, and then cover them with whitewash and write on them how they had passed over the Jordan (cf. Josh. 4: 2-9). By this he signified that the hidden thoughts underlying our passionate behavior should be brought into the open and pilloried, and that we should not mind sharing this knowledge with others. In this way, not only will the one who has crossed know how he did it, but others who wish to do the same will cross more easily because they have been instructed. Through such experience the first teaches others.
Γιατί υπάρχουν μερικοί που νίκησαν τα πάθη, ίσως με τη μεγάλη τους σκληραγωγία· και εντούτοις δε γνωρίζουν τον τρόπο της νίκης, επειδή οι συμπλοκές έγιναν σαν σε νυχτερινή μάχη, ούτε εννόησαν τις ενέδρες και τον δόλο των εχθρών για να τα τυπώσουν στο νου τους. Αυτό έκανε συμβολικά ο Ιησούς του Ναυή, όταν ο στρατός περνούσε νύχτα τον Ιορδάνη· διέταξε να ανασύρουν πέτρες από το ποτάμι, να κάνουν με αυτές μία στήλη, να τις ασβεστώσουν και να γράψουν πάνω πώς πέρασαν τον Ιορδάνη(Ι. Ναυή 4, 1-9). Μ’ αυτό έδειξε ότι πρέπει να φανερώνομε τα βαθιά κρυμμένα νοήματα της εμπαθούς διαγωγής και να τα δημοσιεύομε με σαφήνεια και να μην κρύβομε ζηλότυπα τη γνώση από τους άλλους· για να μη γνωρίζει μόνο εκείνος που πέρασε τον τρόπο της διαβάσεως, αλλά και εκείνοι που θα θελήσουν να κάνουν το ίδιο, με τη μάθηση να περάσουν πιο εύκολα, και η πείρα των πρώτων να γίνει διδασκαλία στους άλλους.
37
But these self-appointed teachers lack personal experience, and do not even listen when others speak to them. Relying solely on their own self-assurance, they order their brethren to wait on them like slaves. They glory in this one thing: to have many disciples. Their main objective is to ensure that, when they go about in public, their retinue of followers is no smaller than those of their rivals. They behave like mountebanks rather than teachers. They think nothing of giving orders, however burdensome, but they fail to teach others by their own conduct. Thus they make their purpose obvious to all: they have insinuated themselves into a position of leadership, not for the benefit of their disciples, but to promote their own pleasure. They should learn from Abimelech and Gideon that it is not words but actions that inspire people to follow a leader. Abimelech prepared a load of wood, then laid it on his own shoulders, saying: 'Make haste, and do what you have seen me do' (Judg. 9:48). Gideon also shared tasks with his men and by his. own example showed them what to do, saying: 'Look at me, and do the same’ (Judg. 7:17). Similarly, the Apostle said: 'These hands have ministered to my necessities, and to those who were with me' (Acts 20:34), while the Lord Himself first acted and then taught. All this proves that it is more convincing to teach through actions than through words.
Αλλά αυτά ούτε τα βλέπουν εκείνοι για τους οποίους γίνεται λόγος, ούτε και άλλοι αν τους τα λένε ακούν, αλλά μόνο τη δική τους σκέψη βλέπουν και επιβάλλουν στους αδελφούς δουλικές υπηρεσίες σαν να ήταν σκλάβοι αγορασμένοι, και όλη τη δόξα τους την εξαρτούν από το να είναι προϊστάμενοι περισσοτέρων. Και συνερίζονται, όταν βγαίνουν έξω, να μη σέρνουν μαζί τους λιγότερους από τις άλλες αδελφότητες, σαν ανδράποδα. Η διαγωγή τους είναι διαγωγή μάλλον καπήλων, παρά διδασκάλων. Καθώς νομίζουν ότι είναι εύκολο να διατάζουν με τα λόγια, έστω και αν είναι βαριά εκείνα που διατάζουν, και δεν καταδέχονται να τα διδάσκουν με το έργο, φανερώνουν σε όλους το σκοπό τους· επιδιώκουν αυτή την αρχηγία, όχι για να ωφελήσουν εκείνους που έρχονται σ’ αυτούς, αλλά για να πετύχουν τη δική τους ικανοποίηση. Ας μάθουν αυτοί, αν θέλουν, από τον Αβιμέλεχ και τον Γεδεών, ότι όχι λόγια, αλλά έργα οδηγούν σε μίμηση τους υπηκόους. Ο Αβιμέλεχ έκοψε ένα φορτίο ξύλα και αφού τα σήκωσε είπε: «Όπως με είδατε να κάνω, κάνετε και σεις»(Κριτ. 9, 48). Ο Γεδεών διακήρυξε ότι το έργο είναι κοινό και άρχισε πρώτος την εργασία λέγοντας: «Βλέπετε τι κάνω εγώ, έτσι να κάνετε και σεις»(Κριτ. 7, 17). Και ο Απόστολος γράφει: «Στις ανάγκες μου και στις ανάγκες εκείνων που ήταν μαζί μου υπηρέτησαν αυτά εδώ τα χέρια μου»(Πράξ. 20, 34). Αλλά και αυτός ο Κύριος έπραξε και ύστερα δίδαξε. Όλα αυτά ποιόν δεν πείθουν ότι πιό αξιόπιστη είναι η διδασκαλία με τα έργα, παρά με τα λόγια;
38
But false teachers are blind to such examples, and arrogantly tell men what to do. Imagining that they know something about these matters at second hand, they are like the inexperienced shepherds who were rebuked by the prophet for carrying a sword on their arm: 'The sword is on their arm ... and their right eye will be blinded’ (cf. Zech. 11:17. LXX). For in their foolishness they have neglected right action, and so they have extinguished the light of contemplation. Yet as shepherds they are harsh and inhuman whenever they can inflict punishment. So their contemplative understanding is immediately destroyed, and then their actions, deprived of this understanding, prove misguided; for those who do not gird their sword to their thigh but carry it on their arm can neither do nor see anything. To 'gird the sword to the thigh' means to use the incisive power of the intelligence to cut off one's own passions, while to bear it 'on the arm' means to have punishment ready for the sinful acts of others. Thus Nahash the Ammonite, whose name means 'snake', threatened the Israelites gifted with contemplative insight, that he would put out all their right eyes (cf. 1 Sam. 11:2), thus depriving them of any right understanding to lead them to right action. He knew that when people proceed from contemplation to action, this right understanding enables them to make great progress. The action is good because it has first been contemplated by the clear-sighted eyes of spiritual knowledge.
Αυτοί όμως μπροστά σ’ αυτά τα παραδείγματα κλείνουν τα μάτια και προστάζουν με αλαζονεία εκείνα που πρέπει να γίνουν. Όταν νομίσουν ότι γνωρίζουν κάτι απ’ αυτά επειδή το έχουν ακούσει, τότε όπως οι άπειροι ποιμένες που κατηγορεί ο προφήτης Ζαχαρίας, φορούν μαχαίρι στο βραχίονα και γι’ αυτό ο δεξιός οφθαλμός τους τυφλώνεται(Ζαχ. 11, 17). Γιατί όταν παραμεληθεί η αγαθή πράξη από άγνοια και ανοησία, σβήνει μαζί της και το φως της θεωρίας. Αυτό παθαίνουν εκείνοι που ποιμένουν ωμά και απάνθρωπα τα πνευματικά τους παιδιά, όταν έχουν πρόχειρη την τιμωρητική εξουσία· γιατί αμέσως οι αγαθές θεωρητικές σκέψεις σβήνονται και οι πράξεις, αφού στερηθούν τη θεωρία, μαραίνονται. Έτσι ούτε να πράξουν τίποτε, ούτε να δουν μπορούν εκείνοι που δεν φέρουν το μαχαίρι στο μηρό, αλλά στον βραχίονα. Στον μηρό έχουν το μαχαίρι εκείνοι που μεταχειρίζονται τον λόγο που κόβει, εναντίον των δικών τους παθών· στον βραχίονα το έχουν εκείνοι που έχουν πρόχειρη την τιμωρία για τα σφάλματα των άλλων. Έτσι και ο Ναάς ο Αμμανίτης —που ερμηνεύεται φίδι— απείλησε τον διορατικό Ισραήλ ότι θα του βγάλει κάθε δεξιό μάτι(Α΄ Βασ. 11, 2), ώστε να μην υπάρχει καμιά αγαθή σκέψη σε κανένα για να τον οδηγήσει έτσι σε αγαθή πράξη. Γνώριζε ότι αυτό γίνεται αιτία μεγάλης προκοπής σ’ εκείνους που από τη θεωρία έρχονται στην πράξη, γιατί γι’ αυτούς η πράξη γίνεται ανένοχη, επειδή τη μελέτησαν πρωτύτερα με τα διαπεραστικά και οξυδερκή μάτια της γνώσεως.
39
Experience shows that the task of guiding others should be undertaken by someone who is equable and has no personal advantage in view. For such a person, having tasted stillness and contemplation, and begun in some measure to be inwardly at peace, will not choose to entangle his intellect with bodily cares; he will not want to turn it away from knowledge and drag it down from the spiritual to the material. This point is underlined in the wellknown parable which Jotham told the men of Shechem: 'Once upon a time the trees went out to anoint a king over them; and they said ... to the vine, "Come and reign over us." And the vine said to them: "Should I leave my wine, which cheers God and man, and go to be promoted over the trees?"' Similarly, the fig-tree declined because of its sweetness, and the olive because of its own good qualities. Then a bramble, a barren plant full of thorns, accepted the sovereignty which they offered, though it possessed neither a special good quality of its own, nor those of the trees that were to be subject to it (cf. Judg. 9:7-15). Now in this parable the trees which sought a ruler were not cultivated but wild. The vine, the fig-tree and the olive refused to rule over the wild trees, preferring to bear their own fruits rather than to occupy a position of authority. Likewise, those who perceive in themselves some fruit of virtue and feel its benefit, refuse to assume leadership even when pressed by others, because they prefer this benefit to receiving honor from men. The curse which befell the trees in the parable also falls on these people who act in a similar way. 'Let fire come out of the bramble,' it says, 'and devour the trees of the forest; or let. it come out of the trees and devour the bramble.' For when these people make a harmful agreement, inevitably it proves dangerous not only to those who place themselves under an inexperienced teacher, but equally to the teacher who assumes authority over inattentive disciples. The teacher's ineptitude destroys the disciples, and the disciples' negligence endangers the teacher, especially when, because of his ineptitude, they grow lazy. For it is the teacher's duty to notice and correct all his disciples' faults, and it is the disciples' duty to obey all his instructions. It is a serious and dangerous thing both for them to commit sins and for him to overlook them.
Είναι φανερό και από την πείρα ότι οι επιπόλαιοι άνθρωποι, που δεν μπορούν να προσφέρουν καμιά πνευματική ωφέλεια, επιδιώκουν να αναλαμβάνουν την προστασία άλλων. Γιατί εκείνος που γεύθηκε την ησυχία και τη θεωρία και οπωσδήποτε άρχισε να ηρεμεί, δεν θα προτιμήσει ποτέ να δέσει το νου του στα σωματικά και να τον απομακρύνει από τη γνώση και, ενώ φέρεται να πετάει πολύ ψηλά, να τον κάνει να σύρεται κάτω στα γήινα πράγματα. Αυτό γίνεται ακόμη πιό φανερό από την πασίγνωστη παραβολή που παρουσίασε στους Σικιμίτες ο Ιωνάθαν, λέγοντας: Πήγαν τα δένδρα του δάσους να βγάλουν βασιλιά. Και είπαν στην άμπελο· γίνε βασιλιάς μας. Και είπε η άμπελος· να αφήσω τον καρπό μου τον καλό που τον δόξασε ο Θεός και οι άνθρωποι και να γίνω βασιλιάς των δένδρων; Όμοια παραιτήθηκαν η συκιά για τη γλυκύτητα των καρπών της και η ελιά για την λιπαρότητα του καρπού της. Τέλος δέχτηκε το αξίωμα ο θάμνος, ξύλο άκαρπο και γεμάτο αγκάθια, που κανένα καλό δεν είχε, ούτε δικό του, ούτε από τα δένδρα που θα υποτάσσονταν σ’ αυτόν(Κριτ. 9, 7-15). Δεν είπε η παραβολή ότι τα δένδρα του κήπου είχαν ανάγκη από επιμέλεια, αλλά τα δένδρα του δάσους. Γιατί όπως η άμπελος, η συκιά και η ελιά δε δέχτηκαν να γίνουν αρχηγοί των δένδρων του δάσους, ευχαριστημένες πιο πολύ από τον καρπό τους παρά από το βασιλικό αξίωμα, έτσι κι εκείνοι που βλέπουν στον εαυτό τους κάποιο καρπό αρετής και αισθάνονται την ωφέλειά του, και αν πολλοί τους βιάζουν να αναλάβουν τέτοια αρχή, αρνούνται και προτιμούν την δική τους ωφέλεια από την τιμή των πολλών. Και όπως ήταν η κατάρα για τα δένδρα της παραβολής, το ίδιο συμβαίνει στους ανθρώπους που συμπεριφέρονται παρόμοια: Ή θα βγει φωτιά από το θάμνο και θα φάει τα δένδρα του δάσους, ή θα βγει φωτιά από αυτά και θα φάει το θάμνο. Γιατί, όταν οι μοναχικές υποσχέσεις γίνονται ανώφελες, κατ’ ανάγκην επακολουθεί κίνδυνος και σ’ εκείνους που υποτάσσονται σε δάσκαλο χωρίς πείρα, και σ’ αυτούς που δέχονται το αξίωμα του πνευματικού οδηγού, από την απροσεξία των μαθητών. Η έλλειψη πείρας του δασκάλου εξολοθρεύει τους μαθητές, ενώ η αμέλεια των μαθητών φέρνει σε κίνδυνο τον δάσκαλο και μάλιστα όταν λόγω της αμάθειάς του εκείνοι πέφτουν σε ραθυμία. Ούτε από το δάσκαλο πρέπει να ξεφεύγει τίποτε από ό,τι χρειάζεται για τη διόρθωση των μαθητών, ούτε οι μαθητευόμενοι πρέπει να παραμελούν καμιά από τις εντολές του. Και των μαθητών το παραστράτημα και του πνευματικού οδηγού η παράβλεψη αυτών που αμαρτάνουν, είναι πράγμα βαρύ και επικίνδυνο.
40
Let no one imagine that to be a spiritual guide is an excuse for ease and self-indulgence, for nothing is so demanding as the charge of souls. Those who have charge of horses and other animals keep them under control, and so they generally achieve their purpose. But to govern men is harder, because of the variety of their characters and their deliberate cunning. Anyone undertaking this task must prepare himself for a severe struggle. He must treat the faults of all with great forbearance, and patiently teach them things of which in their ignorance they are not aware. This is the reason why, in the temple, oxen support the basin for washing (cf. 1 Kgs. 7:25); and why the whole candlestick was made of solid enchased gold (cf. Exod. 25:31). Now the candlestick signifies that whoever intends to enlighten others must be altogether solid and firmly based, and have nothing about him empty or hollow; everything in him which is superfluous and cannot serve others as an example of holiness must be cut away. And the oxen supporting the basin signify that anyone undertaking this work should not avoid what comes to him, but ought to bear the burdens and the defilement of those weaker than himself, so long as it is safe for him to do so. For if he is going to purify the actions of those who come to him, he must to some degree himself share their defilement, just as a basin of water, while cleaning the hands of those who wash, itself receives their dirt. For one who speaks about the passions and wipes others clean of their stain cannot escape undefiled, since the act of discussing them inevitably defiles the mind of the speaker. And even though he does not depict the sins in vivid colors, yet by speaking about them he stains the surface of his intellect.
Δεν πρέπει επίσης να νομίζουν ότι το αξίωμα αυτό είναι πρόφαση ανέσεως και απολαύσεως, γιατί το πιο κοπιαστικό πράγμα είναι το να κυβερνά κανείς ψυχές. Εκείνοι που διοικούν άλογα και κτήνη, δεν συναντούν αντίστάση από τα κοπάδια, και γι’ αυτό εύκολα τα διοικούν τις πιο πολλές φορές. Σ’ εκείνους όμως που διοικούν ανθρώπους, η ποικιλία των χαρακτήρων και η πανουργία της σκέψεως κάνουν πιό δύσκολη την επίβλεψη. Και πρέπει εκείνοι που το αναλαμβάνουν, να προετοιμαστούν όπως για κοπιαστικό αγώνα, για να υπομένουν τα ελαττώματα όλων με μεγάλη ανεξικακία, κι εκείνα που τους διαφεύγουν από άγνοια, να τους τα διδάσκουν με μακροθυμία. Γι’ αυτό, σύμφωνα με την Π. Διαθήκη, στο Ναό ο νιπτήρας στηριζόταν πάνω σε βόδια(Γ΄ Βασ. 7, 13), ενώ η λυχνία κατασκευάστηκε ολόκληρη στερεά και τορνευτή(Εξ. 25, 30). Η λυχνία σημαίνει ότι εκείνος που προτίθεται να φωτίζει τους άλλους, οφείλει να στερεώνεται από όλα τα μέρη, να μην έχει τίποτε ελαφρό ή άδειο και ν’ αφαιρέσει τορνεύοντας τα περιττά, όσα δεν θα χρησίμευαν για παράδειγμα αψεγάδιαστης ζωής σε όσους τα έβλεπαν. Τα βόδια που σηκώνουν το νιπτήρα φανερώνουν ότι εκείνος που αναλαμβάνει τέτοιο έργο, οφείλει να μην αποφεύγει κανένα από τα θλιβερά που έρχονται, αλλά να υπομένει τα βάρη και την ακαθαρσία των μικρότερων, μέχρι του σημείου που δεν κινδυνεύει ο ίδιος. Γιατί πάντως, αν θέλει να καθαρίζει τις πράξεις των προσερχομένων, κατ’ ανάγκην θα λερωθεί κάπως και αυτός, όπως και ο νιπτήρας καθαρίζει τα χέρια εκείνων που πλένονται, αλλά αυτός δέχεται την ακαθαρσία. Επειδή εκείνος που συζητεί περί παθών και καθαρίζει τους άλλους από τις κηλίδες τους, δεν είναι δυνατό να περάσει αμόλυντος, γιατί η ίδια η μνήμη συνηθίζει να μολύνει τη διάνοιά του. Ακόμη και αν δεν λεχθούν καθαρά οι αισχρότητες, πάντως μολύνουν την επιφάνεια του νου κατά τη διήγηση του λόγου και τον θολώνουν με χρώματα όχι καθαρά.
41
The spiritual director must also possess knowledge of all the devices of the enemy, so that he can forewarn those under his charge about snares of which they are unaware, thus enabling them to gain victory without difficulty. Such a person is rare and not easily found. It is true that Paul says of himself: 'We are not ignorant of Satan's devices' (2 Cor. 2:11); but Job asks in perplexity: 'Who will reveal the face of his garment? And who can enter within the folds of his breastplate? Who will open the doors of his face?' (Job 41:13-14 [41:4-5. LXX]). What he means is something like this: Satan has no visible Face, for he conceals his cunning beneath many garments. He deceitfully entices men with his outward appearance, while lying in wait secretly and devising their destruction. And Job, to show that he himself is not ignorant of Satan's ways, speaks clearly about his sinister powers, saying: 'His eyes are like the morning star, but his inward parts are asps' (Job 41:18 [41:10, 6. LXX]). All this he says to expose the devil's wickedness. For Satan entices men by simulating the beauty of the morning star, and when they draw near, he schemes to kill them with the asps inside him.
Πρέπει ο ηγούμενος να είναι και πεπειραμένος ώστε να μην αγνοεί καμιά από τις μεθόδους του εχθρού, για να αποκαλύπτει στους υποτακτικούς του τα αγωνίσματα που αγνοούν και να προλέγει σ’ αυτούς τις ενέδρες του διαβόλου, ώστε να χαρίσει σ’ αυτούς τη νίκη χωρίς κόπους και να τους βγάλει στεφανωμένους από τον αγώνα. Όμως ένας τέτοιος είναι σπάνιος και δεν βρίσκεται εύκολα. Αυτό μαρτυρεί ο μέγας Παύλος λέγοντας: «Δεν αγνοούμε τις επινοήσεις του σατανά»(Β΄ Κορ. 2, 11). Και ο θαυμάσιος Ιώβ, απορώντας γι’ αυτό, λέει: «Ποιος θα φανερώσει το κρυμμένο πρόσωπό του; Ποιος θα μπει στην πτυχή του θώρακά του; Και ποιος θ’ ανοίξει τις πόρτες του προσώπου του;»(Ιώβ 41, 5-6). Αυτά έχουν την εξής έννοια· «Δεν φαίνεται, λέει, το πρόσωπό του, γιατί με πολλά ρούχα σκεπάζει την πονηρία του. Δελεάζει απατηλά με το φαινόμενο, με το κρυμμένο όμως πρόσωπό του ετοιμάζει την καταστροφή». Και για να μην συναριθμήσει τον εαυτό του μ’ εκείνους που τον αγνοούν, λέει καθαρά τα σημάδια του, γνωρίζοντας κάθε αγυρτία του: «Τα μάτια του, λέει, είναι σαν του εωσφόρου (=το άστρο της αυγής), αλλά τα σωθικά του είναι φίδια ασπίδες». Παίρνει τη μορφή του εωσφόρου για να σύρει με πανουργία προς τον εαυτό του εκείνους που τον βλέπουν, αλλά με τα φίδια που έχει μέσα του, θανατώνει όσους πλησιάζουν.
42
There is a proverb which emphasizes the hazards involved in undertaking spiritual direction: 'He who chops wood is in danger if the head of the axe flies off’ (Eccles. 10:9-10. LXX). For when someone makes distinctions between things that are generally thought to be the same, trying to show the fundamental difference .between what is apparently and what is really good, he runs a grave risk: if he makes a mistake, he will lead his hearers into error. Remember how one of Elisha's followers was cutting wood by the Jordan, and the head of his axe flew off and fell into the river. Realizing that he was in trouble - for the axe had been borrowed - he cried out to his teacher: 'Alas, master!' (2 Kgs. 6: 5). The same thing happens to those who try to teach on the basis of what they have wrongly understood from others, and who cannot complete the task because they do not speak from personal experience. Half-way through they are discovered to be contradicting themselves; and then they admit their ignorance, finding themselves in trouble because their teaching is merely borrowed. In the Biblical story Elisha then threw a stick into the Jordan and brought to the surface the axe-head his disciple had lost (cf. 2 Kgs. 6:6); that is to say, he revealed a thought which his disciple believed to be hidden deep within him and he exposed it to the view of those present. Here the Jordan signifies speaking about repentance, for it was in the Jordan that John performed the baptism of repentance. Now if someone does not speak accurately about repentance, but makes his listeners despise it by failing to communicate its hidden power, he lets the axe-head fall into the Jordan. But then a stick - and this signifies the Cross - brings the axe-head up from the depths to the surface. For prior to the Cross the full meaning of repentance was hidden, and anyone who tried to say something about it could easily be convicted of speaking rashly and inadequately. After the Crucifixion, however, the meaning of repentance became clear to all, for it had been revealed at the appointed time through the wood of the Cross.
Και η Παροιμία, πιστοποιώντας τον κίνδυνο του πράγματος, λέει: «Εκείνος που σχίζει ξύλα, κινδυνεύει, αν του ξεφύγει το τσεκούρι, να χτυπηθεί»(Εκκλ. 10, 9-10). Γιατί εκείνος που διαιρεί τα πράγματα με το λόγο, και όσα νομίζονται ότι έχουν ενωθεί τα χωρίζει από την ένωσή τους, και φροντίζει να δείξει ότι είναι ολότελα ξένα μεταξύ τους τα πραγματικά αγαθά από τα νομιζόμενα ως αγαθά, αν δεν έχει από παντού ασφαλισμένο το λόγο του, κινδυνεύουν αυτοί που τον ακούνε, γιατί αν ο λόγος του ξεφύγει από το ορθό, δίνει αφορμή σκανδάλου σε όσους τον ακούσουν. Έτσι κάποιος μαθητής του Ελισσαίου που έκοβε ξύλα στον Ιορδάνη και του έπεσε το τσεκούρι στον ποταμό, βλέποντας τον κίνδυνο, φώναξε στον Ελισσαίο: «Αλλοίμονο, κύριε, χάθηκε το τσεκούρι μου»(Δ΄ Βασ. 6, 5-6). Αυτό παθαίνουν όσοι επιχειρούν να διδάσκουν από όσα έχουν ακούσει —και φυσικά δεν ολοκληρώνουν την προσπάθειά τους, επειδή δεν μιλούν από προσωπική εμπειρία. Όταν όμως πιαστούν να λένε κάτι το αντίθετο στο θέμα τους, τότε ομολογούν την άγνοιά τους καθώς κινδυνεύουν από τα λόγια που είπαν. Γι’ αυτό ο μέγας Ελισσαίος έριξε στον βυθό του ποταμού ένα κομμάτι ξύλο και ανέβηκε το χαμένο τσεκούρι στην επιφάνεια. Και μ’ αυτό φανέρωσε τη σκέψη που νομιζόταν κρυμμένη βαθιά, και την έθεσε υπόψη των ακουόντων. Εδώ ο Ιορδάνης σημαίνει το λόγο της μετάνοιας, γιατί εκεί βάπτιζε ο Ιωάννης βάπτισμα μετάνοιας. Εκείνος τώρα που δέ μιλάει με ακρίβεια για τη μετάνοια, αλλά με το να φανερώσει την κρυμμένη καλοσύνη, κάνει τους ακροατές να υποτιμούν την αμαρτία, αυτός ρίχνει το σιδερένιο τσεκούρι στον Ιορδάνη. Καλώς λοιπόν το ξύλο ξαναφέρνει το τσεκούρι από το βυθό στην επιφάνεια. Γιατί πριν από το Σταυρό (που συμβολίζει αυτό το ξύλο), ήταν κρυμμένος ο λόγος της μετάνοιας και γι’ αυτό εκείνος που θέλησε να πει κάτι, ελέγχθηκε ότι μίλησε πρόχειρα. Ύστερα από τον Σταυρό, έγινε φανερός ο λόγος της μετάνοιας, καθώς αναδείχθηκε στον ορισμένο καιρό από το ξύλο του Σταυρού.
43
My aim in saying all this is not to discourage people from assuming the spiritual direction of beginners, but to urge them first to acquire the inward state needed for so great a task, and not to undertake it without adequate preparation. They should not think of the pleasures they will enjoy - disciples to wait on them, praise from outsiders -and so overlook the dangers involved. Before peace has been established, they should not turn the weapons of war into tools for cultivation. When a man has subdued all the passions, is no longer troubled by warfare, and is not forced to use weapons in self-defense, then he may properly undertake the direction of others. But so long as the passions oppress us and we are involved in carnal war against the will of the flesh, we should constantly keep hold of our weapons; otherwise our enemies will take advantage of our relaxation and overpower us without a fight. In order to encourage those who have struggled successfully to attain holiness, but who in their great humility think that they are not yet victorious, Scripture says: 'Beat your swords into ploughshares, and your spears into pruning hooks' (cf. Isa. 2; 4). This means that they should stop worrying pointlessly about their defeated enemies, and should for the benefit of others re-equip the powers of their soul, diverting them from warfare to the cultivation of those still rank with the weeds of wickedness. But Scripture gives the opposite advice to those who, before reaching this stage, through inexperience or foolishness undertake what lies beyond their power; for to them it says: 'Beat your ploughshares into swords, and your pruning-hooks into spears' (Joel 3:10). For what is the use of farming when there is war in the land, and the produce will be enjoyed by the enemy, not by those who did the work? This is probably why the Israelites, so long as they were fighting various nations in the desert, were not permitted to take up farming, since this would have hindered them as soldiers. But once they had made peace with the enemy, they were allowed to engage in farming; for they had been told that until they entered the promised land they should do no planting. Understandably, the entry must precede the planting; for when a man has not yet reached perfection and lacks stability, the qualities he tries to implant in others will not take root.
Αυτά τα λέω όχι για να εμποδίσω μερικούς να οδηγούν νέους στη θεοσέβεια, αλλά για να παρακαλέσω να αποκτήσουν πρώτα συνήθεια στην αρετή, ανάλογη με το μέγεθος του πράγματος, και να μην αναλαμβάνουν πρόχειρα αυτό το έργο, έχοντας στο νου τους μόνο τα ευχάριστα και την υπηρεσία εκ μέρους των μαθητών και τον έπαινο από τους έξω και αψηφώντας τον κίνδυνο που ακολουθεί· ούτε να μετατρέπουν τα πολεμικά όργανα σε γεωργικά προτού γίνει τέλεια ειρήνη. Όταν υποτάξει κανείς τα πάθη και δεν τον ενοχλούν πλέον από πουθενά πόλεμοι, ούτε έχει ανάγκη αμυντικών όπλων, τότε είναι καλό να καλλιεργεί τους άλλους. Έως ότου όμως κυβερνούν τα πάθη και συνδέεται ο σαρκικός πόλεμος με το σαρκικό φρόνημα, δεν πρέπει να αφήνομε τα όπλα, αλλά αδιάκοπα να τα κρατούμε, για να μην εκμεταλλευθούν οι εχθροί την δική μας ανάπαυση και μας αιχμαλωτίσουν χωρίς να πληγωθούν. Εκείνους που αγωνίζονται καλώς για την αρετή και λόγω τη μεγάλης ταπεινοφροσύνης τους νομίζουν ότι δε νίκησαν ακόμα, ο θείος λόγος τους προτρέπει να μετατρέψουν τα μαχαίρια τους σε άροτρα και τις λόγχες να τις κάνουν δρεπάνια(Ησ. 2, 4)· συμβουλεύει δηλαδή να μη ασχολούνται πλέον μάταια με νικημένους εχθρούς, αλλά για την ωφέλεια των πολλών, να μεταποιήσουν τις δυνάμεις της ψυχής από την πολεμική συνήθεια στο να καλλιεργούν εκείνους που είναι ακόμη γεμάτοι με τα έργα της κακίας. Αντίθετα, εκείνους που δεν έφτασαν σε μια τέτοια κατάσταση και από απειρία ή θρασύτητα επιχειρούν παραπάνω από τη δύναμή τους, ο θείος λόγος συμβουλεύει: «Κομματιάστε τα άροτρά σας και κάνετε τα μαχαίρια· και τα δρεπάνια σας κάνετέ τα λόγχες»(Ιωήλ 4, 10). Ποιό το όφελος από τη γεωργία, όταν ο πόλεμος κατέχει τη γη και την απόλαυση των καρπών την έχουν μάλλον οι εχθροί παρά οι γεωργοί που έχουν κοπιάσει; Γι’ αυτό ίσως και στους Ισραηλίτες που πολεμούσαν στην έρημο με διάφορα έθνη, ο θείος λόγος δεν επιτρέπει να ασχολούνται με τη γεωργία για να μην εμποδιστούν από τα πολεμικά γυμνάσια, αλλά συμβουλεύει μετά το τέλος του πολέμου να καταπιαστούν με την ασχολία αυτή, λέγοντας: «Όταν μπείτε στη γη της επαγγελίας, δε θα φυτέψετε»(Δευτ. 16, 21). Αυτό το θεωρεί αυτονόητο. Γιατί πριν από το τέλος τα φυτευόμενα δεν είναι βέβαια, εφόσον δέ σταθεροποιηθούν κάπου εκείνοι που φυτεύουν.
44
In the spiritual life, more than anywhere else, the proper order and sequence must be observed from the start. Guests at a dinner may not like the introductory dishes and may feel more attracted by what comes later, but they are forced to comply with the order of the courses. Likewise Jacob despised Leah's ugly eyes and was more attracted by Rachel's beauty; but first he had to serve seven years to gain Leah (cf. Gen. 29:15-28). To become a true monk a man should not work backwards from the end to the beginning, but start at the beginning and so advance towards perfection. In this way he will himself gain what he seeks, and will also be able to guide his disciples to holiness.
Τάξη και ακολουθία, περισσότερο από παντού, πρέπει να επικρατεί στο έργο της θεοσέβειας· και αυτό πρέπει να γίνεται από την αρχή. Στο φαγητό, εκείνοι που παρέβλεψαν όσα προσφέρονται πρώτα και δελεάστηκαν από τα νοστιμότερα, κατ’ ανάγκην πείθονται να ακολουθήσουν την τάξη. Ο Ιακώβ, επειδή ελκύσθηκε από την ομορφιά της Ραχήλ, αδιαφόρησε για τη Λεία που είχε ασθενικά μάτια· όμως δεν απέφυγε τον κόπο για να αποκτήσει τη Λεία (που συμβολίζει την πρακτική αρετή), αλλά εργάστηκε και γι’ αυτήν εφτά χρόνια(Γεν. 29, 15-28). Πρέπει λοιπόν εκείνος που θέλει να ακολουθήσει σωστά τη μοναχική ζωή, να μην αρχίσει από το τέλος, αλλά από την αρχή να προκόβει προς την τελειότητα. Έτσι κι ο ίδιος θα επιτύχει εκείνο που προσπαθεί και θα οδηγήσει σωστά τους υποτακτικούς στο σκοπό της αρετής.
45
Most people, however, without exerting any effort or making any real progress, small or great, in the practice of virtue, simply chase after the status of spiritual director, not realizing how dangerous this is. When others urge them to undertake the work of teaching, they do not refuse; indeed, they even wander about the back streets, recruiting anyone they find, and they promise all kinds of perquisites, as if making a contract with servants about food and clothing. Spiritual directors of this kind like to appear in public supported by a large crowd of attendants, and to have all the outward pomp of an abbot, as if playing a part on the stage. So as not to lose the services of their disciples, they are forced to keep on gratifying their whims. They are like a charioteer who drops the reins and lets his horses go where they like. Their disciples are allowed to run wild: carried away by their desires, they fall over precipices or stumble at every obstacle in their path, because there is no one to stop them or to restrain their disordered impulses.
Οι περισσότεροι όμως, χωρίς να συνεισφέρουν κανένα κόπο, ούτε να κατορθώσουν κανένα μικρό ή μεγάλο έργο θεοσέβειας, τρέχουν όπως έτυχε να πάρουν τον τίτλο του ηγουμένου, χωρίς να το νομίζουν επικίνδυνο. Και όχι μόνο δεν παραιτούνται όταν μερικοί τους προτρέπουν στο έργο αυτό, αλλά και γυρίζουν τα στενά και τραβούν τους περαστικούς να γίνουν υποτακτικοί τους, δίνοντας υπόσχεση για κάθε υπηρεσία και επιμέλεια, σαν να έκαναν συμφωνία με μισθωτούς υπηρέτες, και τους υπόσχονται τροφή και ενδύματα. Αυτοί όμως που έχουν τόσο έρωτα για την ηγουμενία και θέλουν όταν βγαίνουν έξω να φαίνονται μαζί με πλήθος και να αφήνονται στα χέρια κάποιων που τους οδηγούν και να παίζουν όλο το ρόλο των ηγουμένων, σαν να είναι ηθοποιοί σε θεατρικό έργο, είναι ανάγκη, για να μην εγκαταλειφθούν από εκείνους που εκτελούν αυτή την υπηρεσία, να υποχωρούν τις πιο πολλές φορές στις επιθυμίες τους για ηδονές. και έτσι δεν εμποδίζουν τους υποτακτικούς τους να κατευθύνονται στα βάραθρα, σαν ηνίοχοι που άφησαν τα ηνία και τα άλογα τρέχουν όπου αυτά θέλουν. Γι’ αυτό το λόγο τρέχουν στους κρημνούς και τα βάραθρα και σκοντάφτουν παντού, αφού κανείς δεν τους σταματά, ούτε τους εμποδίζει από τις άτακτες ορμές.
46
Such teachers should note how Ezekiel condemns those who indulge the pleasures of others. In giving way to everyone's wishes they are treasuring up future punishment for themselves. 'Woe to the women that sew patches on every elbow,' says Ezekiel, 'and put veils on the heads of people of every age ... so as to slay souls for a handful of barley and a piece of bread' (Ezek. 13:18-19. LXX). These false teachers are acting similarly, for they supply their bodily needs from the contributions of their disciples and wear clothes sewn together as it were from rags. By making others put veils on their heads they bring shame upon them, for men ought to pray or prophesy with their heads uncovered (cf. 1 Cor. 11:4); they render them effeminate and destroy souls that ought not to die.
Αλλ’ ας ακούσουν αυτοί τον μακάριο Ιεζεκιήλ που ελεεινολογεί εκείνους που προμηθεύουν ηδονές στους άλλους και συμμορφώνονται από συγκατάβαση με τις θελήσεις του καθενός και θησαυρίζουν το «ουαί». «Αλλοίμονο, λέει, σ’ εκείνες που ράβουν προσκεφάλαια για κάθε αγκώνα και κάνουν καλύμματα για κάθε κεφάλι κάθε ηλικίας, για να χάνονται ψυχές για μιά φούχτα κριθάρι ή για ένα κομμάτι ψωμί»(Ιεζ. 13, 19). Έτσι και αυτοί ικανοποιούν με εράνους τις ανάγκες του σώματος, σαν να τις καλύπτουν με ρούχα συρραμμένα από ράκη. Και ντροπιάζουν εκείνους που οφείλουν να προφητεύουν ή να προσεύχονται με ακάλυπτο κεφάλι, βάζοντάς τους καλύμματα(Α΄ Κορ. 11, 4). Και με αυτά εκθηλύνουν την ανδρεία κατάστασή τους και αφανίζουν τις ψυχές, οι οποίες δεν έπρεπε να πεθάνουν.
47
Instead of doing this they ought to obey the true teacher Christ, and to refuse, as far as possible, to assume the direction of others. For He says to His disciples: 'Do not be called Rabbi' (Matt. 13:8). And if He admonished Peter and John and the rest of the apostles to avoid such work and to consider themselves unworthy of such a position, how can anyone imagine himself superior to them and claim for himself the office from which they were debarred? For in saying 'Do not be called Rabbi', He does not mean that we are free to assume the office so long as we avoid the title.
Προπάντων έπρεπε να πείθονται στον μοναδικό Διδάσκαλο Χριστό και να αρνηθούν όσο μπορούν την επιμέλεια των άλλων. Γιατί λέει ο Κύριος προς τους μαθητές: «Σεις μην ονομαστείτε Ραββί»(Ματθ. 23, 8). Αν στον Πέτρο και στον Ιωάννη και στους άλλους Αποστόλους συμβουλεύει να μένουν μακριά από τέτοιο έργο και να νομίζουν ότι δεν είναι άξιοι για τέτοιο αξίωμα, ποιος είναι εκείνος που φαντάζεται τον εαυτό του παραπάνω από τους Αποστόλους και αναλαμβάνει αξίωμα από το οποίο εμποδίστηκαν εκείνοι; Μήπως λέγοντας ο Κύριος, «μην ονομαστείτε Ραββί», εμπόδισε όχι το να είναι, αλλά το να ονομάζονται δάσκαλοι;
48
But what if someone, not from any choice of his own, is obliged to accept one or two disciples, and so to become the spiritual director of others as well? First, let him examine himself carefully, to see whether he can teach them through his actions rather than his words, setting his own life before them as a model of holiness. He must take care that, through copying him, they do not obscure the beauty of holiness with the ugliness of sin. He should also realize that he ought to work as hard for his disciples' salvation as he does for his own; for, having once accepted responsibility for them, he will be accountable to God for them as well as for himself. That is why the saints tried to leave behind them disciples whose holiness was no less than their own, and to change these disciples from their original condition to a better state. Thus Paul the Apostle changed Onesimus from a runaway slave into a martyr (cf. Philem. 10-19); Elijah turned Elisha from a ploughman into a prophet (cf. 1 Kgs. 19:19); Moses transmitted special gifts to Joshua, though he was younger than all the rest (cf. Deut. 31:7-8); and Eli made Samuel greater than himself (cf. 1 Sam. 3:19-20). In each of these cases the disciple was helped by his own efforts, but the chief cause of his progress was the fact that he had found a teacher capable of fanning the smoldering spark of his zeal and of kindling it into flame. So these teachers became God's spokesmen, communicating His will to others; for God says: 'If you bring forth the precious from the vile, you shall be as My mouth' (Jer. 15:19).
Αν τώρα κανείς, χωρίς δική του πρόθεση, αφού δεχτεί ένα ή δύο μαθητές, εκβιαστεί να δεχτεί να οδηγήσει και περισσότερους, πρώτα-πρώτα να εξετάσει τον εαυτό του με ακρίβεια, αν μπορεί να διδάσκει με έργο τα πρακτέα και όχι με λόγια, και να βάζει σαν παράδειγμα κάθε αρετής μπροστά στους μαθητές τον δικό του βίο, ώστε εκείνοι που θα τον αντιγράφουν να μη μειώνουν την ομορφιά της αρετής με την ασχήμια του σφάλματος. Έπειτα, ας γνωρίζει ότι οφείλει να έχει αγωνία για τους μαθητές όχι λιγότερη από όση έχει για τον εαυτό του· γιατί όπως για τον εαυτό του, έτσι και για κείνους θα δώσει λόγο, αφού μιά φορά ανέλαβε τη σωτηρία τους. Οι Άγιοι φρόντισαν να μην αφήσουν τους μαθητές κατώτερους από την δική τους αρετή, αλλά από την πρώτη ηθική κατάσταση να τους μεταβάλουν στο καλύτερο. Έτσι ο Απόστολος Παύλος τον Ονήσιμο(Φιλήμ. 10, 19) από δραπέτη τον έκανε μάρτυρα· ο Ηλίας τον Ελισσαίο από γεωργό τον έκανε προφήτη(Γ΄ Βασ. 19, 19)· ο Μωυσής τον Ιησού του Ναυή που ήταν νεώτερος από όλους, του έδωσε αξίωμα που τον εξύψωσε(Δευτ. 31, 7-8)· και ο Ηλεί ανέδειξε τον Σαμουήλ μεγαλύτερο και από τον εαυτό του(Α΄ Βασ. 3, 19-20). Αυτούς τους βοήθησε και η δική τους επιμέλεια στην απόκτηση της αρετής, όμως όλη η αιτία της προκοπής υπήρξε το ότι τους έτυχαν δάσκαλοι που μπόρεσαν με την προτροπή τους να δυναμώσουν τη μισοσβησμένη σπίθα της προθυμίας και να την κάνουν να βγάλει φλόγα. Γι’ αυτό και έγιναν στόμα Θεού αυτοί που υπηρέτησαν τα θελήματά Του μπροστά στους ανθρώπους, γιατί τον άκουσαν που λέει: «Αν βγάλεις από τον ανάξιο άνθρωπο, άνθρωπο έντιμο, θα είσαι σαν το στόμα μου»(Ιερ. 15, 19).
49
God also showed Ezekiel what the teacher's attitude should be, and what kind of change he should bring about in his disciples: 'Son of man,' He says, 'take a tile, and lay it before you, and portray upon it the city, even Jerusalem' (Ezek. 4:1). This means that the teacher should transform his disciple from clay into a holy temple. The words 'and lay it before you' are particularly significant, for the disciple will quickly improve if he is continually in the sight of his teacher. The constant influence of a good example marks other souls with its own impress, so long as they are not completely stubborn and insensitive. The reason Gehazi and Judas succumbed, the first to theft and the second to treachery, was that they withdrew from the sight of their teachers: had they remained under the restraining influence of their teacher's eye, they would not have sinned.
Το έργο του δασκάλου το υποδεικνύει ο Θεός και στον Ιεζεκιήλ, διδάσκοντας ποιά είναι η μεταβολή που πρέπει να προξενεί στους μαθητές. «Άνθρωπε, λέει, λάβε ένα πλίθο και βάλε τον μπροστά σου και πάνω σ’ αυτόν να κάνεις το διάγραμμα της Ιερουσαλήμ»(Ιεζ. 4, 1). Με αυτά θέλει να πει ο Θεός ότι πρέπει από λάσπη, ο δάσκαλος να κάνει τον μαθητή ναό άγιο. Καλό είναι και αυτό που λέει, «βάλε τον μπροστά σου», επειδή έτσι θα είναι γρήγορη η βελτίωση του μαθητή αν είναι διαπαντός κάτω από το βλέμμα του δασκάλου. Γιατί οι συνεχείς επιδράσεις των καλών παραδειγμάτων χαράζουν όμοιες εικόνες στις ψυχές που δεν είναι υπερβολικά σκληρές και αναίσθητες. Γι’ αυτό ο Γιεζή υπέπεσε στην κλοπή και ο Ιούδας στην προδοσία, επειδή αποτραβήχτηκαν από τα μάτια των δασκάλων τους. Αν έμεναν κοντά τους, δεν θα έπεφταν στην αμαρτία.
50
God likewise indicates that the disciples' negligence endangers the teacher himself, when He says: 'And you shall set a frying-pan between yourself and the tile; and it shall be a wall between the tile and you' (cf. Ezek. 4:3). For if the teacher wishes to avoid the punishment suffered by a lazy disciple whom he has changed from clay into a city, he should tell this disciple of the chastisement that awaits those who relapse; and then his words of warning will serve as a wall, separating the innocent from the guilty. That is what God means when He says to Ezekiel: 'Son of man, I have set you as a watchman over the house of Israel; and if you see the sword threatening one of them and do not give him warning, and he dies, I will require his soul at your hand' (cf. Ezek. 3:17-18).
Στη συνέχεια της προφητείας, ο Θεός φανέρωσε ότι υπάρχει κίνδυνος για τον δάσκαλο από την αμέλεια των μαθητών, λέγοντας: «Θα βάλεις ένα σιδερένιο τηγάνι ανάμεσα σε σένα και στον πλίθο, και θα είναι τείχος ανάμεσα σε σένα και σ’ αυτόν»(Ιεζ. 4, 3). Γιατί εκείνος που δεν θέλει να συμμετέχει στην τιμωρία εκείνου που αμελεί, αφού από λάσπη τον κάνει πόλη, πρέπει ακόμη να του λέει και τις τιμωρίες που απειλούνται για κείνους που γυρίζουν πίσω από την καλή αυτή κατάσταση, ώστε να γίνουν αυτές τείχος και ν’ απομακρύνουν τον αναίτιο από τον αίτιο. Αυτό διατάζει ο Θεός στον Ιεζεκιήλ και λέει: «Άνθρωπε, σε έβαλα φρουρό στον Ισραήλ. Αν δεις την τιμωρία να έρχεται και δεν προειδοποιήσεις, και αρπάξει κανέναν η τιμωρία, την ψυχή του από σένα θα ζητήσω»(Ιεζ. 3, 17-18).
51
Moses made such a wall for himself when he said to the Israelites: 'Watch yourselves, so that you do not try to follow them after they have been destroyed before you' (Deut. 12:30. LXX). For if someone does not watch his mind attentively, he will find that, after he has cut down the passions, the images of past fantasies begin to emerge again like young shoots. If he constantly allows these images to force their way into his intellect and does not bar their entry, the passions will once more establish themselves within him; despite his previous victory, he will have to struggle against them again. For, after being tamed and taught to graze like cattle, the passions can become savage once more through our negligence and regain the ferocity of wild beasts. It is to prevent this that Scripture says: 'Do not try to follow them after they have been destroyed before you’; that is, we must not allow our soul to form the habit of taking pleasure in fantasies of this kind, and so to relapse into its previous wickedness.
Ένα τέτοιο τείχος έβαλε και ο Μωυσής στους Ισραηλίτες λέγοντας: «Πρόσεχε, μη θελήσεις να ακολουθήσεις τις συνήθειές τους, μετά που θα εξολοθρευτούν από μπροστά σου»(Δευτ. 12, 30). Γιατί συμβαίνει σ’ εκείνους που προσέχουν αμελώς στη διάνοιά τους, αφού κόψουν τα πάθη, να αρχίζουν να βγαίνουν σαν βλαστοί οι εικόνες των παλιών φαντασιών. Αν επιτρέψει κανείς σ’ αυτές να πέφτουν συνεχώς μέσα στον νου και δεν εμποδίζει την είσοδό τους, θα εγκαταστήσει μέσα του πάλι τα πάθη και έτσι θα χρειαστεί να ξαναρχίσει πάλι τον αγώνα μετά τη νίκη. Γιατί συμβαίνει, αφού εξημερωθούν τα πάθη και μάθουν να τρώνε χορτάρι όπως τα βόδια, από αμέλεια εκείνου που τα εξημερώνει να εξαγριωθούν πάλι και να ξαναβρούν την ωμότητα του θηρίου. Για να μη συμβεί αυτό είπε ο Μωυσής, «μη θελήσεις να τους ακολουθήσεις, μετά που θα εξολοθρευτούν από μπροστά σου», για να μη συνηθίσει η ψυχή να ευχαριστείται σε τέτοιες φαντασίες και επιστρέψει στην παλιά κακία.
52
Realizing this, Jacob hid the images of the strange gods at Shechem, and 'destroyed them up to the present day' (Gen. 35:4. LXX); for he knew that to look at such things and constantly to think about them harms the mind by impressing upon it clear and distinct images of shameful fantasies. Our struggle against the passions should hide and destroy them, not just for a short time, but 'up to the present day', that is, for all time; since 'the present day' is coextensive with every age, always referring to the present moment. Now Shechem means 'to shoulder', thus signifying the struggle against the passions. Joseph was sent to Shechem and fought an arduous battle there against the passions (cf. Gen. 37:12-28). Likewise Jacob said that he took Shechem by sword and bow (cf. Gen. 34: 26), meaning that he subdued the passions after a hard struggle, hiding them in the earth at Shechem. Now there is evidently a difference between hiding gods at Shechem and placing an idol in a secret place. The first action is praised while the second is condemned, for Scripture says: 'Cursed is he who puts an idol in a secret place' (cf. Deut. 27:15). To hide something completely in the earth is not the same as putting it in a secret place; for what is hidden in the earth and no longer perceived by the senses is in time erased even from the memory, whereas what is put in a secret place may escape the attention of others, but it is constantly seen by whoever put it there, and so the memory of it is kept fresh, since it is carried about secretly as an image in the mind. Every shameful thought formed in the mind is a secret idol. If it is disgraceful to disclose such thoughts to others, it is also dangerous to set them as an idol in a secret place; and it is even more dangerous to search for images that have already been made to disappear, since our mind readily inclines towards a passion that we have previously expelled, and we are drawn towards it by sensual pleasure.
Και ο μακάριος Ιακώβ, γνωρίζοντας ότι αυτά όταν τα έχει κανείς στο νου του και τα μελετά, βλάπτουν τη διάνοια καθώς αποτυπώνουν έντονα και σαφέστατα τις αισχρές φαντασίες, έκρυψε τους ξένους θεούς στα Σίκιμα(Γεν. 35, 4). Γιατί ο κόπος για την καταπολέμηση των παθών τα κρύβει και τα αφανίζει όχι για λίγο, αλλά για πάντα. Σίκιμα σημαίνει τον κόπο εναντίον των παθών γι’ αυτό και ο Ιακώβ έδωσε στον Ιωσήφ τα Σίκιμα(Γεν. 48, 21-22), εξαιρετικό δηλ. αγώνα κατά των παθών σ’ αυτόν που πολεμούσε τα πάθη. Επίσης ο Ιακώβ λέγοντας ότι με μαχαίρι και τόξο κατέλαβε τα Σίκιμα, φανερώνει ότι με πόλεμο και κόπο νίκησε τα πάθη και τα έκρυψε στη γη των Σικίμων. Μοιάζει κάπως αντίθετο το να κρύβεις τους θεούς στα Σίκιμα από το να βάζεις είδωλο σε μέρος κρυφό· το πρώτο είναι αξιέπαινο ενώ το δεύτερο αξιοκατηγόρητο, γιατί λέει η Γραφή: «Καταραμένος όποιος βάζει είδωλο σε μέρος κρυφό»(Δευτ. 27, 15). Γιατί δεν είναι ίδιο το να κρύψει κανείς εντελώς με το να το βάλει σε κρυφό μέρος. Εκείνο που κατακρύβεται στη γη και δεν φαίνεται πλέον, με τον καιρό εξαλείφεται από την μνήμη. Εκείνο όμως που έβαλε κανείς σε κρυφό μέρος, δεν φαίνεται από τους άλλους· εκείνος όμως που το τοποθέτησε εκεί, το βλέπει συνεχώς και έτσι ανακαινίζει τη μνήμη του, κατέχοντάς το λαθραία. Έτσι κάθε αισχρή σκέψη, όταν σχηματίζεται στο νου, είναι κρυφό άγαλμα. και είναι ντροπή να προβάλλει κανείς αυτές τις σκέψεις. Είναι λοιπόν επικίνδυνο το να βάλει κανείς είδωλο σε κρυφό μέρος, πιο επικίνδυνο όμως είναι το να ακολουθεί και να αναζητεί τις μορφές που έχουν εξαφανιστεί πλέον, επειδή η διάνοια εύκολα κλίνει προς το πάθος που έχει αποβληθεί και γεμίζει την πλάστιγγα των ηδονών μέχρι να γείρει ως το έδαφος.
53
From this we may understand that virtue is a thing most delicately balanced, and that if neglected it quickly turns into its opposite. Scripture seems to refer to this symbolically, saying: 'The land into which you go so as to inherit it is a land subject to change through the movement of the peoples' (Ezra 9:11. LXX). For as soon as someone who has attained the state of virtue inclines towards its opposite, his virtue is thereby altered, being ‘a land subject to change'. So from the moment that harmful fantasies appear we should deny them entry into our mind. We should not allow it to 'go down into Egypt', for from there it is led away into captivity by the Assyrians (cf. Jer. 42 :19; 43:2-3). For when the mind descends into the darkness of impure thoughts — and that is what Egypt means — then the passions drag it forcibly and against its will into their service.
Γιατί η συνήθεια της αρετής είναι ευαίσθητη, ταλαντεύεται υπερβολικά, και αν αμεληθεί γέρνει προς τα αντίθετα. Αυτό η Γραφή το δηλώνει με σύμβολο όταν λέει: «Η γη στην οποία πηγαίνετε, μετακινείται, και σ’ αυτή μετακινούνται λαοί και έθνη»(Β΄ έσδρα 9, 11). Δηλαδή, μόλις εκείνος που έχει τη συνήθεια της αρετής κινηθεί προς τα αντίθετα, μετακινήθηκε μαζί και η αρετή,επειδή είναι γη που μετακινείται. Γι’ αυτό πρέπει ευθύς από την αρχή να μην επιτρέπομε να μπουν στη διάνοια οι φαντασίες των βλαβερών λογισμών, ούτε να επιτρέπομε στη διάνοια να κατεβαίνει στην Αίγυπτο, γιατί από εκεί καταντά στους Ασσυρίους(Ιερ. 49, 19· 50, 2-3). Επειδή αν η διάνοια κατέβει στο σκοτάδι των ακάθαρτων λογισμών —αυτό σημαίνει Αίγυπτος—, τότε διά της βίας και χωρίς να θέλει σέρνεται από τα πάθη να δουλέψει σ’ αυτά.
54
This is why the Lawgiver, symbolically commanding us to deny entry to sensual pleasure, told us to watch the head of the serpent, because it is watching our heel (cf. Gen. 3:15). Its aim is to bite our heel and so to poison us; whereas our aim is to crush every provocation to sensual pleasure, for when the provocation is crushed, sensuality has little power over us. Samson surely would not have been able to bum the Philistines' crops unless he had first turned the foxes' heads in opposite directions, tied their tails together, and put a burning torch between them (cf. Judg. 15:4). This means that we should learn to detect the attack of deceitful thoughts from premonitory signs and to watch their first beginnings, which they contrive to make attractive in appearance so as to attain their end; then we can expose the wickedness of these thoughts by comparing their first beginnings with the final results. This is to tie the tails together and to set between them a torch, thus showing things up for what they are.
Γι’ αυτό και ο Νομοθέτης, θέλοντας να απαγορεύσει στην ηδονή να μπαίνει κρυφά μέσα μας, παραγγέλλει συμβολικά να συντρίβομε το κεφάλι του φιδιού, επειδή και το φίδι πληγώνει τη φτέρνα(Γεν. 3, 15). Γιατί σκοπός του είναι η ενέργεια της αμαρτίας, που αν δεν την αδράξει, δεν μπορεί εύκολα να ανακατώσει το δηλητήριό του μέσα μας. Δική μας σπουδή είναι να σπάσομε την ίδια την προσβολή της ηδονής, επειδή αν συντριβεί αυτή, αδύναμη θα είναι η ενέργειά της. Ίσως και ο Σαμψών δεν θα έκαιγε τα σπαρτά των αλλοφύλων, αν δεν γύριζε αντίθετα τα κεφάλια των αλεπούδων και δεν τις έδενε από την ουρά(Κριτ. 15, 4-5). Έτσι και όποιος μπόρεσε από τα πρώτα σημάδια των πονηρών λογισμών να εννοήσει την ενέδρα και, παραβλέποντας τις αρχές τους, που φροντίζουν να τις παρουσιάζουν αθώες, να αντιληφθεί το τέλος, δηλ. την αμαρτία, αυτός από την σύγκριση της αρχής και του τέλους των λογισμών ελέγχει ότι είναι ανάρμοστοι· αυτός έδεσε, όπως ο Σαμψών, ουρά με ουρά και έβαλε ανάμεσά τους σαν λαμπάδα αναμμένη τον έλεγχο.
55
To clarify what has been said, let us take two examples. Often the vice of unchastity has its first beginning in selfesteem; the gateway at the entrance appears attractive, but hidden behind it lies the destructive path that leads the mindless into the realm of death. Under the influence of self-esteem, a man may perhaps enter the priesthood or the life of monastic perfection; and because many come to him for help, his selfesteem makes him think highly of himself thanks to what he says and does. So, by beguiling him with such thoughts, self-esteem draws him far away from the inner watchfulness that he should possess. Then it suggests to him that he should meet a woman of supposedly holy life, and so leads him to assent to an act of carnal lust, depriving his conscience of its intimate communion with God and plunging it into abject disgrace. To 'tie tail to tail' like Sampson, let us reflect how this man's thought began and where it led him; and let us consider how he was punished for his self-esteem by falling into a shameful act of unchastity. Then we shall see clearly the contrast between the beginning and the end, and the way they are linked together. To take a second example: the vice of gluttony can lead to that of unchastity; and this in turn can lead to the vice of dejection. For as soon as one who has been overcome by the vice of unchastity regains the state of inner watchfulness, he is filled with despondency and dejection. When pursuing the spiritual way, therefore, we should not be influenced by the pleasures of eating or the allurements of sensuality, but should consider where they both end up. And when we find that they lead to dejection, we have 'tied tail to tail' and, by showing things up for what they are, we have set the crops of the Philistines on fire with a burning torch.
Και για να κάνω το λόγο πιο καθαρό, θα πάρω παράδειγμα δύο λογισμούς, και από αυτό θα μάθει κανείς πώς πρέπει να γίνεται και στους υπόλοιπους. Πολλές φορές από την κενοδοξία έρχεται ο λογισμός της πορνείας και δείχνει αθώα την είσοδο του δρόμου που φέρνει στον άδη, ενώ κρύβει τους ολέθριους δρόμους με τους οποίους κατεβάζει στον θάνατο εκείνους που τον ακολουθούν ασυλλόγιστα. Μερικές φορές υποβάλλει στο νου την επιδίωξη της ιερωσύνης, άλλοτε της τέλειας μοναχικής ζωής· και κάνει να προσέρχονται πολλοί σ’ αυτόν για να ωφεληθούν και τον κάνει να φαντάζεται την πρόοδό του στον λόγο του Θεού και στην πράξη της ασκήσεως. Και όταν τον παραπλανήσει με τέτοιες σκέψεις και τον απομακρύνει πολύ από τη φυσική νήψη, τότε του βάζει στο νου του και σχεδιάζει συνάντηση με κάποια σεμνή δήθεν γυναίκα. Έτσι τον φέρνει σε νοερή συγκατάθεση για τη σιχαμερή πράξη και καταντροπιάζει την παρρησία της συνειδήσεως. Εκείνος λοιπόν που θέλει να δέσει τις ουρές, ας βάζει στο νου του τα πέρατα των λογισμών, δηλαδή την τιμωρία της κενοδοξίας και την ατιμία της πορνείας. Και όταν εννοήσει πόσο αντίθετες είναι μεταξύ τους, τότε θα έχει κάνει όπως ο Σαμψών. Επίσης, ο λογισμός της λαιμαργίας τέλος έχει τον λογισμό της πορνείας, και ο λογισμός της πορνείας καταλήγει στο λογισμό της λύπης. Γιατί ευθύς μόλις έρθει στον εαυτό του εκείνος που νικήθηκε από τέτοιους λογισμούς, πέφτει σε στενοχώρια και λύπη. Ας σκέφτεται λοιπόν ο αγωνιστής όχι την απόλαυση των φαγητών, ούτε τη γλυκύτητα της ηδονής, αλλά το τέλος τους· και όταν βρει ότι η λύπη υπάρχει πίσω από αυτές, ας γνωρίζει ότι τις έδεσε ουρά με ουρά και ότι με τον έλεγχο που έκανε, κατέστρεψε τα σπαρτά των αλλοφύλων.
56
Since warfare against the passions requires such knowledge and experience, anyone who assumes the task of spiritual direction should realize how much he needs to know in order to lead those under his charge to 'the prize of the high calling' (Phil. 3:14), and to teach them clearly all that this warfare entails. He should not pretend to gain the victory by shadow-boxing, but must engage in a real battle with the enemy and inflict deadly wounds upon him. This struggle is far harder than any gymnastic contest. When an athlete's body is thrown to the ground, he can easily get up; but in the spiritual warfare it is men's souls that fall, and then it is very difficult for them to rise once more. If a man, while still battling against the passions and stained with blood, tries to build a temple of God out of souls made in the divine image, he should listen to these words: 'You shall not build Me a temple, because you are a man of blood' (cf. 1 Chr. 22:8). To build a temple for God one must be in a state of peace. Moses took the tabernacle and pitched it outside the camp (cf. Exod. 33:7): this shows that the teacher must be far removed from the tumult of war and the confusion of the camp, and must have attained a peaceful and unwarlike state.
Αν λοιπόν τόσο πολύ μεγάλη πείρα και επιστήμη χρειάζεται ο πόλεμος προς τα πάθη, ας γνωρίζουν εκείνοι που αναλαμβάνουν την πνευματική προστασία των άλλων, πόση θεία γνώση χρειάζονται για να οδηγούν με φρόνηση τους υποτακτικούς τους προς το βραβείο που μας επιφυλάσσει η πρόσκλησή μας από τον ουρανό(Φιλιπ. 3, 14)· και να τους διδάσκουν με σαφήνεια όλα τα σχετικά με τον πνευματικό πόλεμο, ώστε να μη σχηματίζουν μόνο στον αέρα με τα χέρια τα χτυπήματα της νίκης, αλλά πάνω σ’ αυτή τη μάχη να καταφέρουν στον αντίπαλο καίριες πληγές. Γιατί αυτός ο πόλεμος είναι δυσκολότερος από τον αγώνα που αγωνίζονται οι πυγμάχοι· εκεί γέρνουν τα σώματα των αθλητών, που μπορούν εύκολα να σηκωθούν όρθια, ενώ εδώ πέφτουν κάτω ψυχές, οι οποίες μια φορά και πέσουν, μόλις και μετά βίας μπορούν να σηκωθούν. Αν κανείς, ενώ γρονθοκοπείται ακόμη με τον εμπαθή βίο και είναι λερωμένος με αίματα, επιχειρεί να οικοδομεί ναό Θεού από λογικές ψυχές, θα ακούσει: «Δεν θα μου οικοδομήσεις συ ναό, γιατί είσαι άνθρωπος αιμάτων»(Α΄ Παραλ. 22, 8). Επειδή για να οικοδομήσει κανείς ναό στο Θεό πρέπει να είναι σε ειρηνική κατάσταση. Και ο Μωυσής στήνοντας τη Σκηνή του Μαρτυρίου έξω από το στρατόπεδο(Εξ. 33, 7), φανερώνει ότι ο δάσκαλος πρέπει να είναι πολύ μακριά από τον πολεμικό θόρυβο και να κατοικεί μακριά από το στρατόπεδο, όπου είναι ταραχή και οχλαγωγία, και να μετακινηθεί σε ειρηνικό και απόλεμο βίο.
57
But even when such teachers have been found, they require disciples who have renounced themselves and their own will, so as to become exactly like dead bodies or the raw material in the craftsman's hand. Just as the soul acts as it wishes in the body, without the body offering any opposition, and just as the raw material does not resist the craftsman when he demonstrates his skill by working upon it, so disciples should be obedient to their teacher when he is guiding them to holiness, and should not contradict him in any way. If they become over-curious about the manner in which he is performing his task and start questioning his instructions, they hinder their own progress.
Όμως, όταν βρεθούν τέτοιοι δάσκαλοι, έχουν ανάγκη από μαθητές που αρνήθηκαν τόσο πολύ τα θελήματά τους, ώστε να μη διαφέρουν διόλου από νεκρά σώματα ή από την ύλη που είναι στα χέρια του τεχνίτη. Και όπως η ψυχή κάνει στο σώμα ό,τι θέλει, χωρίς αυτό να αντιτάσσεται, ή όπως ο τεχνίτης επιδεικνύει πάνω στην ύλη την τέχνη του, χωρίς να εμποδίζεται καθόλου στο σκοπό του από την ύλη, έτσι και ο δάσκαλος καθώς θα οδηγεί τους μαθητές στην αρετή, πρέπει να τους έχει πειθαρχικούς και χωρίς να αντιλέγουν διόλου. Επειδή το να περιεργάζεται ο μαθητής τα μέσα που μεταχειρίζεται ο δάσκαλος και να θέλει να εξετάζει εκείνα που τον διατάζει, είναι εμπόδιο στην προκοπή του.
58
What seems reasonable and convincing to the inexperienced is not necessarily correct. The skilled craftsman judges things quite differently from the unskilled man, for the first is guided by precise knowledge, the second by what seems to him probable. Now probability relies on guesswork and is usually wrong, for it is closely related to error.
Γιατί εκείνο που φαίνεται εύλογο και αξιόπιστο στον άπειρο, δεν είναι και πράγματι εύλογο, επειδή αλλιώς κρίνει τα ζητήματα της τέχνης ο τεχνίτης και αλλιώς ο άπειρος από τέχνη· ο ένας κρίνει με βάση την γνώση, ενώ ο άλλος όπως του φαίνεται. Η κρίση όμως που γίνεται τυχαία, σπανίως πλησιάζει την αλήθεια· τις πιο πολλές φορές δε βρίσκει το ορθό, και πλησιάζει προς το απατηλό.
59
For example, when a ship is sailing close to the wind, the helmsman tells the people on board to do what seems the more improbable: to leave the side of the ship which has risen up out of the water and against which the wind is exerting greater pressure, and to sit on the side which is dipping down into the waves. Considerations of probability would lead us to expect exactly the opposite advice. Nevertheless, those who are in the ship obey the helmsman rather than their own ideas; of necessity they defer to the skill of the man in charge, however questionable his instructions may appear. Surely, then, those who have entrusted their salvation to others should abandon all notions of probability and submit to the skill of the expert, judging his knowledge more trustworthy than their own opinions.
Παράδειγμα ας είναι το πλοίο στην όρθια, όπως λένε οι ναυτικοί, πλεύση, όταν αυτό γέρνει και ο κυβερνήτης διατάζει να κάθονται προς το μέρος της βυθιζόμενης πλευράς και όχι προς το μέρος της άλλης που εξέχει. Και βέβαια το εύλογο θα ήταν να επιβαρύνουν την πλευρά που εξέχει και όχι να τρέχουν προς την πλευρά που κινδυνεύει· όμως οι επιβάτες πείθονται στον κυβερνήτη μάλλον παρά στις δικές τους επινοήσεις, γιατί η ανάγκη τους πείθει να υπακούν σ’ εκείνον που του έχει δοθεί η εξουσία, ακόμη και αν δεν τους φαίνεται σωστό αυτό που κάνει. Λοιπόν και εκείνοι που ανέθεσαν σε άλλους την σωτηρία της ψυχής τους, πρέπει να αφήσουν εκείνα που νομίζουν αυτοί εύλογα και να υποταχθούν στην τέχνη αυτού που γνωρίζει, κρίνοντας ότι η γνώση του είναι πιο αξιόπιστη από τις δικές τους σκέψεις.
60
Those who renounce the world should in the first place make sure that they keep back nothing. They should fear the terrible example of Ananias, who thought that no one would notice if he kept back something for himself, and who was condemned by God for stealing (cf. Acts 5:1-10). They should renounce not only themselves but everything they have, knowing that whatever they retain will form an object of continuing attraction to their minds, and so will draw them away from higher things and eventually cut them off altogether from the brotherhood. Let us recall the lives of the men of old, written by the Holy Spirit: here appropriate examples can be found to bring each man to the truth, whatever his way of life. When Elisha placed himself under his teacher, how did he renounce the world? Scripture says that he was plowing with twelve pairs of oxen before him, and that he killed the cattle, made a fire of their harness, and roasted them (cf. 1 Kgs. 19:19, 21). This gives us some idea how eager he was. He did not say, 'I shall sell the harness and distribute the money appropriately'; he did not calculate that the things would do more good if sold. Entirely absorbed by his desire to join his teacher, he despised all visible things and sought to get rid of them, because they would distract him from his intention; and he knew that delay often leads to a change of mind. And why did the Lord, when He spoke to the rich man about the life of perfection ordained by God, instruct him to sell his possessions and give the money to the poor, keeping back nothing for himself (cf. Matt. 19:21)? Was it not because He knew that anything kept back would give rise to all kinds of distractions? And I think that when Moses requires those who wish to sanctify themselves through intense prayer to shave their entire body, he is likewise demanding the complete renunciation of possessions (cf. Num. 8:7).
Και πρώτα-πρώτα, όταν απαρνούνται τον κόσμο, να μην κατακρατούν τίποτα, φοβούμενοι το τρομερό παράδειγμα του Ανανία, ο οποίος πιστεύοντας ότι δεν θα εννοούσαν την αφαίρεση από την τιμή του κτήματος, έλαβε την καταδίκη από το Θεό(Πράξ. 5, 1-10).Όπως έδωσαν τον εαυτό τους, έτσι να δώσουν και όλα τα υπάρχοντά τους, γνωρίζοντας καλά ότι αν κρατήσουν τίποτε, τότε η διάνοιά τους θα είναι συνεχώς σ’ αυτό και θα έχει μεγάλο περισπασμό και τελικά θα χωρίσουν από την αδελφότητα. Γι’ αυτό και το Άγιο Πνεύμα έγραψε τους βίους των αρχαίων, με σκοπό, τον καθένα από εκείνους που έχουν οποιοδήποτε τρόπο ζωής, με κατάλληλα παραδείγματα να τον οδηγήσει στην αλήθεια. Πώς λοιπόν ο Ελισσαίος πήγε μαζί με τον Ηλία και απαρνήθηκε τον κόσμο; «Όργωνε, μας λέει, με βόδια και είχε δώδεκα ζεύγη βοδιών μπροστά του και τα έσφαξε και τα έψησε καίγοντας τ’ αλέτρια και τ’ άλλα σκεύη»(Γ΄ Βασ. 19-21). Αυτό φανερώνει τη θερμότητα της προθυμίας του. Γιατί δεν είπε, θα πουλήσω τα σκεύη των βοδιών και θα οικονομήσω τα πρέποντα, ούτε σκέφτηκε ότι αν τα πουλούσε θα είχε μεγαλύτερη ωφέλεια. Κυριεύθηκε ολόκληρος από την επιθυμία που τον τραβούσε στην συναναστροφή του δασκάλου και καταφρόνησε τα βλεπόμενα. Μάλλον επειδή του έφερναν περισπασμό της ορθής προαιρέσεως, φρόντισε να απαλλαγεί από αυτά, επειδή γνώριζε ότι η αναβολή γίνεται πολλές φορές αφορμή μεταμέλειας. Πώς λοιπόν ο Κύριος θα διέταζε τον πλούσιο που επιθυμούσε την τελειότητα, να πουλήσει τα υπάρχοντά του και να τα δώσει στους φτωχούς(Ματθ. 19-21) και να μην κρατήσει τίποτε για τον εαυτό του, αν δε γνώριζε ότι, αν κρατούσε τίποτε, θα γινόταν αυτό αφορμή κάθε λογής περισπασμού; Νομίζω ότι και ο Μωυσής, λέγοντας σε όσους θέλουν να καθαριστούν με τη μεγάλη ευχή, να ξυρίζουν όλο το σώμα(Αριθ. 8, 7), προστάζει την τέλεια απόρριψη των υπαρχόντων.
61
In the second place, those embracing the monastic life should forget their relatives and friends to such an extent that they are never troubled at all by memories of them. When the Ark was being pulled in a cart by two cows, it made them forget their own nature. Their calves had been taken from them and shut up at home, and there was no one driving the cows; yet they finished the journey without making a mistake, turning aside to neither right nor left (cf. 1 Sam. 6:12). Though distressed by the separation from their calves, they did not moo; though laboring under the weight of the Ark and subject to the tyranny of their natural instincts, they kept to the direct route as though walking along a straight line, so overwhelming was their reverence for the Ark that was in the cart. If cows acted in this manner, should not equal reverence be shown by those who have undertaken to carry the spiritual Ark? Indeed, their reverence should be far greater; otherwise human nature formed in God's image would be surpassed by the beasts, for men would be failing to do by conscious choice what animals did by necessity.
Δεύτερο· να λησμονήσουν τους συγγενείς και φίλους τόσο, ώστε καθόλου να μην ενοχλούνται ποτέ από την ενθύμησή τους. Τις αγελάδες που έζεψαν στο αμάξι που μετέφερε την Κιβωτό, τις έκανε η Κιβωτός να λησμονήσουν τη φύση· και μολονότι τα μοσχάρια τους είχαν κλειστεί στο σταύλο και αυτές κανείς δεν τις οδηγούσε, τέλειωσαν άψογα τη διαδρομή χωρίς να ξεκλίνουν δεξιά ή αριστερά(Α΄ Βασ. 6, 12). Ούτε με μούγκρισμα δε φανέρωσαν τον πόνο τους για τον χωρισμό από τα παιδιά τους· και μ’ όλο που τις πίεζε το βάρος της Κιβωτού και τις τυραννούσε το μητρικό ένστικτο, ακολούθησαν το δρόμο τους, σαν να βάδιζαν πάνω σε ίσια γραμμή, νικημένες από το σεβασμό της Κιβωτού που σήκωναν. Αν λοιπόν οι αγελάδες συμπεριφέρθηκαν μ’ αυτό τον τρόπο, γιατί να μην κάνουν το ίδιο κι εκείνοι που πρόκειται να σηκώνουν τη νοητή Κιβωτό; Έπρεπε και κάτι περισσότερο, για να μην ελέγχεται η λογική φύση ότι την ξεπέρασε η άλογη φύση, και ότι οι άνθρωποι δεν κάνουν με την προαίρεσή τους εκείνα που από ανάγκη κάνουν τα άλογα ζώα.
62
Perhaps the reason why Joseph wandered in the desert was because he sought to attain perfection without renouncing the bonds of kinship (cf. Gen. 37:15-16). Thus the man who asked him the reason for his wandering gathered from his answer that it was his attachment to his relatives, and not the fact that he was a shepherd; for he said: 'I seek my brethren; tell me, I pray you, where they feed their flocks.' But had he possessed a true understanding of the shepherd's art, he would have said 'tend' and not 'feed'. The man answered: 'They have gone away; for I heard them say. Let us go to Dothan' (Gen. 37:17). Now Dothan means 'sufficient detachment'; and so the man's answer teaches one who is still wandering because of attachment to his relatives that it is not possible to attain perfection unless one has fully abandoned all such attachment. It is not enough to depart from Haran (cf. Gen. 29:4), a name which means 'caves', and so signifies the senses. Again, it is not enough to go put from the valley of Hebron (cf. Gen. 37:14), that is, of humble works, and to leave the desert in which those who seek perfection are still wandering. For unless we reach Dothan — that is, attain sufficient detachment - we gain nothing from our efforts; if bonds of kinship still hold us under their spell, we shall fail to attain perfection. Indeed, the Lord himself strongly urged us to abandon bonds of kinship; for He rebuked Mary the Mother of God because she sought Him among His relatives (cf. Luke 2:49), and He said that whoever loves father and mother more than Him is unworthy of Him (cf. Matt. 10:37).
Ίσως και ο Ιωσήφ να περιπλανήθηκε στην έρημο, επειδή στα ονόματα των συγγενών ζητούσε την τελειότητα. Γι’ αυτό ο άνθρωπος που τον ρώτησε την αιτία της περιπλανήσεως, όταν έμαθε την αιτία, ότι δηλαδή ο Ιωσήφ δεν ήταν βοσκός, αλλά ζητούσε τους δικούς του, (γιατί αν ήταν βοσκός και ήξερε καλά αυτή την τέχνη, δεν θα έλεγε «που βόσκουν οι αδελφοί μου», αλλά «που ποιμαίνουν») τού είπε: «Αναχώρησαν από εδώ, και τους άκουσα να λένε, πάμε στη Δωθαείμ»(Γεν. 37, 14-17). Δωθαείμ ερμηνεύεται, αρκετή εγκατάλειψη. Απ’ αυτό μαθαίνομε ότι εκείνος που περιπλανάται ακόμη μεταξύ των αγαπητών στο σώμα, δεν μπορεί με άλλον τρόπο να επιτύχει την τελειότητα, αν δεν εγκαταλείψει σε αρκετά μεγάλο βαθμό την προσκόλληση σ’ εκείνα που ανήκουν στη σάρκα. Γιατί και αν αφήσει κανείς την Χαράν, που ερμηνεύεται «τρώγλες» και σημαίνει τις αισθήσεις, και βγει από την κοιλάδα Χεβρών, δηλαδή από τα ταπεινά έργα, και από την έρημο όπου περιπλανάται ζητώντας την τελείωση (όπως ο Ιωσήφ), αν δε φτάσει να κατοικήσει στη Δωθαείμ, δηλαδή στην «εγκατάλειψη», κανένα όφελος δεν έχει από την ανώφελη ταλαιπωρία, επειδή εξαιτίας της αγάπης του προς τους συγγενείς ξεστρατίζει από την τελειότητα. Αλλά και ο Κύριος, που επέπληξε την Θεοτόκο Μαρία, επειδή τον ζητούσε μεταξύ των συγγενών(Λουκ. 2, 49), και που κρίνει ανάξιό Του εκείνον που αγαπά πατέρα ή μητέρα περισσότερο από Αυτόν(Ματθ. 10, 37), μας προτρέπει στην εγκατάλειψη.
63
After they have succeeded in these two things, those who have only recently escaped from the agitation of the world should be advised to practice stillness; otherwise, by frequently going out, they will reopen the wounds inflicted on their mind through the senses. They should take care not to add new images to their old fantasies. Those who have only just renounced the world find stillness hard to practice, for memory now has time to stir up all the filth that is within them, whereas previously it had no chance to do this because of their many preoccupations. But, though hard to practice, stillness will in time free the intellect from being disturbed by impure thoughts. Since the aim is to cleanse the soul and purify it from all defilement, such people should avoid everything that makes it unclean. They should keep their intelligence in a state of profound calm, far from all that irritates it, and should refrain from talking with men of frivolous character. They should embrace solitude, the mother of wisdom.
Αφού κατορθώσουν αυτά τα δύο που είπαμε, πρέπει να τους συμβουλεύομε, αν είναι αρχάριοι, να ησυχάζουν και να μη βγαίνουν συνεχώς έξω, για να μη ξαναξύνουν τα τραύματα της ψυχής που έρχονται διά μέσου των αισθήσεων, ούτε στις εικόνες των παλιών αμαρτημάτων να προσθέτουν και άλλες, αλλά να ξεφεύγουν την προσβολή των νέων αμαρτωλών εικόνων και να φροντίζουν πάρα πολύ να σβήσουν τις παλιές φαντασίες. Γιατί είναι κοπιαστική στους αρχαρίους η ησυχία, επειδή τότε η μνήμη έχει τον καιρό και ανακατώνει την ακαθαρσία που έχει μέσα της, ενώ πρωτύτερα δεν είχε καιρό να το κάνει αυτό, εξαιτίας των πολλών ασχολιών. Μαζί όμως με τον κόπο η ησυχία έχει και ωφέλεια, γιατί με τον καιρό ελευθερώνει τον νου τους από την ενόχληση των ακάθαρτων λογισμών. Αν έχουν σκοπό να πλύνουν την ψυχή τους και να γίνουν καθαροί από κάθε μολυσμό, πρέπει να απομακρύνονται εντελώς από εκείνα τα πράγματα που αυξάνουν την ακαθαρσία· πρέπει να εξασφαλίζουν πολλή γαλήνη στο λογικό τους, να απομακρύνονται από κάθε τι που ερεθίζει, να αποφεύγουν τη συναναστροφή των επιπολαίων και να προτιμούν τη μόνωση, η οποία είναι μητέρα της κατά Θεόν φιλοσοφίας.
64
If these people mix freely with the confusion of the outside world, it is easy for them to be caught again in the snares from which they thought they had escaped. When one is aiming at holiness it is useless to indulge in the very things one has condemned and run away from. But such is the force of habit that they are in danger of losing the stillness which they have acquired with so much effort, and of reverting to their shameful ways, reviving memories of forgotten sins. The intellect of someone who has lately withdrawn from sin is like a body that has begun to recover from a protracted illness: when the physical organism is in this state, something quite trivial is enough to cause a relapse, since it has not yet fully regained its strength. Likewise, when a man has only just embarked on the monastic life, the sinews of his intellect are weak and flabby and there is a danger that his passions will return, for they are naturally aroused by contact with the tumult of the world outside. That is why Moses ordered those who wished to escape the destroying angel to stay indoors, saying: 'None of you shall go out of the door of his house, lest the destroyer touch him’ (cf. Exod. 12:22-23). Jeremiah, too, seems to give the same advice: 'Do not go out into the field, or walk by the way, for the sword of the enemy... is on every side' (Jer. 6:25).
Και είναι πολύ εύκολο να πέσουν πάλι στα ίδια δίχτια, από τα οποία νόμισαν ότι έχουν γλυτώσει, όταν συναναστρέφονται άφοβα με τον ανακατωμένο όχλο. Γιατί είναι ανώφελο σ’ εκείνον που διάλεξε την αρετή, να χαίρεται με τα ίδια πράγματα, από τα οποία δραπέτευσε αφού τα καταδίκασε. Η συνήθεια είναι δυνατή έλξη και υπάρχει φόβος να θυμηθούν τις αισχρές πράξεις, από τις οποίες είχαν ησυχάσει με μεγάλη προσπάθεια, και να εργαστούν πάλι τα κακά που έχουν ξεχάσει. Γιατί ο νους εκείνων που άφησαν την κακία, μοιάζει με το σώμα που μόλις παίρνει πάνω του μετά από μακρά ασθένεια· σ’ αυτό και η παραμικρή αφορμή γίνεται αιτία να ξαναρρωστήσει, αφού δεν ισχυροποιήθηκε ακόμη η υγεία του. Έτσι και η νοερή δύναμη του αρχαρίου είναι πλαδαρή και κλονίζεται, ώστε είναι φόβος να ξαναγυρίσει το πάθος, το οποίο ερεθίζεται από τη συναναστροφή με τον όχλο. Γι’ αυτό και ο Μωυσής διέταξε να μένουν μέσα στα σπίτια τους όσοι δέ θέλουν να πάθουν τίποτε από τον εξολοθρευτή άγγελο: «Δε θα βγείτε κανένας από την θύρα του σπιτιού σας, για να μη σας αγγίσει ο εξολοθρευτης»(Εξ. 12, 22-23). Και ο Ιερεμίας το ίδιο φαίνεται διατάζει όταν λέει: «Μη πηγαίνετε στο χωράφι και μη βαδίζετε στο δρόμο, γιατί το μαχαίρι των εχθρών παραμονεύει γύρω-γύρω»(Ιερ. 6, 25).
65
A veteran of tested courage goes out to engage the enemy at close quarters, but anyone incapable of fighting should stay at home out of harm's way, keeping safe from danger by remaining quiet and in stillness. Joshua, the son of Nun, acted in this way; for it is written: 'His servant Joshua, a young man, did not go out of the tabernacle' (Exod. 33:11). He knew from the story of Abel that those who go out into the battlefield and engage prematurely in the fight are killed by their relatives and friends (cf. Gen. 4:8). The same lesson may be learnt from the story of Dinah (cf. Gen. 34: 1ff). It is the mark of a girlish mind for one to attempt things beyond one's power, and falsely to imagine that one's own resources are adequate. If Dinah had not rashly gone to see what was going on in the neighborhood, supposing herself strong enough to resist its attractions, her soul's judgment would not have been seduced by sensory things and corrupted before growing to maturity; for her lawful husband, the spiritual power of the intelligence, was not yet known to her. Wishing to uproot this passion of presumption that has established itself within man, God said to Moses: ‘Fill the children of Israel with a spirit of reverence' (Lev. 15:31. LXX). For rashly to undertake tasks beyond one's power is contrary to the spirit of reverence.
Μόνο οι γενναίοι αγωνιστές μπορούν να βαδίζουν ορμητικά πάνω στους εχθρούς. Αν όμως είναι κανείς από εκείνους που δεν μπορούν να πολεμήσουν, ας μένει ανενόχλητος στο σπίτι του, εξασφαλίζοντας από την ησυχία ασφάλεια χωρίς κίνδυνο. Τέτοιος ήταν ο Ιησούς του Ναυή, για τον οποίο λέει η Γραφή: «Ο ακόλουθος Ιησούς επειδή ήταν νέος δεν έβγαινε έξω από τη σκηνή»(Εξ. 33, 11). Γιατί γνώριζε από την ιστορία του Άβελ(Γεν. 4, 8) ότι εκείνοι που βγαίνουν πρόωρα στην πεδιάδα φονεύονται από τους αδελφούς του σώματος και τους φίλους της σάρκας. Αλλά και από την ιστορία της Δίνας(Γεν. 34) μπορεί να το μάθομε αυτό ακριβώς, ότι πραγματικά μαρτυρεί κοριτσίστικη και γυναικεία αντίληψη να επιχειρείς εκείνα που είναι παραπάνω από τη δύναμή σου και να εξαπατάσαι στη γνώμη σου για την ικανότητά σου. Αν η Δίνα δεν πήγαινε αστόχαστα να δει όσα συμβαίνουν στη χώρα, νομίζοντας ότι έχει τη δύναμη να το κάνει χωρίς να παρασυρθεί από την ευχαρίστησή τους, δεν θα διαφθειρόταν πρόωρα η κρίση της, παρασυρμένη από την φαντασία των αισθητών, πριν σκεφτεί νόμιμα και γενναία τα πράγματα. Γνωρίζοντας ο Θεός ότι αυτό το πάθος της οιήσεως ενεργεί στους ανθρώπους, και θέλοντας να το ξεριζώσει από μας, λέει στον Μωυσή: «Κάνε ευλαβείς τους Ισραηλίτες»(Λευίτ. 15, 39). Και είναι ξένο προς την ευλάβεια το να καταπιάνεται κανείς με αγώνες πέρα από τη δύναμή του.
66
Before we are properly trained, then, we should avoid the agitation of city life and keep our minds far from all distracting noise. It is no great gain to renounce things, and then to listen all the time to gossip about them - to leave the city and its activities, and yet to sit at the gate like Lot (cf. Gen. 19:1) and be filled with the tumult that comes from inside. But like Moses we should abandon the city altogether, avoiding not only its activities but also any talk about them. 'When I depart from the city', says Moses, 'and stretch out my hands, the sounds will cease' (Exod. 9:29. LXX). When we not only refrain from worldly actions but no longer call them to mind, we have attained true tranquility. This gives the soul the opportunity to look at the impressions previously stamped on the mind, and to struggle against each one and eliminate it. So long as we go on receiving new impressions, our intelligence is occupied with them and so it is not possible to erase the earlier ones. In consequence our struggle to eradicate the passions is inevitably far harder, since these passions have become strong through being allowed to increase gradually; and now, like a river in full flood, they drown the soul's discernment with one fantasy after another. If we want to make a river-bed dry, perhaps to investigate something of interest, it is no use drawing off the water in the particular place where we imagine the thing to be, since more water keeps flowing down. But if we cut off the flow from above, the river-bed becomes dry without any further effort on our part: the water automatically runs away, and so we can examine what interests us. Likewise, as soon as the senses are no longer supplying material from outside, it becomes easy to empty our mind of the impressions that produce the passions. But when the senses keep conveying a constant stream of impressions, it 'is not just difficult but completely impossible to free the intellect from this inundation.
Προτού λοιπόν σταθεροποιήσομε τη συνήθεια της αρετής, να μην ανακατευόμαστε με τους θορύβους των πόλεων, αλλά να φεύγομε πολύ μακριά και να κρατούμε τον νου μακριά από τη βοή που μας τριγυρίζει. Γιατί δεν υπάρχει όφελος, αφού αναχωρήσομε από τα πράγματα, να μας χτυπούν οι φήμες γι’ αυτά· και αφού φύγομε από την πόλη και τα έργα της, να καθόμαστε στην πόρτα της πόλεως όπως ο Λώτ(Γεν. 19, 1) και να γεμίζομε από την ταραχή της πόλεως. Πρέπει να φύγομε έξω από την πόλη όπως ο Μωυσής, για να πάψουν όχι μόνο τα έργα αλλά και οι φωνές αυτών. «Όταν βγω έξω από την πόλη, είπε ο Μωυσής, και σηκώσω ψηλά τα χέρια μου, θα πάψουν οι φωνές»(Εξ. 9, 29). Γιατί τότε έρχεται η αληθινή γαλήνη, όταν όχι μόνον οι ενέργειες πάψουν, αλλά και οι ενθυμήσεις τους, οπότε θα μπορέσει και η ψυχή να δει τα σημάδια των παθών που έχουν σφραγιστεί πάνω της και θα μπορέσει να αγωνιστεί και να τα κόψει από την διάνοια. Όταν όμως εισέρχονται και άλλες μορφές στην ψυχή, ούτε τα παλιά σημάδια της αμαρτίας είναι δυνατό να εξαλείψομε, αφού ο νους ασχολείται με τις νέες μορφές. Τότε αναγκαστικά ο κόπος να κόψομε τα πάθη γίνεται φοβερότερος, γιατί με την αύξηση σιγά-σιγά γίνονται πιο ισχυρά και σαν ποτάμι που τρέχει με αδιάκοπη ορμή, με τις φαντασίες που προσθέτονται, πλημμυρίζουν την διορατική δύναμη της ψυχής. Όπως εκείνοι που θέλουν να δουν στεγνό το βυθό του ποταμού, ίσως για τίποτα αξιόλογα πράγματα που βρίσκονται εκεί, δεν ωφελούνται διόλου αν αντλήσουν το νερό σ’ εκείνο το μέρος όπου νομίζουν ότι βρίσκεται αυτό που ζητούν, αφού αμέσως έρχεται άλλο νερό και γεμίζει το μέρος. Όταν όμως κόψουν το νερό παραπάνω, τότε φανερώνεται χωρίς κόπο το έδαφος, γιατί το υπόλοιπο νερό προχωρεί προς τα κάτω και φαίνεται η ξηρά, για να δουν εκείνα τα οποία επιθυμούν στο βυθό. Έτσι και το να αδειάσουν οι μορφές εκείνες που παράγουν τα πάθη, γίνεται εύκολα, όταν δεν προσφέρουν πλέον οι αισθήσεις υλικό απ’ έξω. Αν όμως οι αισθήσεις κατεβάζουν σαν ρεύμα ποταμού τα αισθητά, όχι μόνον είναι δύσκολο, αλλά και τελείως αδύνατο να καθαριστεί ο νους από αυτή την πλημμύρα.
67
Now when we are continually meeting other people, we are not consciously troubled by the passions, because they lack the opportunity to become active; yet they persist unnoticed within us, and the longer they remain, the stronger they grow. If the ground is constantly trodden underfoot, the weeds, though present in it, do not rise above the surface; but they thrust vigorous and thriving roots deep into the earth, and then, as soon as they get the chance, they shoot up above ground. Similarly, if we are always meeting other people, the passions are prevented from emerging into the open; nevertheless they grow steadily more powerful and then, taking advantage of the life of stillness which we have begun to pursue, they attack us with great force. Our struggle with them is hard and dangerous because we failed to fight against them when they first occurred. That is why the prophet commanded the Israelites to 'destroy the seed from Babylon' (Jer. 50:16 [27:16. LXX]), meaning that we should erase sense-impressions before they penetrate into the mind. For if we let them enter the earth of our mind and grow, and if we allow them to be watered with violent rains by repeatedly thinking about them, they will produce a plentiful crop of evil.
Γιατί, κι αν δεν ενοχλούν τα πάθη επειδή δεν βρίσκουν ευκαιρία λόγω των συχνών συναντήσεων με τους άλλους, όμως παραμένουν κρυφά και μεστώνουν περισσότερο με το πέρασμα του χρόνου. Και όπως η γη που πατιέται συνεχώς, αν και έχει αγκάθια, δεν τα μεγαλώνει όμως, γιατί τα εμποδίζει η τριβή των ποδιών, εντούτοις με το να έχει η γη βαθιά μέσα της τις ρίζες εύκολες στο να βλαστήσουν και θαλερές, όταν επιτρέψει ο καιρός, αυτά φυτρώνουν και βλαστάνουν. Έτσι και τα πάθη, που από τις συνεχείς συναναστροφές εμποδίζονται να φανερωθούν, γίνονται πιο ρωμαλέα. και όταν βρεθούν στην ησυχία, επιτίθενται με μεγάλη δύναμη και κάνουν βαρύ και επικίνδυνο τον πόλεμο σ’ εκείνους που αμέλησαν στην αρχή να τα πολεμήσουν. Γι’ αυτό και ο προφήτης διατάζει να εξολοθρεύσομε το σπέρμα που κατάγεται από τη Βαβυλώνα(Ιερ. 27, 16), δηλαδή να εξαφανίσομε τις μορφές της κακίας όσο βρίσκονται ακόμη στις αποθήκες των αισθήσεων, για να μην πέσουν στη γη της διάνοιας και βλαστήσουν και αφού ποτιστούν με τις ορμητικές και βλαβερές βροχές της αδιάκοπης απασχολήσεως, φέρουν πολλαπλάσιο τον καρπό της κακίας.
68
The Psalms praise those who do not wait for the passions to grow to full strength but kill them in infancy: 'Blessed is he who seizes your little ones and dashes them against the rock' (Ps. 137:9). Perhaps Job, too, is hinting at some such thing when, reflecting on the course of his life, he says that the rush and the flag flourish in the river, but wither when deprived of water (cf. Job. 8:11). And his statement that the 'antlion’ has perished for lack of food' (Job 4:11. LXX) would seem to have a similar significance. Wishing to show how the passions ensnare us, he coined this composite name from the boldest of all creatures, the lion, and the most trivial, the ant. For the provocations or the passions begin with trivial fantasies, creeping up unnoticed like an ant; but eventually the passions grow to an enormous size and their attack is as dangerous as a lion's. One who is pursuing the spiritual way should therefore fight the passions when they approach like ants, hoping to deceive him by their trivial appearance. For if they are allowed to gain a lion's strength, it is hard to resist them and to refuse them the food they demand. Now the food of the passions, as we have already stated many times, consists of sense-impressions. They nourish the passions by attacking the soul with a succession of mental fantasies or idols.
Άλλος προφήτης μακαρίζει εκείνους που δεν περιμένουν να μεγαλώσουν τα πάθη αλλά τα εξοντώνουν μικρά, σαν νήπια που θηλάζουν. «Μακάριος —λέει— είναι εκείνος που θα αρπάξει στα χέρια του και θα συντρίψει τα νήπιά σου πετώντας τα πάνω στην πέτρα»(Ψαλμ. 136, 9). Ίσως και ο μέγας Ιώβ, φιλοσοφώντας για τα παθήματά του, ένα τέτοιο υπαινιγμό κάνει όταν λέει: «Στο νερό θάλλει ο πάπυρος και το βούτομο και χωρίς νερό κάθε φυτό ξεραίνεται»(Ιώβ 8, 11). Και το άλλο που λέει: «Ο μυρμηκολέων χάθηκε, γιατί δεν είχε να φάει»(Ιώβ 4, 11), φαίνεται ότι σημαίνει το ίδιο. Θέλοντας ο μέγας Ιώβ να φανερώσει πόσο επίβουλο και απατηλό είναι το πάθος, βρήκε το όνομά του σύνθετο από το θρασύτατο λιοντάρι και από το ευτελέστατο μυρμήγκι. Και αυτό, γιατί οι προσβολές των παθών αρχίζουν από τις μικρές και τιποτένιες φαντασίες και σύρονται κοντά μας σαν μυρμήγκι· ύστερα όμως γίνονται τόσο μεγάλες σε όγκο, ώστε να κινδυνεύει κανείς απ’ αυτές όπως από την επίθεση ενός λιονταριού. Γι’ αυτό πρέπει ο αγωνιστής, τότε να παλεύει εναντίον των παθών, όταν έρχονται σαν μυρμήγκια και προτείνουν για δόλωμα την μηδαμινότητά τους· γιατί αν φτάσουν τη δύναμη του λιονταριού δύσκολα πολεμούνται. Ή να μη τους δίνει τροφή· και τροφή των παθών, όπως είπαμε πολλές φορές, είναι οι εικόνες των αισθητών που μπαίνουν μέσα μας από τις αισθήσεις· αυτές τρέφουν τα πάθη και οπλίζουν κάθε μορφή διαδοχικά εναντίον της ψυχής.
69
This is why Moses put screens of latticework round the altar in the tabernacle (cf. Exod. 27:4), signifying that if we wish to keep our mind pure like a tabernacle we should do the same. Just as the lattices round the altar prevented anything unclean from entering, so we should weave a mental barrier against the senses by reflecting on the terrors of the coming judgment, and so bar the entry to unclean impressions. Ahaziah became ill because he fell from a lattice-window (cf. 2 Kgs. 1:2); and to fall from a lattice-window means to succumb to sensual pleasure because, when tempted, we did not reflect seriously about the future retribution. And what can be worse than this kind of illness? For the body falls ill when the balance of its constituent elements is impaired, because one of them has come to predominate in a manner contrary to nature. But the soul falls ill when its right judgment is impaired and it is overcome by the passions which cause disease. Solomon wove such lattices for the eyes of all those capable of understanding his meaning when he said: 'When your eyes see a strange woman, your mouth will speak crooked things' (Prov. 23:33. LXX). By 'crooked things' he means the answer which, after sinning, we shall give at the time of retribution; but when we judge things in the right way, this prevents any dangerous gazing with our eyes and saves us from the confusion we should otherwise be in at that time. Solomon continues: 'Be like someone who lies down in the midst of the sea, and like a pilot in a great storm' (Prov. 23:34. LXX). Now if someone at the actual moment of temptation resists the sight which is tempting him, he is struggling to escape future punishment like a man battling in a storm at sea. Then he easily overcomes his assailants, not noticing the wounds they inflict, and he is able to say: ‘They struck me, but I felt no pain; they mocked me, but I paid no attention' (Prov. 23:35. LXX). ‘They struck me,' he is saying, 'and thought they had made a fool of me; yet I did not notice the wounds - for they were like children's arrows - and I paid no attention to their tricks, but behaved as if they were not there.' David also despised such adversaries, for he said: 'When the evil one turned away from me, I did not notice' (Ps. 101:4. LXX). By this he means: 'I perceived them neither when they approached nor when they withdrew.'
Γι’ αυτό και στον Ναό ο νομοθέτης κατασκεύασε τα διχτυωτά(Β΄ Παραλ. 4, 12), δείχνοντας τι πρέπει να κάνουν εκείνοι που θέλουν να φυλάγουν καθαρή σαν ναό την διάνοιά τους. Όπως στο Ναό κατασκεύασαν δίχτια στα παράθυρα, για να μη μπαίνει από εκεί κανένα ακάθαρτο ζώο, έτσι και αυτοί στις αισθήσεις να βάζουν ως εμπόδιο των λογισμών το φόβο για τη μέλλουσα κρίση, ο οποίος θα φράζει την είσοδο στις ακάθαρτες μορφές που σέρνονται για να μπουν στη διάνοια. Ο Οχοζίας αρρώστησε, επειδή έπεσε από το διχτυωτό(Δ΄ Βασ. 1, 2). Και πέφτει κανείς από το διχτυωτό, με το να μη λογαριάζει στον καιρό των πειρασμών την μέλλουσα κρίση και ανταπόδοση και να πέφτει στις ηδονές. Τι είναι χειρότερο από αυτή την αρρώστια; Αρρώστια του σώματος είναι το να ανατραπεί η ισορροπία των στοιχείων του και να επικρατήσει ένα στοιχείο κατά τρόπο αφύσικο· ενώ της ψυχής είναι το να ξεφύγει από τον ορθό λογισμό και να νικηθεί από τα πάθη που την κάνουν να είναι άρρωστη. Τέτοια δίχτια στην όραση εκείνου που μπορεί να ακούει, έπλεκε ο Σολομών λέγοντας: «Όταν τα μάτια σου δουν ξένη γυναίκα, τότε το στόμα σου θα μιλήσει στραβά»(Παροιμ. 23, 33-35). Εδώ στραβά εννοεί εκείνα που απαντά κανείς μετά την αμαρτία, στον καιρό της ανταποδόσεως. Γιατί όταν κανείς σκεφτεί όπως πρέπει τη μέλλουσα ανταπόδοση, αυτή η σκέψη εμποδίζει κάθε επικίνδυνο κοίταγμα των ματιών. Μπορεί και ν’ αναφέρεται στο ποιά πρέπει να είναι η κατάσταση του λογισμού στον καιρό του επικίνδυνου κοιτάγματος, γιατί στη συνέχεια λέει: «Η θέση σου είναι σαν να είσαι μέσα στην καρδιά της θάλασσας και σαν κυβερνήτης στη μεγάλη φουρτούνα». Γιατί αν μπορέσει κανείς την ώρα, του πειρασμού να πολεμήσει τη μορφή που ερεθίζει, αυτός θα μπορέσει ν’ αντιμετωπίσει τις απειλούμενες τιμωρίες, όπως εκείνος που βρίσκεται σε μεγάλη φουρτούνα μέσα στη θάλασσα. Και χωρίς κόπο θα υπερνικήσει τους αντιπάλους, χωρίς να αισθάνεται τις πληγές που του δίνουν, ώστε να πει: «Με χτυπούσαν και δεν πόνεσα· με περιγελούσαν και εγώ δεν το γνώριζα». Εκείνοι, λέει, με χτυπούσαν και νόμιζαν ότι με εμπαίζουν, εγώ όμως ούτε τις πληγές αισθανόμουν, γιατί ήταν βέλη νηπίων, ούτε γύρισα να δω τις απάτες τους, αλλά έκανα σαν να μην ήταν παρόντες. Έτσι και ο Δαβίδ καταφρονούσε τέτοιους εχθρούς και έλεγε: «Ενώ απομακρυνόταν ο πονηρός από μένα, εγώ δεν τον γνώριζα»(Ψαλμ. 110, 4). Δηλαδή ούτε όταν ήρθε, ούτε όταν έφυγε του έδωσα σημασία.
70
Many of us, however, do not even realize that through the senses we enter into close association with sensory objects, and that such association leads easily to deception. We do not suspect the harm that results from this, but are unguardedly carried away by these sense-impressions. How, then, at the moment when we are being deceived will we recognize the trap that has been laid for us, since we have not been trained to discern such things? The war fought by the Assyrians against the men of Sodom (cf. Gen. 14:1-2) shows how the senses fight against sensory objects, and how the latter exact tribute from the senses when these are defeated. The Scriptural narrative records the agreement, truce and peace-offerings made at the Dead Sea by the four kings of the Assyrians and the five kings of the regions round Sodom; then the bondage of the five kings for twelve years; then their revolt in the thirteenth year, and the war that ensued in the fourteenth year when the four kings attacked the five and took them captive. Such was the external course of events. Now this story teaches us something about ourselves and about the warfare of our senses against sensory objects. The five kings represent the five senses and the four kings the objects of sense-perception. All of us, from birth up to the age of twelve, uncritically allow our senses to be controlled by the objects of sense-perception, because our power of discrimination has not yet been purified. We let our senses obey sensory objects as if they were the masters; our sense of sight is controlled by things visible, our hearing by sounds, our taste by flavors, our sense of smell by odors, and our sense of touch by physical objects. Because we are children, we cannot discriminate between the various things we perceive or offer any opposition to them. But when our judgment starts to mature and. we become aware of the harm we are suffering, we at once begin to think of rebelling against this slavery and escaping from it. And if we continue firm in this resolve, we can escape from these cruel masters and remain for ever free. But if we waver in our decision, we betray our senses into captivity once more: they are overcome by the power of sensory objects, and from then on they endure a tyrannical servitude without any hope of escape. This is why the five kings in the story, after being defeated by the four, were driven to wells of pitch (cf. Gen. 14:10. LXX); in other words those who are overcome by sensory things turn with each of their senses to the objects proper to that sense, as if to pits and wells. Henceforth they think about nothing except visible objects, because they have fixed their desire upon what is earthly and are more attached to the things of this world than to those of the intellect.
Εκείνος όμως που δεν γνωρίζει ότι με τις αισθήσεις γίνεται μεγάλη επικοινωνία με τα αισθητά και ότι από την επικοινωνία εύκολη είναι η απάτη· και δεν υποπτεύεται τη βλάβη από αυτά, αλλά γεμίζει από αυτά χωρίς προφύλαξη, πώς κατά τον καιρό της απάτης θα γνωρίσει την επίθεση, αν δεν σπουδάσει προηγουμένως τη διάκρισή τους; Ότι με τις αισθήσεις γίνεται ο πόλεμος προς τα αισθητά και επιβάλλουν φόρους τα αισθητά στις νικημένες αισθήσεις, φανερώνεται από τον πόλεμο των Ασσυρίων εναντίον των Σοδομιτών. Η Γραφή εξιστορεί για τους τέσσερις βασιλείς των Ασσυρίων και τους πέντε βασιλείς της περιοχής των Σοδόμων(Γεν. 14, 1-10) ότι πρώτα έκαναν συμφωνία και σπονδές και θυσίες ειρηνικές στην αλμυρή θάλασσα· έπειτα υποδουλώθηκαν οι πέντε βασιλείς επί δώδεκα έτη· στο δέκατο τρίτο έτος επαναστάτησαν στο δέκατο τέταρτο έτος έγινε πόλεμος, επιτέθηκαν δηλαδή οι τέσσερις εναντίον των πέντε και τους συνέλαβαν αιχμαλώτους. Και η ίστορία τελειώνει εδώ· εμείς όμως απ’ αυτή την ιστορία διδασκόμαστε τον πόλεμο των αισθήσεων προς τα αισθητά. Ο καθένας μας από τη γέννηση μέχρι τα δώδεκα έτη, επειδή δεν έχει καθαρή τη διάκριση, παραδίνει χωρίς να εξετάσει τις αισθήσεις του στα αισθητά σαν σε αφεντικά να τα υπηρετούν σε ό,τι διατάζουν. Παραδίνει την όραση στα ορατά· την ακοή στις φωνές· τη γεύση στους χυμούς· την όσφρηση στις οσμές· και την αφή στα αισθητά που έχουν την ιδιότητα να την κινούν· δεν μπορεί να διακρίνει κανένα εμπόδιο λόγω της νηπιακής ηλικίας. Όταν όμως ο λογισμός πρόκειται να δυναμώσει και αρχίσει να αισθάνεται την βλάβη, ευθύς σκέφτεται επανάσταση και αποφυγή μιας τέτοιας δουλείας. Και αν είναι δυνατός και πραγματοποιήσει τη γνώμη του, μένει για πάντα ελεύθερος, ξεφεύγοντας από πικρούς αφέντες. Αν όμως έχει την κρίση πιο ασθενή για την προσπάθειά του, πάλι παραδίνει νικημένες στην εξουσία των αισθητών τις αισθήσεις, που υποφέρουν στο εξής την τυραννική δουλεία χωρίς καμιά καλή ελπίδα. Γι’ αυτό και οι πέντε βασιλείς της ιστορίας, αφού νικήθηκαν από τους άλλους τέσσερις, οδηγήθηκαν όλοι μαζί σε πηγάδια ασφάλτου· για να μάθομε εμείς ότι οι νικημένοι από τα αισθητά ρίχνουν την κάθε αίσθηση στα αντίστοιχα αισθητά σαν σε βάραθρα ή πηγάδια, και δεν εννοούν τίποτε πέρα από τα ορατά, γιατί έδεσαν με τα γήινα την επιθυμία και αγάπησαν την απόλαυση των γηίνων περισσότερο από τα νοητά.
71
Similarly, when a slave has come to love his master and his own wife and children, he may reject true freedom because of his bonds of physical kinship; and so he becomes a slave for ever, allowing his ear to be pierced through with an awl (cf. Exod. 21:6). He will never hear the word that can set him free, but will remain perpetually a slave in his love for present things. This is why the Law commanded that a woman's hand should be cut off if she seized hold of the genitals of a man who was fighting with another (cf. Deut. 25:11); in other words, when there was a battle between her thoughts, whether to choose worldly or heavenly blessings, she failed to choose the heavenly and grasped those which are subject to generation and corruption - for by the genitals the Law signifies the things which belong to the realm of change. We gain nothing, therefore, by our decision to renounce earthly things if we do not abide by it, but continue to be attracted by such things and allow ourselves to keep thinking about them. By constantly looking back like Lot's wife towards what we have renounced, we make clear our attachment, to it. For she looked back and was turned into a pillar of salt, remaining to this day an example to the disobedient (cf. Gen. 19:26). She symbolizes the force of habit, which draws us back again after we have tried to make a definitive act of renunciation.
Έτσι κι εκείνος ο δούλος που έχει αγαπήσει τον κύριό του και την γυναίκα και τα παιδιά του, και παραιτείται από την αληθινή ελευθερία για την συγγένεια των σωματικών, γίνεται δούλος αιώνιος και τρυπιέται στο αυτί με το σουβλί(Εξ. 21, 5-6), για να μην ακούει από το φυσικό πόρο του αυτιού και δεχτεί κάποτε τον λόγο της ελευθερίας, αλλά να μένει δούλος για πάντα, έχοντας αγαπήσει τα παρόντα. Γι’ αυτό ο Νόμος διέταζε να κόβεται το χέρι της γυναίκας που πιάνει τα γεννητικά όργανα ενός άνδρα όταν αυτός φιλονεικεί με κάποιον άλλο(Δευτ. 25, 11)· γιατί ενώ φιλονεικούν δύο λογισμοί περί εκλογής των κοσμικών ή των ουρανίων αγαθών, αυτή άφησε την εκλογή των ουρανίων και άρπαξε τα αισθητά, τα οποία γεννιούνται και φθείρονται: αυτά σημαίνουν τα γεννητικά όργανα. Κανένα λοιπόν όφελος από την απάρνηση των πραγμάτων, αν δεν επιμένομε στην αρχική απόφαση, αλλά παρασυρόμαστε πάλι και υποχωρούμε στο λογισμό, και φανερώνομε την προσκόλλησή μας σ’ όσα απαρνηθήκαμε με το να στρεφόμαστε διαρκώς σ’ αυτά, όπως η γυναίκα του Λώτ. Αυτή επειδή στράφηκε πίσω, στέκεται μέχρι σήμερα παράδειγμα στους ανυπάκουους με το να μεταβληθεί σε στήλη από αλάτι(Γεν. 19, 26). Τέτοια είναι η συνήθεια, της οποίας σύμβολο είναι η γυναίκα αυτή, να ξαναγυρίζει προς τον εαυτό της εκείνους που θέλουν να αναχωρήσουν χωρίς επιστροφή.
72
What does the Law mean when it commands anyone entering the temple not to return, after finishing his prayers, by the door through which he entered, but to go straight out through the opposite door without changing direction? It means that we should keep to the path that leads straight to holiness, not allowing any doubts to make us turn back. By habitually thinking about what we have left behind, we undermine our determination to advance and we are pulled in the opposite direction, returning to our old sins. It is a terrible thing when the force of habit holds us fast, not allowing us to rise to the state of virtue which we possessed initially. For habit leads to a set disposition, and this in turn becomes what may be called 'second nature'; and it is hard to shift and alter nature. For though it may yield a little to pressure, it quickly reasserts itself. It may be shaken and forced to give way, but it is not permanently changed, unless through prolonged effort we retrace our steps, abandoning our bad habits and returning to the state of virtue we possessed when we first made our renunciation.
Τι σημαίνει εξάλλου και ο νόμος που διατάζει, αφού τελειώσει κανείς την προσευχή του στο Ναό, να μη φεύγει από την πόρτα που μπήκε, αλλά από την αντικρυνή, κάνοντας έτσι ανεπίστροφη την πορεία του προς τα εμπρός; Σημαίνει ότι πρέπει να μένομε σταθεροί στο ίσιο δρόμο προς την αρετή, αποφεύγοντας τους αντίθετους δισταγμούς. Γιατί οι συνεχείς επιστροφές μας προς εκείνα που εγκαταλείψαμε, μας τραβούν προς τα πίσω εξαιτίας της συνήθειας. και αφού χαλαρώσουν την προς τα εμπρός ορμή μας, αλλάζουν την κατεύθυνσή της και την κάνουν να επιστρέψει στις παλιές μας κακίες. Έχει φοβερή δύναμη η συνήθεια να μας τραβήξει και να μη μας επιτρέψει να γυρίσομε πάλι στην προηγούμενη ενάρετη κατάσταση. Από τη συνήθεια έρχεται η έξη· και η έξη γίνεται δεύτερη φύση. Την φύση πάλι είναι πολύ δύσκολο να τη μεταβάλομε· αν παρεκκλίνει λίγο με τη βία, γρήγορα γυρίζει στον εαυτό της· κουνιέται λίγο από τη θέση της αλλά δεν αλλάζει τελείως, αν δεν καταβάλομε πολύ κόπο, ώστε να επανέλθομε στην κατάσταση από την οποία μας απομάκρυνε η συνήθεια.
73
The soul that succumbs to past habits and gives all its attention to material things, which lack true reality, is like Rachel sitting on Laban's idols; it does not listen to the teaching which would raise it up to higher things, but says like Rachel: 'I cannot rise up before you, for the custom of women is upon me' (Gen. 31: 35). For the soul which has long been brooding on the things of this life is indeed 'sitting on idols'. Insubstantial in themselves, these idols are given substance by human artifice. Wealth, fame and the other things of this life all lack substance, for there is nothing clear and distinct about them. They possess a specious resemblance to reality, but change from day to day. We ourselves give them substance when in our thoughts we shape fantasies about things that serve no real purpose. With our fertile imagination we exceed the basic needs .of the body to the point of impossible luxury; we lavish innumerable sauces on our food; to show off, we dress up in expensive and luxurious clothes; and when criticized for this useless extravagance we answer that we are merely doing what is fitting and proper. What else are we trying to do in all this but to give substance to what in itself lacks reality?
Παρατήρησε την ψυχή που ακολουθεί διάφορους εθισμούς, πώς κάθεται πάνω στα είδωλα, προσηλωμένη στις ύλες που δεν έχουν μορφή, και δεν προσηλώνεται στον λόγο που θέλει να τη σηκώσει ψηλότερα, αλλά αρνείται να ανέβει μαζί του και λέει: «Δεν μπορώ να σταθώ μπροστά σου γιατί έχω τα συνήθη των γυναικών»(Γεν. 31, 34-35). Γιατί η ψυχή που αναπαύεται από πολύ καιρό στα πράγματα του βίου, κάθεται πάνω στα είδωλα που είναι χωρίς μορφή και παίρνουν μορφή με ανθρώπινη τέχνη. Αλήθεια, ο πλούτος και η δόξα δεν είναι πράγματα χωρίς μορφή, καθώς και τα λοιπά πράγματα του βίου, που δεν έχουν τίποτε το σαφές και τακτοποιημένο; Έχουν μια απατηλή ομοιότητα με την αλήθεια, και παραπλανούν με το να δέχονται διάφορες μεταβολές κάθε ημέρα. Τους δίνομε εμείς μορφή, όταν, γι’ αυτά που δεν χρησιμεύουν σε τίποτε ωφέλιμο, πλάθομε με το ανθρώπινο μυαλό μας φαντασίες ότι είναι χρήσιμα. Την απαραίτητη ανάγκη του σώματος την απλώνομε με τις επινοήσεις μας σε μέγιστη πολυτέλεια, παραγεμίζοντας την τροφή μας με χίλιαδυό καρυκεύματα και στολίζοντας τα ενδύματά μας για να δείξομε τη χλιδή και την καλοπέρασή μας. Και όταν μας κατηγορούν για την ματαιότητα αυτή, ότι δηλαδή άδικα και χωρίς λόγο δείχνομε τόση σπατάλη και αλαζονεία στις υλικές μας ανάγκες, ενώ μπορούν αυτές με λίγα να ικανοποιηθούν, εμείς απολογούμαστε ότι κάνομε πράγματα που αρμόζουν. Τι άλλο κάνομε τότε παρά φιλονεικούμε να δώσομε μορφή στις άμορφες ύλες;
74
We rightly spoke of such a soul as 'sitting on idols'. For when the soul becomes firmly attached to these unreal objects, it is enslaved to habit instead of serving truth, and through habit it is defiling the real nature of things, as though with menstrual blood. Scripture uses the expression 'sitting' to signify both failure to do what is right and also love of pleasure. It has in mind failure to do what is right when it speaks of 'those that sit in darkness and the shadow of death, fettered by poverty and iron' (Isa. 9:2; Ps. 107:10. LXX), for darkness and fetters prevent us from taking action. And it has in mind love of pleasure when it speaks of those who in their hearts turned back toward Egypt and said one to another: 'We remembered how we sat by the flesh-pots and ate our fill of meat' (cf. Exod. 16:3). Those who love pleasure, keeping their appetites hot and humid, are indeed sitting by the flesh-pots; for gluttony engenders love of pleasure and many other passions as well. It is the root from which the rest of the passions spring up in vigorous growth, little by little developing as suckers alongside the mother tree, and putting out branches of evil that reach up to the sky.
Σωστά λοιπόν είπαμε ότι η ψυχή «κάθεται» πάνω σ’ αυτά τα υλικά και μάταια. Γιατί η ψυχή που έχει αυτές τις αντιλήψεις για όσα αναφέρθηκαν, έχει προσηλωθεί σ’ αυτά και δουλεύει στη συνήθεια και όχι στην αλήθεια. Και έτσι, σαν με έμμηνη ακαθαρσία, μολύνει τη φύση των πραγμάτων. Η Γραφή χρησιμοποιεί τη λέξη «κάθομαι» για να εκφράσει την αργία των καλών και τη φιληδονία. Την αργία, όταν λέει: «Καθισμένοι στη χώρα και στη σκιά του θανάτου(Ησ. 9, 2) και δεμένοι με τις στερήσεις της φτώχειας και με σιδερένιες αλυσίδες»(Ψαλμ. 106, 10), γιατί το σκοτάδι και οι αλυσίδες είναι εμπόδια της εργασίας. Και τη φιληδονία, όταν μιλάει για εκείνους που επιθύμησαν την Αίγυπτο και έλεγαν μεταξύ τους: «Θυμηθήκαμε που καθόμαστε δίπλα στα καζάνια με τα κρέατα και χορταίναμε κρέατα»(Εξ. 16, 3)· και πράγματι, δίπλα στα καζάνια κάθονται οι φιλήδονοι, καθώς ερεθίζονται με υγρή και ακατάπαυστη θέρμη, γιατί μητέρα της φιληδονίας είναι η γαστριμαργία. Η γαστριμαργία γεννά τη φιληδονία, αλλά και πολλά άλλα πάθη. Από αυτή, σαν από ρίζα, βγαίνουν θαλερά τα λοιπά πάθη και σιγά-σιγά ανεβαίνουν από αυτή σαν δένδρα, σχηματίζοντας ουρανομήκεις κακίες.
75
Avarice, anger and dejection are all offshoots of gluttony. For the glutton needs money first of all, so as to satisfy his ever-present desire — even though it never can be satisfied. His anger is inevitably aroused against those who obstruct his acquisition of money, and in turn gives place to dejection when he proves too weak to get his way. He is like the snake which goes 'on its breast and belly' (Gen. 3:14. LXX). For when he possesses the material means for pleasure, he goes on his belly; but when he lacks these he goes on his breast, since this is where the incensive power has its seat. For those who love pleasure, when deprived of it, grow angry and embittered. Moses therefore made the priest wear a breastplate, intimating through this symbol that he should inwardly restrain every impulse to anger by means of the intelligence; for it is termed 'the breastplate of judgment' (Exod. 28:15). Now the priest must control this passion by means of the intelligence, for he is imperfect. Moses, however, being perfect, totally removed from himself the impulse to anger; figuratively speaking, he does not wear a breastplate but removes, as it were, his own breast. Thus Scripture says: 'Moses removed the breast, and brought it as an offering before the Lord' (Lev. 8:29. LXX). There are others who neither eliminate anger completely nor control it with the intelligence, but who overcome it by laborious efforts. They are said to remove the breast 'with their arm', the arm being a symbol of toil and work.
Η φιλοχρηματία, ο θυμός, η λύπη, είναι παιδιά και βλαστάρια της γαστριμαργίας. Γιατί πρώταπρώτα χρειάζεται χρήματα ο γαστρίμαργος για να μπορεί να εκπληρώνει πάντοτε την επιθυμία του, αν και αυτή ποτέ δεν γεμίζει. εναντίον εκείνων που εμποδίζουν την απόκτηση χρημάτων είναι ανάγκη να κινείται ο θυμός. Η λύπη ακολουθεί κατ’ ανάγκην το θυμό, όταν αυτός αποτύχει στο σκοπό του. Κι εκείνος που σέρνεται με το στήθος και την κοιλιά(Γεν. 3, 14), όταν έχει τα υλικά των ηδονών, περπατά με την κοιλιά· όταν δεν τα έχει, περπατά με το στήθος, όπου βρίσκεται ο θυμός. Γιατί οι φιλήδονοι όταν στερούνται τις ηδονές θυμώνουν και πικραίνονται. Γι’ αυτό ο μέγας Μωυσής βάζει εγκόλπιο στο στήθος του ιερέα (λογείο)(Εξ. 28, 15), φανερώνοντας συμβολικά ότι τις ορμές του θυμού πρέπει να διευθύνει μυστικά το λογικό, γιατί το λογείο είναι σημάδι κρίσεως. Και ο μεν ιερέας με το λογικό συγκρατεί το πάθος, επειδή είναι ατελής. ο τέλειος όμως Μωυσής αφαιρεί εξ ολοκλήρου το θυμό, γιατί δεν φέρει λογείο, αλλά αφαιρεί ολόκληρο εκείνο το μέρος του στήθους: «Και αφού πήρε ο Μωυσής το στήθος, το αφαίρεσε ως αφιέρωμα στον Κύριο»(Λευϊτ. 8, 29). Υπάρχουν άλλοι οι οποίοι ούτε ολόκληρο το θυμό αφαίρεσαν, ούτε με το λογικό νικούν το πάθος, αλλά το υπέταξαν με κόπο. Αυτοί είναι που αφαιρούν το στήθος μαζί με τον βραχίονα. Γιατί ο βραχίονας είναι σημάδι κόπου και εργασίας.
76
Similarly, to go 'on the belly' is a very apt symbol for the life of pleasure, since the belly is the cause of virtually all the pleasures: when the belly has been filled, our desires for other pleasures are intensified, but when it is not full they subside. Here is another illustration of the difference between one who is perfect and one who is still making progress. Moses, completely rejecting the pleasures of food, 'washed the belly and the feet with water' (Lev. 8:21). Here 'belly' signifies pleasure, and 'feet' a man's ascent and progress. He who is still progressing, on the other hand, washes what is inside the belly, but not the belly as a whole. Note that in this passage it says 'he washed', not 'they shall wash'. The first represents something voluntary, while the second indicates an action performed in obedience to a command. He who is perfect does what is right, not because of any command, but by his own free choice; whereas he who is still progressing acts in obedience to his superior. With very great care he removes, as it were, the breast in its entirety, but he does not remove the belly - he only washes it. The wise man is able altogether to renounce and eradicate wrath, but he is unable to eliminate the belly, since nature compels even the most ascetic to eat a bare minimum of food.
Επίσης και το να περπατά με την κοιλιά, σημαίνει την ηδονή, γιατί σχεδόν αιτία των ηδονών είναι η κοιλιά. Όταν γεμίσει αυτή, τότε έρχονται δυνατές ορέξεις και των άλλων ηδονών όταν όμως είναι άδεια, τότε οι ορέξεις είναι ήρεμες και σταθερότερες. Και εδώ πάλι υπάρχει διαφορά ανάμεσα σ’ εκείνον που προκόβει και σ’ εκείνον που είναι ήδη τέλειος. Ο Μωυσής, απορρίπτοντας τελείως την ηδονή της τροφής, έπλυνε την κοιλιά και τα πόδια με νερό(Λευϊτ. 8, 21· 9, 14). Με την κοιλιά, θέλει να πει την ηδονή· με τα πόδια, την ανύψωση και τις προκοπές στην αρετή. Εκείνος που προκόβει, πλύνει τα μέσα της κοιλιάς, όχι όλη την κοιλιά. Το «έπλυνε» και το «θα πλύνουν» έχουν επίσης μεγάλη διαφορά. Το πρώτο έγινε θεληματικά, το δεύτερο μετά από προσταγή. Γιατί πρέπει ο τέλειος με αυθόρμητη προθυμία να κινείται στις πράξεις της αρετής, ενώ εκείνος που προκόβει προς την τελειότητα, πρέπει να πείθεται στη συμβουλή του ηγουμένου. Και είναι αξιοπρόσεκτο ότι το στήθος το αφαιρεί ολόκληρο, την κοιλιά όμως δεν την αφαιρεί, αλλά την πλύνει. Γιατί ο σοφός, μπορεί όλο το θυμό να τον παρατήσει και να τον αποκόψει, την κοιλιά όμως δεν μπορεί να την κόψει, επειδή η φύση βιάζει και τον πιο εγκρατή να τρώει για την ανάγκη του σώματος.
77
When, however, the soul does not submit to the true and stable guidance of the intelligence, but has been corrupted by impure pleasures, the belly becomes distended; for even when the body is sated, desire is unsatisfied. And if the belly is swollen, the thigh will rot (cf. Num. 5:22); for when the belly is inflamed by luxurious foods, the mind loses all power to conceive what is good and is paralyzed in its spiritual efforts. It is to these spiritual efforts that the Law is referring when it talks about the thigh. The lover of pleasure, then, goes on his belly, wallowing in sensual indulgence. But one who is beginning to pursue the spiritual way gets rid of the fat round his belly by giving up rich food. One who has progressed further cleanses what is inside his belly, while he who is perfect washes the whole of the belly, entirely rejecting what is superfluous to his basic needs. Very appropriately, Scripture applies the word 'goes' (Gen. 3:14) to the man who has sunk down upon his chest and belly, for sensual pleasure is characteristic of those who are restless and fall of agitation, not of those who are still and calm.
Όταν η ψυχή δεν ακολουθεί τον ορθό και σταθερό λόγο, αλλά από τις ηδονές διαφθείρεται σαν μοιχαλίδα, τότε πρήζεται η κοιλιά, γιατί και αν παραγεμίσουν οι δεξαμενές του σώματος, η επιθυμία μένει διψασμένη. «Και αφού πρηστεί η κοιλιά, ύστερα θα σαπίσει ο μηρός»(Αριθ. 5, 22). Δηλαδή δεν έχει δύναμη η διάνοια να γεννά τα καλά, από την έξαψη της πολυτέλειας των φαγητών, και γίνεται παράλυτη για πνευματικούς κόπους. Αυτούς εννοεί η Γραφή με τη λέξη «μηρός». Λοιπόν, ο φιλήδονος βαδίζει με την κοιλιά, με το να κλίνει ολόκληρος στις απολαυστικές ηδονές. Εκείνος που αρχίζει τον βίο της αρετής, αφαιρεί το λίπος της κοιλιάς, αποφεύγοντας τα φαγητά που παχαίνουν το σώμα. Εκείνος που προκόβει, πλύνει τα εσωτερικά της κοιλιάς. Και ο τέλειος πλύνει όλη την κοιλιά, με το να απορρίπτει τελείως ό,τι είναι πέρα από την ανάγκη του σώματος. Πολύ ταιριασμένο είναι το «θα περπατάς με το στήθος και την κοιλιά». Γιατί η ηδονή δεν είναι εκείνων που στέκονται όρθιοι και ήρεμοι, αλλά εκείνων που είναι άστατοι και γεμάτοι ταραχή.
78
Sexual desire is even more closely related to gluttony than are the passions of anger and dejection mentioned above. Nature herself has indicated the intimate connection between the two by placing the organs of sexual intercourse immediately below the belly. If lust is weak, it is because the belly has been made to go in want; while if lust is easily excited, it is from the belly that it derives its strength. As well as nursing and feeding these passions, gluttony also destroys everything good. Once it gains the upper hand, it drives out self-control, moderation, courage, fortitude and all the other virtues. This is what Jeremiah cryptically indicates when he says: 'And the chief cook of the Babylonians pulled down the wall of Jerusalem round about' (cf. 2 Kgs. 25:9-10; Jer. 52:14. LXX). Here the 'chief cook' signifies the passion of gluttony; for a chef makes every effort to minister to the belly, devising innumerable ways of giving it pleasure, and gluttony does just the same. A great variety of different foods overthrows the fortress of the virtues and razes it to the ground. Sauces and condiments are the siege-engines that batter against virtue and overthrow it, even when it is already firmly established. And while over-indulgence destroys the virtues, frugality destroys the stronghold of vice. Just as the chief cook of the Babylonians pulled down the walls of Jerusalem (and Jerusalem means a soul that is at peace) by encouraging fleshly pleasures through the art of cooking, so in the dream the Israelite's cake of barley bread, rolling down the hill, knocked down the Midianite tent (cf. Judg. 7:13); for a frugal diet, steadily maintained - gathering impetus, as it were, from year to year - destroys the impulse to unchastity. The Midianites symbolize the passions of unchastity, because it was they who introduced this vice into Israel and deceived a great number of the young people (cf. Num. 31:9). Scripture aptly says that the Midianites had tents while Jerusalem had a wall; for all the things that contain virtue are well-founded and firm, whereas those that contain vice are an external appearance - a tent - and are no different from fantasy.
Το πιο συγγενικό πάθος της γαστριμαργίας είναι η κίνηση της σαρκικής επιθυμίας· γι’ αυτό και η φύση, θέλοντας να δείξει την οικειότητα αυτών των παθών, έβαλε τα όργανα της συνουσίας κάτω από την κοιλιά, φανερώνοντας από την εγγύτητα, τη συγγένεια. Γιατί αν το πάθος είναι αδύναμο, είναι τέτοιο λόγω της κοιλιάς που είναι αδειανή· αν είναι ζωηρό και έντονο, από την χορτάτη κοιλιά παίρνει τη δύναμη. Η γαστριμαργία δεν είναι μόνο τροφός και παραμάνα των παθών που είπαμε, αλλά καταστρέφει και όλα τα καλά. Γιατί όταν αυτή εξουσιάζει και κυριαρχεί, τα καλά πέφτουν και εξολοθρεύονται: η εγκράτεια, η σωφροσύνη, η ανδρεία, η καρτερία και όλες οι υπόλοιπες αρετές. Αυτό είπε αινιγματικά ο Ιερεμίας: «Κατέστρεψε γύρω όλο το τείχος της Ιερουσαλήμ ο αρχιμάγειρος των Βαβυλωνίων»(Ιερ. 52, 14). Με τον αρχιμάγειρο εννοούσε τη γαστριμαργία. Όπως ο αρχιμάγειρος έχει κάθε επιμέλεια να υπηρετήσει την κοιλιά και εφευρίσκει τέχνες και κατασκευάζει χίλιες-δυό ηδονές, έτσι και η γαστριμαργία κινεί κάθε μηχανή για να υπηρετήσει την ηδονή του λαιμού. Όμως η ποικιλία των φαγητών καταστρέφει και κατεδαφίζει τα οχυρά της αρετής. Τα μυρωδικά και τα πρόσθετα φαγητά, γίνονται μηχανήματα και πολιορκητικές μηχανές κατά της αρετής που έχει πλέον καλά στηριχθεί, την τραντάζουν και την κατεδαφίζουν. και όπως η πολυτέλεια καταστρέφει τις αρετές, έτσι και η λιτή και φτωχική τροφή καταστρέφει τα οχυρά της κακίας. Όπως το τείχος της Ιερουσαλήμ, δηλαδή της ειρηνικής ψυχής, κατεδάφισε ο αρχιμάγειρος των Βαβυλωνίων, ερεθίζοντας τις σαρκικές ηδονές με τη μαγειρική τέχνη, έτσι και ένα κομμάτι κριθαρένιο ψωμί κύλισε και κατέστρεψε τις σκηνές των Μαδιανιτών(Κριτ. 7, 13). Επειδή η φτωχική δίαιτα, όταν προχωρεί και προκόψει πολύ, καταργεί τα πάθη της πορνείας, τα οποία συμβολίζουν οι Μαδιανίτες. Αυτοί είναι που προκάλεσαν τις πορνείες στον Ισραήλ(Αριθ. 25, 1) και εξαπάτησαν πολύ πλήθος νέων. Πολύ ταιριαστά λέει η Γραφή ότι οι Μαδιανίτες έχουν σκηνές, ενώ η Ιερουσαλήμ τείχος. Γιατί όλα όσα περιέχουν την αρετή είναι γερά στηριγμένα και σίγουρα, ενώ εκείνα που περιέχουν την κακία είναι ψευτοκατασκευάσματα και δεν διαφέρουν διόλου από φαντασία.
79
In order to escape such vice, the saints fled from the towns and avoided meeting a large number of people, for they knew that the company of corrupt men is more destructive than a plague. This is why, indifferent to gain, they let their estates become sheep-pastures, so as to avoid distractions. This is why Elijah left Judea and went to live on Mount Carmel (cf. 1 Kgs. 18:19), which was desolate and full of wild animals; and apart from what grew on trees and shrubs there was nothing to eat, so he kept himself alive on nuts and berries. Elisha followed the same mode of life, inheriting from his teacher, besides many other good things, a love of the wilderness (cf. 2 Kgs. 2:25). John, too, dwelt in the wilderness of Jordan, 'eating locusts and wild honey' (Mark 1:6); thus he showed us that our bodily needs can be satisfied without much trouble, and he reproached us for our elaborate pleasures. Possibly Moses was instituting a general law in this matter when he commanded the Israelites to gather daily no more than one day's supply of manna (cf. Exod. 16:16-17), thereby ordaining in a concealed fashion that men should live from day to day and not make preparations for the morrow. He thought it right that creatures made in the divine image should be content with whatever comes to hand and should trust God to supply the rest; otherwise, by making provision for the future, they seem to lack faith in God's gifts of grace and to be afraid that He will cease to bestow His continual blessings upon mankind.
Γι’ αυτό και οι άγιοι έφευγαν από τις πόλεις και απέφευγαν τις συναναστροφές των πολλών, επειδή γνώριζαν ότι η συναναστροφή των διεφθαρμένων ανθρώπων είναι πιο καταστρεπτική και από κολλητική αρρώστια. Δεν έπαιρναν τίποτε μαζί τους και εγκατέλειπαν τα κτήματά τους ακαλλιέργητα, αποφεύγοντας τον περισπασμό. Έτσι ο Ηλίας άφησε την Ιουδαία και κατοικούσε στο Καρμήλιο όρος(Γ΄ Βασ. 18, 19), που ήταν έρημο και γεμάτο θηρία και εκτός από δένδρα δεν είχε άλλη παρηγοριά. Για τροφή περιοριζόταν στους καρπούς των δένδρων για την ανάγκη της φύσεως. Ο Ελισσαίος είχε επίσης τον ίδιο τρόπο ζωής και αγαπούσε να ζει στις ερήμους, διάδοχος του δασκάλου του Ηλία(Δ΄ Βασ. 2, 25). Κι ο Ιωάννης κατοικούσε στην έρημο του Ιορδάνη και έτρωγε ακρίδες και μέλι άγριο(Μαρκ. 1, 6), δείχνοντας έτσι στους πολλούς ότι η ανάγκη του σώματος ικανοποιείται και χωρίς πολλή ταλαιπωρία και κατηγορώντας την απόλαυση και τις φροντίδες της. Ίσως και ο Μωυσής τέτοιο νόμο έθεσε, παραγγέλλοντας στους Ισραηλίτες να μαζεύουν μόνο το μάννα της ημέρας(Εξ. 16, 16-17) και διδάσκοντας έτσι με μυστικό τρόπο ότι εφήμερος είναι ο βίος του άνθρωπου και δεν του χρειάζονται προετοιμασίες. Αρμόζει, νομίζει ο Μωυσής, στη λογική φύση του ανθρώπου, το να αρκείται κανείς σ’ ότι υπάρχει κοντά του και για τα υπόλοιπα να ομολογεί ότι ταμίας είναι ο Θεός· και όχι, προνοώντας δήθεν για το μέλλον, να απιστεί στις χάριτες του Θεού, ότι δηλ. δεν ρίχνουν πάντοτε σαν βροχή στους ανθρώπους τις αέναες δωρεές.
80
In short, this is why all the saints, 'of whom the world was not worthy', left the inhabited regions and "wandered in deserts and in mountains, and in dens and caves of the earth', going about 'in sheepskins, in goatskins, being destitute, afflicted, tormented' (Heb. 11:37-38). They fled from the sophisticated wickedness of men and from all the unnatural things of which the towns are full, not wishing to be swept off their feet and carried along with all the others into the whirlpool of confusion. They were glad. to live with the wild beasts, judging them less harmful than their fellow men. They avoided men as being treacherous, while they trusted the animals as their friends; for animals do not teach us to sin, but revere and respect holiness. Thus men tried to kill Daniel but the lions saved him, preserving him when he had been unjustly condemned out of malice (cf. Dan. 6:16-23); and when human justice had miscarried, the animals proclaimed his innocence. Whereas Daniel's holiness gave rise to strife and envy among men, among the wild animals it evoked awe and veneration.
Και με ένα λόγο, γι’ αυτό όλοι οι άγιοι, για τους οποίους δεν ήταν άξιος ο κόσμος, εγκατέλειψαν τις κατοικημένες περιοχές και περιπλανιούνταν στις έρημους και στα βουνά και στις σπηλιές και στις τρύπες της γης, φορούσαν προβειές και γιδοδέρματα και υπέφεραν στερήσεις, θλίψεις και κακουχίες(Εβρ. 11, 37-38). Έφευγαν μακριά από τις κακίες που οι άνθρωποι τις έχουν πρόχειρες και από τα τερατώδη καμώματα που πλημμυρίζουν τις πόλεις, για να μην παρασυρθούν από το ρεύμα σαν από βίαιο χείμαρρο και καταλήξουν στα λιμνασμένα βαλτονέρια μαζί με τους πολλούς. Χαίρονταν τη συναναστροφή με τα θηρία, θεωρώντας μικρότερη τη βλάβη από αυτά, παρά από τους ανθρώπους. Απέφευγαν τους ανθρώπους σαν επίβουλους, ενώ εμπιστεύονταν τα θηρία σαν φίλους· γιατί τα θηρία δεν διδάσκουν την κακία, αλλά σέβονται και τιμούν την αρετή. Έτσι λοιπόν τον Δανιήλ(Δαν. 6, 16-23), τον εξολόθρευσαν όπως νόμιζαν οι άνθρωποι, τον έσωσαν όμως τα λιοντάρια, όταν είχε άδικα καταδικαστεί από φθόνο· και την δικαιοσύνη που άδικα του στέρησαν οι άνθρωποι, τα λιοντάρια έκριναν ορθά και τη διαλάλησαν. Και έγινε η αρετή του Δανιήλ για τους ανθρώπους υπόθεση φιλονεικίας και φθόνου, ενώ για τα θηρία αφορμή σεβασμού και τιμής.
81
All of us, then, who long to make spiritual progress should strive to imitate the holiness of the saints. Let us rid ourselves of enslavement to the body's demands and pursue freedom. The wild ass was made by the Creator to run free in the wilderness: he does not hear the chiding of the driver and laughs to scorn the crowds in the town (cf. Job 39:5-7). But until this moment we have made him carry burdens, placing him under the yoke of passion and sin. Let us now loose him from his bonds, despite the objections of those who through long habit have acquired control over him, even though they are not his masters by nature. Certainly when they hear us say, not with our tongue alone but in all sincerity, 'The Lord has need of him' (Mark 11:3), they will at once release him. Then, covered with the apostles' garments, he will become the bearer of the divine Logos. Set loose in his original place of grazing, he will be able to 'search after every green thing' (Job 39:8) - which means he will seek the riches of Holy Scripture and so be led to the life of perfection, gaining nourishment and joy. But why, we ask, does the wild ass, created by God to live in the salt land of the desert, 'search after every green thing', since generally such land is not suitable for the growth of plants? The answer must be that, where the moisture of the passions has dried up and there is a desert, it is possible to seek the inner truth contained in Scripture.
Όσοι λοιπόν έχομε σπαρμένο μέσα μας τον έρωτα να γίνομε καλύτεροι, ας προσπαθήσομε να αποκτήσομε τις αρετές των αγίων και αφού απομακρυνθούμε από τη δουλεία των απαιτήσεων του σώματος, ας επιδιώξομε την ελευθερία. και τον άγριο όνο, που ο Δημιουργός τον άφησε ελεύθερο στην έρημο και δεν ακούει κατηγορία φορολόγου και περιπαίζει τον πολύ όχλο της πόλεως(Ιώβ 39, 5-8), αν και μέχρι τώρα τον κάναμε να σηκώνει βάρη και τον ζεύξαμε σε πάθη και κακίες, τώρα ας τον λύσομε από τα δεσμά, έστω και αν αντιλέγουν εκείνοι που δεν είναι εκ φύσεως κύριοί του αλλά από συνήθεια απέκτησαν την εξουσία του. Πάντως όταν αυτοί μας ακούσουν να λέμε, όχι με απλή φωνή, αλλά με πεποίθηση, ότι «ο Κύριος τον χρειάζεται»(Μαρκ. 11, 3), αμέσως θα μας τον στείλουν. Και αφού καταστολιστεί με τα αποστολικά ρούχα, θα γίνει όχημα του Λόγου. Ή, αφού απολυθεί στην παλιά βοσκή, θα τρέχει πίσω από κάθε χλωρωσιά, δηλαδή στα θαλερά λόγια της Γραφής, για να οδηγείται σε βίο ακατηγόρητο και να απολαμβάνει πολλή τροφή και ευχαρίστηση. Συγχρόνως ας εξετάσομε, πώς τρέχει πίσω από κάθε χλωρό χορτάρι ο αφημένος στην έρημο από το Θεό άγριος όνος, που έχει ερημική δίαιτα και κατοικία την αλμυρή έκταση, αφού η αλμυρή έκταση και η έρημος δεν είναι κατάλληλη να βγάζει χορτάρι; Εκτός αν ερμηνεύσει κανείς ότι ο έρημος από πάθη είναι ικανός να αναζητά τη θεωρία μέσα στα θεία λόγια, αφού εξαφανιστεί η υγρασία των παθών.
82
Let us leave behind worldly things and raise ourselves towards the soul's true good. How long shall we continue with trivial playthings? Will we never assume a manly spirit? We are more feeble than tiny children, and unlike them we make no progress towards greater things. When they grow up, they abandon their games, readily relinquishing their attachment to the things they played with - nuts, knucklebones, balls and so on. They are attached to these and prize them so long as their understanding is immature; but when they grow up and become men, they drop such things and devote their full attention to the affairs of adult life. We, however, have remained children, enchanted by what really deserves mockery and derision. Abandoning all effort to attain higher things and to develop an adult intelligence, we are seduced by worldly amusements, making ourselves a laughing-stock to those who judge things at their true value. It is disgraceful for a grown man to be seen sitting and drawing pictures in the dust to amuse children; and it is equally disgraceful - indeed much more so - for those whose professed aim is the enjoyment of eternal blessings to be seen groveling in the dust of worldly things, shaming their vocation by incongruous behavior. Probably the reason why we act like this is because we never think about anything superior to the visible objects around us. We do not appreciate how much better the blessings of the spiritual world are than the tawdry attractions of this present world, which dazzle us with their specious glory and draw all our desire to them. m the absence of what is better, what is worse will take its place and be held in honor. If only we had a deeper understanding of the realities of the divine world, we would not be taken in by the attractions of this world.
Ας εγκαταλείψομε τα βιοτικά πράγματα και ας σηκώσομε ψηλά το κεφάλι προς τα αγαθά της ψυχής. Έως πότε θα παραμένομε στα κοινά παιχνιδάκια και δεν αναλαμβάνομε γενναίο φρόνημα; Έως πότε θα είμαστε πιο αδύναμοι κι από τα νήπια και δε θα προκόβομε στα μεγαλύτερα; Τα νήπια όταν μεγαλώσουν, εγκαταλείπουν τα παιχνίδια και αποβάλλουν εύκολα την προσκόλληση σ’ αυτά. Καρύδια και κότσια και τόπια είναι τα υλικά των παιχνιδιών. Τα νήπια έχουν αδυναμία σ’ αυτά όσο έχουν την ατέλεια της φρονήσεως και τα νομίζουν πολύτιμα, όταν όμως κανείς γίνει άνδρας, τα απορρίπτει αυτά και με μεγάλη επιμέλεια ασχολείται με τα πράγματα. Εμείς μείναμε πίσω στη νηπιακή ηλικία και θαυμάζομε εκείνα που αξίζουν μόνο για παιχνίδια και περιφρόνηση. Αφήσαμε την φροντίδα για τα ανώτερα και για την απόκτηση ανδρικού λογισμού, ενώ ασχολούμαστε με γήινες ευχαριστήσεις και κάνομε να γελούν σε βάρος μας εκείνοι που κρίνουν φυσικά τα πράγματα. Γιατί όπως είναι άξιο ντροπής να βλέπει κανείς έναν άνδρα να κάθεται στη στάχτη και να παίζει σαν παιδί μέσα στη σκόνη, έτσι είναι άξιο πολύ μεγαλύτερης ντροπής, εκείνους που αγωνίζονται για τα αιώνια αγαθά να τους βλέπει κανείς να κυλιούνται μέσα στη στάχτη των επιγείων πραγμάτων, και με την ανάρμοστη συμπεριφορά τους αυτή να ντροπιάζουν την τελειότητα του μοναχικού σχήματος. Αιτία αυτού, όπως φαίνεται, είναι το ότι δεν εννοήσαμε τίποτε μεγαλύτερο απ’ όσα βλέπομε, ούτε με την σύγκριση της ευτέλειας των παρόντων γνωρίσαμε την υπεροχή των μελλόντων αγαθών, αλλά θαμπωνόμαστε από την λάμψη των δήθεν πολυτίμων πραγμάτων αυτού του κόσμου και δένομε σ’ αυτά την επιθυμία μας. Γιατί πάντοτε όταν απουσιάζουν τα καλύτερα, τιμώνται τα χειρότερα και παίρνουν τη θέση τους. Ενώ αν είχαμε υψηλότερη ιδέα για τα μέλλοντα αγαθά, δεν θα στεκόμαστε με ανοικτό στόμα μπροστά στα παρόντα.
83
Let us begin, then, to withdraw from the things of this world. Let us despise possessions and money and all that swamps and drowns our intelligence. Let us cast overboard our cargo, so that our ship may float more buoyantly. Hard-pressed by the storm, let us jettison the greater part of our equipment; then our helmsman - the intellect, together with its thoughts - will be saved. Those who travel by sea, when overtaken by a storm, do not worry about their merchandise but throw it into the waters with their own hands, considering their property less important than their life. Why, then, do we not follow their example, and for the sake of the higher life despise whatever drags our soul down to the depths? Why is fear of God less powerful than fear of the sea? In their desire not to be deprived of this transitory life, they judge the loss of their goods no great disaster; but we, who claim to be seeking eternal life, do not look with detachment on even the most insignificant object, but prefer to perish with the cargo rather than be saved without it.
Ας αρχίσομε λοιπόν να φεύγομε από τα παρόντα. Ας περιφρονήσομε κτήματα και χρήματα και όλα όσα βυθίζουν το νου και τον καταποντίζουν. Ας ρίξομε έξω το φορτίο για να ξανασάνει λίγο το πλοίο. Ας ρίξομε —αφού μας έπιασε φουρτούνα— και πολλά από τα χρήσιμα σκεύη στη θάλασσα, για να μπορέσει να σωθεί ο νους μαζί με τους καλούς λογισμούς που πλέουν μαζί του. Εκείνοι που ταξιδεύουν στη θάλασσα, όταν τους πιάσει φουρτούνα, περιφρονούν τα εμπορεύματα και ρίχνουν με τα ίδια τα χέρια τους στη θάλασσα το φορτίο, κρίνοντας καλύτερο να σώσουν τη ζωή τους παρά τα εμπορεύματα· και για να μην κινδυνεύσει το πλοίο, πλημμυρισμένο από νερά, με το βάρος του φορτίου και βουλιάξει, το ξαλαφρώνουν και ρίχνουν τα πολύτιμα πράγματα στο βυθό. Γιατί κι εμείς, για χάρη της ανώτερης ζωής, να μην περιφρονούμε εκείνα που τραβούν στο βυθό την ψυχή μας; Γιατί δεν έχει δύναμη ο φόβος του Θεού, όσο ο φόβος της θάλασσας; Εκείνοι, με το να επιθυμούν την πρόσκαιρη ζωή, δεν νομίζουν μεγάλη την ζημία των εμπορευμάτων. Εμείς που λέμε ότι θέλομε να οικειοποιηθούμε την αιώνια ζωή, δεν καταφρονούμε ούτε το παραμικρό πράγμα; Αλλά προτιμούμε μάλλον να χαθούμε μαζί με το φορτίο, παρά να σωθούμε με το να στερηθούμε τα πράγματά μας;
84
Let us strip ourselves of everything, since our adversary stands before us stripped. Do athletes compete with their clothes on? No, the rules require them to enter the stadium naked. Whether it is warm or cold, that is how they enter, leaving their clothes outside; and if anyone refuses to strip, he excludes himself from the contest. Now we too claim to be athletes, and we are struggling against opponents far more skilful than any that are visible. Yet, instead of stripping ourselves, we try to engage in the contest while carrying countless burdens on our shoulders, thus giving our opponents many chances of getting a grip on us. How can someone encumbered with material possessions contend against 'spiritual wickedness’ (Eph. 6:12), since he is vulnerable from every angle? How can someone weighed down with wealth wrestle with the demon of avarice? How can someone clothed in worldly preoccupations race against demons stripped of every care? Holy Scripture says, ‘The naked shall run swiftly in that day’ (Amos 2:16. LXX) - the naked, not the one who is hindered in running by thoughts about money and material possessions.
Ας γυμνωθούμε, παρακαλώ, από όλα. Γιατί γυμνός στέκεται ο εχθρός. Μήπως εκείνοι που αγωνίζονται στο στάδιο, αγωνίζονται ντυμένοι; Οι αθλητικοί κανόνες τους επιβάλλουν να μπαίνουν γυμνοί στο στάδιο. Είτε ζέστη είναι, είτε κρύο δυνατό, γυμνοί μπαίνουν, αφήνοντας τα ρούχα τους έξω· αν κανείς δεν ξεγυμνωθεί, δεν μπαίνει στον αγώνα. Και εμείς που υποσχεθήκαμε να πολεμούμε εναντίον εχθρών που είναι πολύ πιό επιδέξιοι από τους αισθητούς εχθρούς, όχι μόνο δεν ξεντυθήκαμε, αλλά και με χίλια-δυό φορτία πάνω στους ώμους μας επιχειρούμε να αγωνιστούμε, και έτσι δίνομε στους εχθρούς πολλές ευκαιρίες. Πώς θα πυγμαχήσει με τα πονηρά πνεύματα εκείνος που επιθυμεί κτήματα, όταν εύκολα γρονθοκοπιέται από παντού; Πώς θα παλαίψει εναντίον της φιλαργυρίας εκείνος που είναι χωμένος μέσα στα χρήματα; Και πώς θα εκστρατεύσει εναντίον των δαιμόνων που είναι γυμνοί από κάθε φροντίδα, εκείνος που είναι ντυμένος με ένα σωρό φροντίδες; Η Αγία Γραφή λέει: «Ο γυμνός θα καταδιώξει εκείνη την ημέρα»(Αμώς 2, 16). Ο γυμνός, όχι ο ντυμένος με πολύπτυχες φροντίδες των βιοτικών πραγμάτων. Ο γυμνός, όχι εκείνος που εμποδίζεται να τρέξει από πολλούς λογισμούς χρημάτων και κτημάτων.
85
A naked person is hard or even impossible to catch. If Joseph had been naked, the Egyptian woman would not have found anything to seize hold of, for the Scriptures say that 'she caught him by his garment, saying: "Lie with me" ' (Gen. 39:12). Now 'garments' are the physical things whereby sensual pleasure seizes hold of us and drags us about; for whoever is encumbered with such things will of necessity be dragged about by them against his will. When Joseph saw that, because of his body's need for clothes, he was being dragged into intimacy and union with sensual pleasure, he abandoned them and fled; he realized that, unless he was naked, the mistress of the house would seize him and hold him back by force. So when he left he was naked except for his virtue, like Adam in Paradise; for God allowed Adam to go about naked as a special privilege, but after the fall he needed to wear clothes. So long as Adam resisted the enemies who urged him to break God's commandment, he stood naked like an athlete in the arena; but once he had been defeated in the contest, it was appropriate for him to put on clothes. This is why the writer of Proverbs says to the intelligence, our trainer: 'Take away his garment, for he has entered’ (Prov. 27:13. LXX). So long as someone does not compete but stays outside the arena, he will of course remain clothed, smothering beneath the garments of sensory things the manly strength required for the contest; but once he enters the contest, his garment is taken away, for he must compete naked. Indeed, we must be not only naked but anointed with oil. Stripping prevents our opponent from getting a grasp on us, while oil enables us to slip away should he in fact seize hold of us. That is why a wrestler tries to cover his opponent's body with dust; this will counteract the slipperiness of the oil and make it easier for him to get a hold. Now what dust is in their case, worldly things are in the case of our own struggle; and what oil is in their case, detachment is in ours. In physical wrestling, someone anointed with oil easily breaks free from his opponent's grip, but if he is covered with dust he finds it hard to escape. Similarly, in our case it is difficult for the devil to seize hold of one who has no worldly attachments. But when a man is full of anxiety about material things the intellect, as though covered with dust, loses the agility which detachment confers upon it; and then it is hard for him to escape from the devil's grip.
Ο γυμνός είναι δύσκολο ή και αδύνατο να κυριευθεί από τους εχθρούς. Αν ο Ιωσήφ ήταν γυμνός, δεν θα εύρισκε από που να τον πιάσει η Αιγυπτία· γιατί λέει η Αγία Γραφή ότι τον έπιασε από τα ρούχα λέγοντας: «Κοιμήσου μαζί μου»(Γεν. 39, 7-12). Ρούχα είναι τα σωματικά πράγματα, από τα οποία μας πιάνει και μας κρατά η ηδονή. Κι εκείνος που θέλει να τα κρατήσει, αναγκαστικά θα σέρνεται εδώ κι εκεί καθώς θα μαλώνει μ’ εκείνους που του τα αφαιρούν. Ο Ιωσήφ λοιπόν, αυτός ο αγωνιστής της σωφροσύνης, όταν είδε τον εαυτό του να έλκεται από την ανάγκη του σώματος προς την ηδονή και ότι έπρεπε γυμνός να μείνει με την γυναίκα που τον προκαλούσε, εγκατέλειψε τα ρούχα του και έφυγε. Και βγήκε έξω γυμνός σαν να περπατούσε στον παράδεισο, κατά μίμηση του πρωτοπλάστου, έχοντας την αρετή της σωφροσύνης. Ο πρωτόπλαστος έλαβε μεγάλο δώρο από το Θεό το να είναι γυμνός, μέχρις ότου εξαιτίας της παρακοής έλαβε ανάγκη των ενδυμάτων. Όσο αγωνιζόταν εναντίον των εχθρών που τον συμβούλευαν να παραβεί την εντολή του Θεού, ήταν γυμνός σαν αθλητής μέσα στην παλαίστρα. Όταν όμως νικήθηκε στον αγώνα, εύλογα ντύθηκε, αφήνοντας τη γύμνωση μαζί με την αθλητική ιδιότητα. Γι’ αυτό και ο Σολομών λέει προς τον προπονητή: «Βγάλε το ρούχο του, γιατί πέρασε μέσα»(Παροιμ. 27, 13). Γιατί όσο ήταν έξω από το στάδιο, χρησιμοποιούσε τα ρούχα όπως εκείνοι που δεν αγωνίζονταν, και έκρυβε την αγωνιστική ανδρεία με τα ενδύματα των αισθητών. Αφού όμως μπήκε στον αγώνα, βγάλε το ρούχο του, γιατί πρέπει να αγωνίζεται γυμνός. Ή μάλλον όχι μόνον γυμνός, αλλά και αλειμμένος με λάδι. Με το να είναι γυμνός, δεν μπορεί να τον πιάσει ο αντίπαλος· το λάδι πάλι χρειάζεται, αν ποτέ πιαστεί, να γλυστρά και να ξεφεύγει. Γι’ αυτό κι εκείνοι που παλεύουν, προσπαθούν να ρίχνουν χώμα στους αντιπάλους, για να εξουδετερώσουν τη λειότητα του λαδιού και να μπορούν να τους πιάνουν. Ό,τι είναι εκεί το χώμα, στον δικό μας αγώνα είναι τα γήινα πράγματα. Και ό,τι είναι εκεί το λάδι, εδώ είναι η αμεριμνία. Εκεί ο αλειμμένος με λάδι εύκολα ξεφεύγει τις λαβές, αν όμως του ρίξει ο αντίπαλος χώμα, δύσκολα ξεφεύγει από τα χέρια του. Έτσι κι εδώ εκείνος που δεν έχει καμιά μέριμνα, δύσκολα πιάνεται από τον διάβολο. Όταν όμως έχει φροντίδες, τραχύνει, με τις μέριμνες σαν χώμα, τη λειότητα της αμεριμνίας του νου και δύσκολα θα ξεφύγει από τα χέρια του.
86
Detachment is the mark of a perfect soul, whereas it is characteristic of an imperfect soul to be worn down with anxiety about material things. The perfect soul is called a 'lily among thorns' (S. of S. 2:2), meaning that it lives with detachment in the midst of those who are troubled by such anxiety. For in the Gospel the lily signifies the soul that is detached from worldly care: 'They do not toil or spin ... yet even Solomon in all his glory was not arrayed like one of them' (Matt. 6:28-29). But of those who devote much anxious thought to bodily things, it is said: 'All the life of the ungodly is spent in anxiety' (Job 15:20. LXX). It is indeed ungodly to pass one's whole life worrying about bodily things and to give no thought to the blessings of the age to come - to spend all 'one's time on the body, though it does not need much attention, and not to devote even a passing moment to the soul, though the journey before it is so great that a whole lifetime is too short to bring it to perfection. Even if we do seem to allot a certain amount of time to it, we do this carelessly and lazily, for we are always being attracted by visible things. We are like people enticed by ugly prostitutes who lack true beauty but conceal their ugliness with the help of cosmetics, producing a counterfeit beauty that ensnares those who see it. Having once been overcome by the vain things of this present life, we are unable to see the ugliness of matter, for we are fooled by our attachment to it. For this reason, we do not remain content with basic necessities, but become dependent on all sorts of possessions, ruining our lives by our greed. We do not see that our possessions should be limited according to our bodily needs, and that what exceeds these is in bad taste and unnecessary. A cloak measured to fit the body is both necessary and in good taste; while one which is too long, getting entangled in our feet and dragging on the ground, not only looks unsightly, but also proves a hindrance in every kind of work. Similarly, possessions superfluous to our bodily needs are an obstacle to virtue, and are strongly condemned by those capable of understanding the true nature of things. We should therefore pay no attention to such as are deceived by sensory things, and should not uncritically follow those who remain attached to what is worldly because they have never given thought to spiritual realities. To rely upon such men, and to consider that they have made a wise choice in pursuing transitory pleasures, is to put our trust in those who lack any criterion for making a sound judgment; it is like using the blind as judges of color or the deaf as music critics. For those whose intelligence is crippled are truly blind, since they lack the basic criterion whereby to distinguish between the important and the trivial. One such man was Achan, the son of Carmi, who confessed to Joshua that the stolen things were hidden in his tent, buried in the ground, with the silver underneath them (cf. Josh. 7:21). For he who assigns a higher position to the varied attractions of material things and buries his intelligence beneath them, is led astray like a fool, yielding to whatever takes his fancy, because he has. deposed his intelligence from its royal throne and assigned it a place among those it should be ruling - or, rather, among condemned criminals. But if his intelligence were established in its proper position and entrusted with the judging of sensory matters, it would deliver a just and sound verdict, punishing the impulse that chases after deceptive things.
Η αμεριμνία είναι ιδίωμα τέλειας ψυχής, ενώ το να κατατρίβεται σε φροντίδες είναι ιδίωμα ατελούς ψυχής. Για την τέλεια ψυχή έχει λεχθεί ότι είναι κρίνο ανάμεσα σ’ αγκάθια(Άσμα 2, 2). Αυτό σημαίνει την ψυχή που ανάμεσα στους ανθρώπους με τις πολλές φροντίδες, ζει αμέριμνα. Γιατί το κρίνο και στο Ευαγγέλιο την αμέριμνη ψυχή δηλώνει. «Δεν κοπιάζουν, λέει, ούτε γνέθουν, κι όμως είναι ντυμένα πιο ένδοξα και από το Σολομώντα»(Ματθ. 6, 28-29). Για εκείνους που βρίσκονται σε μεγάλη φροντίδα, λέει: «Όλος ο βίος του ασεβούς είναι γεμάτος φροντίδα»(Ιώβ 15, 20). Και πράγματι, είναι ασέβεια να παρατείνομε σε όλη μας τη ζωή την φροντίδα των σωματικών και να μην έχομε καμιά επιμέλεια για τα μέλλοντα και να δαπανούμε όλο τον καιρό μας στο σώμα, που δεν έχει και τόση ανάγκη από φροντίδα, ενώ στην ψυχή που έχει τόσο μακρύ δρόμο μέχρι να φτάσει στην τελειότητα, ώστε να μην φτάνει όλη η ζωή, να μη δίνομε ούτε τον παραμικρό καιρό. Κι αν φανούμε πως της δίνομε κάποιο χρόνο, πάντως το κάνομε με νωθρότητα και αμέλεια, δελεαζόμενοι από την ομορφιά των ορατών. Και παθαίνομε όπως εκείνοι που πιάνονται στα δίχτια από ασχημότατες πόρνες, οι οποίες μη έχοντας γνήσια ομορφιά, δημιουργούν με φτιασίδια μία πλαστή ομορφιά για να παγιδεύουν όσους τις βλέπουν. Γιατί όταν νικηθούμε μιά φορά από τη ματαιότητα των επιγείων, δεν μπορούμε να δούμε την ντροπή της ύλης, αλλά ξεγελιόμαστε από την προσκόλλησή μας σ’ αυτή. Και γι’ αυτό δεν σταματούμε στα αναγκαία του σώματος, αλλά βάζομε αρχηγό στη ζωή μας την αχορτασιά και επαναπαυόμαστε στην απόκτηση διαφόρων πραγμάτων. Δεν βλέπομε ότι αυτό που καθορίζει την απόκτηση είναι η ανάγκη του σώματος, ενώ εκείνο που την υπερβαίνει είναι αταξία και όχι ανάγκη. Το φόρεμα που είναι στα μέτρα του σώματος, είναι και αναγκαίο και όμορφο· ενώ εκείνο που είναι πολύ μεγάλο και μπερδεύεται στα πόδια και σέρνεται στη γη, εκτός του ότι είναι αταίριαστο, γίνεται και εμπόδιο στην εργασία. Έτσι και η απόκτηση πραγμάτων που υπερβαίνουν την ανάγκη του σώματος, είναι εμπόδιο αρετής και καταδικάζεται από εκείνους που μπορούν να ερευνούν τη φύση των πραγμάτων. Ούτε λοιπόν σ’ εκείνους που έχουν εξαπατηθεί από τα αισθητά πρέπει να προσέχομε, ούτε να ακολουθούμε αστόχαστα εκείνους που με το να μη προσέχουν στα νοητά, έχουν προσκολληθεί στα γήινα· γιατί αυτό ισοδυναμεί με το να μεταχειριζόμαστε τυφλούς να κρίνουν για χρώματα, ή κουφούς για μουσική, ενώ αυτοί στερούνται τα απαραίτητα κριτήρια. Δεν πρέπει να τους πιστεύομε ότι έχουν διαλέξει λογικά την απόλαυση των παρόντων, γιατί είναι τυφλοί και έχουν ανάπηρο το λογικό, που είναι το αναγκαιότατο κριτήριο, με το οποίο διακρίνονται τα σπουδαία από τα αδιάφορα. Τέτοιος υπήρξε ο Άχαρ, ο γιός του Χαρμή, που ομολόγησε στον Ιησού του Ναυή ότι στη σκηνή του είχε κρύψει τα κλεμμένα και κάτω απ’ αυτά είχε καταχώσει τα ασημένια νομίσματα(Ι. Ναυή 7, 21). Έτσι εκείνος που θεωρεί ανώτερα τα ποικίλα και λαμπρά της ύλης, και έκρυψε το λογικό κάτω από αυτά, εξαπατάται σαν άλογο ζώο, υποχωρώντας στη φαντασία του υλικού πράγματος που του άρεσε, γιατί κατέβασε το λογικό από τον αρχοντικό θρόνο και το κατάταξε στην τάξη των υπηκόων. Αν ήταν το λογικό στη θέση που του ταιριάζει, έχοντας την ευθύνη της κρίσεως των φαινομένων, θα έβγαζε δίκαιη και ορθή απόφαση και θα τιμωρούσε την ορμή που του ήρθε για την αγάπη των απατηλών πραγμάτων.
87
We should remain, then, within the limits imposed by our basic needs and strive with all our power not to exceed them. For once we are carried a little beyond these limits in our desire for the pleasures of this life, there is then no criterion by which to check our onward movement, since no bounds can be set to that which exceeds the necessary. Pointless effort and endless labor wasted on what is unnecessary only serve to increase our longing for it, adding more fuel to the flames. Once a man has passed beyond the limits of his natural needs, as he grows more materialistic he wants to put jam on his bread; and to water he adds first the modicum of wine required for his health, and then the most expensive vintages. He does not rest content with essential clothing, but starts to purchase clothes made from brightly-colored wool of the very best quality; next he demands clothes made from a mixture of linen and wool; next he searches for silken clothes - at first just for plain silk, and then for silk embroidered with scenes of battles and hunting and the like. He acquires vessels of silver and gold, not just for banqueting but for animals to feed from and for use as chamber-pots. What need is there to say more about such absurd ostentation, extending as it does to the basest needs, so that even chamber-pots must be made of nothing less than silver? Such is the nature of sensual pleasure: it embraces even the lowliest things and leads us to invest the meanest of functions with material luxury.
Είναι καλό λοιπόν να μένομε σταθερά στα όρια της ανάγκης και να φιλονεικούμε με τον εαυτό μας να μην τα ξεπερνούμε. Λίγο κανείς αν παρασυρθεί από την επιθυμία προς τα ευχάριστα του βίου, τίποτε δεν μπορεί να τον σταματήσει στον κατήφορο. Και τούτο γιατί δεν υπάρχει όριο σ’ αυτά που είναι παραπάνω από την ανάγκη, αλλά η ανόητη επιμέλεια και η ατέλειωτη ματαιοπονία αυξάνουν τον πόθο τους συνεχώς, σαν τη φωτιά που φουντώνει όσο της ρίχνομε ξύλα. Γιατί όσοι ξεπεράσουν μια φορά τα όρια της φυσικής ανάγκης και αρχίζουν να προχωρούν στην υλιστική ζωή, θέλουν στο ψωμί να προσθέσουν και το προσφάγι, και στο νερό το φτηνό κρασί και κατόπιν το πιο ακριβό. Για φορέματα πάλι, δεν ανέχονται να μεταχειρίζονται τα αναγκαία, αλλά πρώτα-πρώτα αγοράζουν τα λαμπρά μάλλινα, και διαλέγουν από το καλύτερο μαλλί· κατόπιν πηγαίνουν στα λινομάλλινα και στη συνέχεια περιεργάζονται τα μεταξωτά· κι αυτά στην αρχή απλά, έπειτα όμως στολισμένα με πολέμους και θηρία και κάθε είδους παραστάσεις. Και κάνουν σκεύη ασημένια και χρυσοκέντητα για το τραπέζι τους, αλλά και στα ζώα και στα κρεβάτια τους τα βάζουν. Και τι άλλο χρειάζεται να αναφέρομε σχετικά με την ανάρμοστη επιθυμία τους για πλούσια ζωή, όταν την επεκτείνουν ως τις ατιμότατες ανάγκες και δεν καταδέχονται ούτε τα δοχεία που χρησιμεύουν για τα αποπατήματα να είναι από άλλο υλικό, παρά από ασήμι; Τέτοιο κακό είναι η ηδονή. Επεκτείνεται μέχρι τα τελευταία και τιμά τα άτιμα έργα με την πολυτέλεια της ύλης.
88
All this is contrary to nature, for the Creator has ordained the same natural way of life for both us and the animals. 'Behold,' says God to man, 'I have given you every herb of the field, to serve as food for you and for the beasts' (cf. Gen, 1:29-30). Thus we have been given a common diet with the animals; but if we use our powers of invention to turn this into something extravagant, shall we not rightly be judged more unintelligent than they? The animals remain within the boundaries of nature, not altering in any way what God has ordained; but we, who have been honored with the power of intelligence, have completely abandoned His original ordinance. Do animals demand a luxury diet? What chefs and pastry- cooks pander to their bellies? Do they not prefer the original simplicity, eating the herbs of the field, content with whatever is at hand, drinking water from springs - and this only infrequently? In this way they diminish sexual lust and do not inflame their desires with fatty foods. They become conscious of the difference between male and female only during the one season of the year ordained by the law of nature for them to mate in, so as to propagate and continue their species. The rest of the year they keep away from one another as if they had altogether forgotten any such appetite. In men, on the other hand, as a result of the richness of their food, an insatiable desire for sexual pleasure has grown up, producing in them frenzied appetites which never allow this passion to be still.
Αυτό όμως είναι παρά φύση· γιατί ο φυσικός τρόπος ζωής και στους ανθρώπους και στα ζώα, ο ίδιος έχει οριστεί από τον Δημιουργό. Είπε ο Θεός στον άνθρωπο: «Σας έδωσα όλα τα χόρτα του αγρού να είναι τροφή για σας και για τα ζώα»(Γέν. 1, 29-30). Αφού λοιπόν έχομε κοινή τη δίαιτα με τα άλογα ζώα, και εμείς με διάφορες επινοήσεις την γυρίσαμε στην ηδονή, πώς δε θα κριθούμε δικαίως πιο άλογοι από εκείνα; Τα θηρία μένουν στα όρια της φύσεως και δεν μετακίνησαν τίποτε από ό,τι όρισε ο Θεός, εμείς όμως που έχομε τιμηθεί με το λογικό, ξεφύγαμε τελείως από τη νομοθεσία που πήραμε τότε. Τι μαγειρεμένα φαγητά τρώνε τα ζώα; Ποιος αρτοποιός ή μάγειρας δημιουργεί ηδονές στην άθλια κοιλιά; Δεν αγαπούν τη λιτότητα με το να τρώνε χορτάρι και αρκούνται σε ό,τι βρουν και πίνουν νερό από πηγές και αυτό σπάνια; Γι’ αυτό έχουν μειωμένες τις σαρκικές ηδονές, γιατί δεν βάζουν φωτιά σ’ αυτές με καμιά λιπαρή τροφή· ούτε γνωρίζουν τη διαφορά αρσενικού και θηλυκού. Μόνο μια φορά το χρόνο έχουν τη σαρκική ορμή, όταν ο νόμος της φύσεως το επιβάλλει για τη διατήρηση του γένους. Όλο τον άλλο καιρό είναι ξένα μεταξύ τους τόσο πολύ, ώστε να λησμονούν εντελώς την όρεξη αυτή. Στους ανθρώπους αντιθέτως, από την πολυτέλεια των φαγητών φυτρώνει η αχόρταστη σαρκική επιθυμία και σπέρνει μανιώδεις ορέξεις και δεν επιτρέπει σε καμιά στιγμή να είναι ήρεμο το σαρκικό πάθος.
89
Since, then, possessions are the cause of great harm and, like a source of disease, they give rise to all the passions, we must eliminate this cause if we are really concerned for the well-being of "our souls. Let us cure the passion of avarice through voluntary poverty. By embracing solitude let us avoid meeting those who do us no good, for the company of frivolous people is harmful and undermines our state of peace. Just as those who live in an unhealthy climate are generally ill, so those who spend their time with worthless men share in their vices.
Επειδή λοιπόν η απόκτηση των υλικών προξενεί μεγάλη βλάβη, και σαν αιτία αρρώστιας φέρνει αφορμές όλων των παθών, ας σκοτώσομε την αιτία, αν πράγματι φροντίζομε για την υγεία της ψυχής μας. Με την ακτημοσύνη ας θεραπεύσομε το πάθος της φιλοχρηματίας. Ας αποφύγομε τη συντροφιά των ανωφελών ανθρώπων, και ας προτιμούμε τη μόνωση. Γιατί είναι βλαβερή και καταστρέφει την ειρηνική κατάσταση η συναναστροφή με επιπόλαιους ανθρώπους. Όπως εκείνοι που αναπνέουν μολυσμένο αέρα οπωσδήποτε αρρωσταίνουν, έτσι κι εκείνοι που συναναστρέφονται με αδιάφορους ανθρώπους, παίρνουν από την κακία τους.
90
What do those who have renounced the world still have in common with the world? 'In order to please the leader who has chosen him, the soldier going to war does not entangle himself in the affairs of this world' (2 Tim. 2:4). Preoccupation with business hinders military training; and if we are untrained, how can we stand our ground when fighting against experienced troops? Rather, to tell the truth, we fight so half-heartedly that we do not withstand the enemy even when he is lying on the ground. We who stand upright are the prey of him who is fallen. We suffer the same miserable fate as those who, out of avarice, despoil corpses in wartime. After the battle has been won, they come up to someone who lies half-dead and start searching his body; and then, taken unawares, they receive a mortal blow from him, foolishly bringing disgrace upon themselves after their glorious victory. In the same way, when we have overthrown the enemy through our self-control and restraint - or rather, when we think we have overthrown him -we become attracted by his clothes, that is, by the different things men prize: wealth, power, good living, fame. We approach our fallen enemy in our longing to take his things; and so we are killed, having led ourselves to the slaughter. That was how the five virgins came to grief (cf. Matt. 25:1-13); through their purity they had destroyed the enemy, but because of their hardness of heart, which is engendered by avarice, they drove the enemy's sword through their own bodies, when he himself lay helpless. Let us not seek anything that belongs to the enemy, lest in so doing we lose our own life. For even now he is urging us to take what is his, especially when he finds us ready to comply. He even urged the Lord himself in this way, saying: 'All these things will I give Thee, if Thou wilt fall down and worship me' (Matt. 4:9). So with the specious allurements of this life he tried to deceive the Son of God, who has no need of any such things. How, then, could he fail to think of deceiving men who are easily led astray and attracted to the enjoyment of sensory things?
Ποιά σχέση έχουν πλέον με τον κόσμο εκείνοι που απαρνήθηκαν τον κόσμο; Κανείς στρατιώτης δεν ανακατεύεται με βιωτικές υποθέσεις για να είναι αρεστός σ’ εκείνον που τον στρατολόγησε(Β΄ Τιμ. 2, 4). Γιατί η ασχολία εμποδίζει τα πολεμικά γυμνάσματα· και πώς θα σταθούμε αγύμναστοι εναντίον αντιπάλων που είναι πεπειραμένοι στον πόλεμο; Ή μάλλον, αν πρέπει να πούμε την αλήθεια, τόσο οκνηρά και άτονα πολεμούμε, ώστε να μην αντέχομε να πολεμήσομε ούτε και όταν έχει πέσει ο εχθρός· και επιβουλεύεται ο πεσμένος εκείνους που στέκονται όρθιοι. Εκείνο που παθαίνουν στον πόλεμο από τη φιλοχρηματία τους εκείνοι που λεηλατούν τους νεκρούς και σκοτώνονται πολλές φορές μετά την νίκη από εκείνους που κοίτονται στο έδαφος, και χάνονται ύστερα από τα τρόπαια για χάρη αισχρού κέρδους, το ίδιο παθαίνομε και εμείς όταν πλησιάζομε τον εχθρό, ενώ αναπνέει ακόμη. Εκείνοι καθώς ερευνούν τους νεκρούς από τον πόθο των χρημάτων, πολλές φορές πλησιάζουν κάποιον που ζει ακόμη και φονεύονται από αυτόν, ντροπιάζοντας αστόχαστα τη δόξα της νίκης. Έτσι κι εμείς, όταν με τη σωφροσύνη και την εγκράτεια νικήσομε τον βάρβαρο εχθρό, ή νομίσομε ότι τον νικήσαμε, τότε δελεαζόμαστε από τα ρούχα του, δηλαδή από εκείνα που τιμούν οι άνθρωποι, πλούτη, εξουσία, υγεία, δόξα· και τον πλησιάζομε επιθυμώντας να πάρομε κάτι απ’ αυτόν και έτσι πεθαίνομε, οδηγώντας μόνοι μας τον εαυτό μας στη σφαγή. Έτσι χάθηκαν οι πέντε παρθένες του Ευαγγελίου(Ματθ. 25, 1-13)· με την αγνότητα σκότωσαν τον εχθρό· εξαιτίας όμως της ασπλαχνίας που γεννά η φιλοχρηματία, έσπρωξαν μόνες τους τον εαυτό τους πάνω στο σπαθί εκείνου, ο οποίος ήταν πεσμένος και δεν μπορούσε να τις φονεύσει. Τίποτε λοιπόν να μη θελήσομε από τα πράγματα του εχθρού, για να μη χάσομε μαζί με τα πράγματα και την ψυχή μας. Γιατί ο διάβολος και τώρα ακόμη καλεί σ’ αυτά και προτρέπει όλους τους ανθρώπους, αν μάλιστα εύκολα πείθονται σ’ αυτόν. Αυτός καλούσε τον ίδιο τον Κύριο λέγοντας: «Όλα αυτά θα σου τα δώσω αν πέσεις και με προσκυνήσεις»(Ματθ. 4, 9)· και προσπαθούσε να εξαπατήσει μ’ εκείνα που νομίζονται λαμπρά στη ζωή, Εκείνον που δεν έχει ανάγκη από αυτά. Πώς δε θα νομίσει ότι θα εξαπατήσει τους ευκολοκυρίευτους ανθρώπους, οι οποίοι είναι επιρρεπείς στην απόλαυση των αισθητών πραγμάτων;
91
Once we have learnt to train our body, let us also train our intellect in true devotion. For 'bodily asceticism has only a limited use', in this respect resembling elementary education; whereas 'true devotion is useful in all things' (1 Tim. 4:8), and brings well-being to the souls of those who seek to defeat their enemies, the passions. Children who are training for sports need to exercise their bodies, to move their limbs constantly, to make every effort to gain an athlete's strength, and to anoint themselves with oil in preparation for the sacred games. Likewise those who are beginning the life of holiness should try to hinder the activity of the passions. At this stage they are still driven frantic by the pleasures that accompany the passions, and habit forces them into sin, almost without any act of choice on their part; they have therefore done well if they can control the passions. But those in whom the practice of the virtues has become established can also direct their attention to the mind. They should make every effort to keep watch over their intelligence so that it does not get out of control and go astray. In short, beginners try to train their body, while the more advanced attempt to restrain the impulses of their intelligence, so that its workings may accord solely with the teachings of wisdom, and no worldly fantasy may distract it from thoughts about God. One who is pursuing the spiritual way should direct all his desire towards the Lord whom he loves; then human thoughts will find no opportunity whatever to activate within him the corresponding passions. Each passion, when active within someone whom it controls, holds his intelligence in chains; why, then, cannot zeal for holiness keep our mind free from everything else? When an angry man fights in his imagination against the person who has offended him, is he conscious of anything external? Is not the same true of the man who desires material possessions, when he imagines ways of getting what he wants? And the lustful man, even when in the company of others, often becomes oblivious of his surroundings and sits like a block of stone, saying nothing, thinking only of the women he desires; turning in upon himself, he is completely absorbed by his own fantasies. Perhaps it is a soul such as this that the Law describes as 'sitting apart’ (Lev. 15:33. LXX); sitting far from the senses, it concentrates all its activities within itself, totally unconscious of external things because of the shameful fantasy that dominates it.
Ας γυμνάσομε το νου στην ευσέβεια, αν πράγματι έχει κατορθωθεί η σωματική άσκηση. Γιατί η σωματική εκγύμναση είναι λίγο ωφέλιμη και μοιάζει με παιδικά μαθήματα, ενώ η ευσέβεια είναι για όλα ωφέλιμη(Α΄ Τιμ. 4, 8), και προξενεί την υγεία και την ευρωστία της ψυχής σ’ εκείνους που επιθυμούν τη νίκη κατά των αντιπάλων παθών. Τα παιδιά που γυμνάζονται θέλοντας να γίνουν αθλητές, πρέπει να ασκούν το σώμα και να κινούν συνεχώς τα μέλη και να φροντίζουν ν’ αποκτήσουν ανδρεία και αθλητική δύναμη και να προετοιμάζονται για ανώτερους αγώνες. Έτσι κι εκείνοι που αρχίζουν να θεοσεβούν, ας επιμελούνται να εμποδίζουν τις ενέργειες των παθών. Είναι αρκετό να κυριαρχήσουν στα πάθη· επειδή, καθώς βρίσκονται στην αρχή, επηρεάζονται έντονα από τις ηδονές που συνοδεύουν τα πάθη και σέρνονται από τη συνήθεια στα κακά σχεδόν χωρίς να θέλουν. Εκείνοι όμως που έχουν συνηθίσει στην πρακτική αρετή και φροντίζουν πλέον το νου τους, πρέπει να έχουν κάθε επιμέλεια να φυλάγουν το λογισμό τους να μην κινηθεί άτακτα και πέσει σε ατέλεια. Και γενικά, οι αρχάριοι φροντίζουν να ελέγχουν τις σωματικές κινήσεις, ενώ όσοι κατόρθωσαν την πρακτική αρετή φροντίζουν να δεσμεύουν τις παρορμήσεις του λογισμού ώστε να κινείται μόνο προς την κατεύθυνση της κατά Θεόν φιλοσοφίας, χωρίς καμιά κοσμική φαντασία να τον διασκορπίζει από τα θεία νοήματα. Όλη η επιθυμία του θεοσεβούς ανθρώπου πρέπει να είναι τεταμένη προς τον ποθούμενο Θεό, ώστε διόλου να μην βρίσκουν ευκαιρία οι ανθρώπινοι λογισμοί να ενεργούν τα πάθη τους. Αν κάθε πάθος, όταν κινηθεί μέσα στον άνθρωπο που κυριαρχείται από αυτό, κρατάει τον λογισμό δεμένο, γιατί και ο ζήλος της αρετής να μην κρατήσει ελεύθερο το νου από όλα τα άλλα; Ποιά αίσθηση από τα εξωτερικά παίρνει εκείνος που θυμώνει, όταν πολεμά στη σκέψη του με το είδωλο εκείνου που τον λύπησε; Και ποια αίσθηση εκείνος που επιθυμεί χρήματα, όταν συναρπασθεί από την φαντασία και μελετά τρόπους για να τα αποκτήσει; Ο ακόλαστος πολλές φορές και ενώ κάθεται με άλλους, χάνει την αίσθηση του κόσμου, και έχοντας στο νου του την μορφή που ποθεί, ξεχνάει τους παρόντες και συναναστρέφεται με εκείνη· και κάθεται σαν στήλη χωρίς φωνή, χωρίς να καταλαβαίνει τίποτε από όσα γίνονται μπροστά στα μάτια του, αλλά είναι σκυμμένος ολόκληρος στο εσωτερικό του με τη φαντασία. Μιά τέτοια ψυχή ίσως ονομάζει ο Νόμος «αποκαθημένη»(Λευϊτ. 15, 33), που κάθεται μακριά από τις αισθήσεις και περιμαζεύει την ενέργειά της, χωρίς να αντιλαμβάνεται τίποτε απολύτως από τα εξωτερικά εξαιτίας της αισχρής φαντασίας που την κρατεί.
92
Now if our attachment to such things gives them this power over our intelligence and stops the senses from functioning, how much more should the love of wisdom cause our intellect to renounce both sensory things and the senses themselves, lifting it up and concentrating it upon the contemplation of spiritual things? Just as someone who is cut or burnt can think of nothing else because of the intense pain, so a man who is thinking passionately about some object has no thoughts for anything else; the passion that dominates him affects his whole intelligence. Intense pain makes hard work impossible; sorrow excludes joy, and dejection mirth; hard work in its turn excludes sensual pleasure. Thus opposing passions are mutually exclusive and will never unite; co-operation between them is impossible, because of the implacable enmity and opposition that separates them by nature.
Αν λοιπόν αυτά κρατούν τόσο πολύ τον λογισμό εξαιτίας της εμπαθούς προσκολλήσεως σ’ αυτά, και κάνουν τις αισθήσεις να είναι αργές, πόσο μάλλον ο έρωτας της κατά Θεόν φιλοσοφίας θα κάνει τον νου να απαρνηθεί τα αίσθητα και τις αισθήσεις και θα τον αρπάξει ψηλά στη θεωρία των νοητών; Εκείνος που κόβεται ή καίγεται, δεν μπορεί να σκεφτεί τίποτε εκτός από το πάθος που τον κατέχει, λόγω του πόνου· έτσι και εκείνος που σκέφτεται ο,τιδήποτε με εμπάθεια, δεν μπορεί να σκεφτεί τίποτε άλλο, γιατί το πάθος που κατέχει τη διάνοια έχει αφομοιώσει όλο το λογισμό του προς αυτό. Έτσι η οδύνη δεν επιτρέπει τον κόπο, ούτε η λύπη τη χαρά, ούτε η σκυθρωπότητα την ευθυμία. Ούτε πάλι ο εντατικός κόπος δέχεται την ηδονή. Ούτε η λύπη που κυρίευσε την ψυχή έχει ζευγμένη μαζί της τη χαρά. Ούτε η σκυθρωπότητα είναι ανακατεμένη με την ευθυμία. Αλλά τα αντίθετα πάθη αναιρούν το ένα το άλλο και δεν θα συνέλθουν ποτέ μαζί, ούτε θα κλίνουν σε φιλία, εξαιτίας της φυσικής αφίλιωτης έχθρας και αποξενώσεως.
93
Do not, therefore, let the purity of your virtue be clouded by thoughts of worldly things: do not let the intensity of your contemplation be disturbed by bodily cares. Then true wisdom will stand revealed in its full beauty and it will no longer be maligned by insolent men because of our shortcomings, or mocked by those who know nothing about it; but it will be praised, if not by men, at any rate by the angelic powers and by Christ our Lord. It was His praise that was desired by the saints, such as David, who despised human glory but sought honor from God, saying: 'My praise shall be from Thee', and 'My soul shall be praised by the Lord’ (Ps. 22:25; 34:2. LXX). From malice men often speak slanderously of what is good; but the tribunal on high gives judgment with impartiality, and delivers its verdict in accordance with the truth. Let us, then, bring joy to this heavenly tribunal, which rejoices in our acts of righteousness. We need not worry about men's opinions, for men can neither reward those who have lived well nor punish those who have lived otherwise. If because of envy or worldly attachment they seek to discredit the way of holiness, they are defaming with deluded blasphemies the life honored by God and the angels. At the time of judgment those who have lived rightly will be rewarded with eternal blessings, not on the basis of human opinion, but in accordance with the true nature of their life. May all of us attain these blessings through the grace and love of our Lord Jesus Christ, to whom be glory together with the Father and the Holy Spirit, now and ever and through all the ages. Amen.
Λοιπόν, την καθαρότητα της αρετής ας μην την θολώνουν οι σκέψεις των κοσμικών πραγμάτων, ούτε την ειλικρίνεια της θεωρίας να την ταράζουν σωματικές φροντίδες. Έτσι η εικόνα της αληθινής κατά Θεόν φιλοσοφίας θα λάμπει με την ομορφιά της και δε θα κατηγορείται από τους αυθάδεις, ούτε θα χλευάζεται εξαιτίας της απειρίας εκείνων που την αντιγράφουν, αλλά θα επαινείται· και αν όχι από τους ανθρώπους, αλλά βέβαια από τις ουράνιες δυνάμεις, ή από τον ίδιο το Χριστό, τον Κύριό μας. Από Αυτόν ζητούσαν και οι άγιοι τον έπαινο, όπως ο μέγας Δαβίδ που πάτησε την ανθρώπινη δόξα και ζητούσε από το Θεό τον έπαινο λέγοντας: «Από Σένα ο έπαινός μου»(Ψαλμ. 21, 26), και «Από τον Κύριο θα επαινεθεί η ψυχή μου»(Ψαλμ. 33, 3). Γιατί οι άνθρωποι πολλές φορές και από φθόνο κατηγορούν τα καλά, ο Θεός όμως και οι Άγγελοι που μας βλέπουν από ψηλά κρίνουν απροσωπόληπτα τα πράγματα και βραβεύουν όχι τα φαινόμενα αλλά την αλήθεια. Αυτούς τους θεατές μας από ψηλά ας ευχαριστήσομε με την τερπνότητα των έργων μας. Για τους ανθρώπους, οι οποίοι ούτε μπορούν να ανταμείψουν τα καλά, ούτε να τιμωρήσουν τα κακά, δεν χρειάζεται πολύς λόγος, αν από φθόνο ή εμπάθεια συσκοτίζουν τα έργα της αρετής με ονόματα της κακίας και διαβάλλουν με πλανεμένες ασεβείς κατηγορίες τον άγιο βίο, που είναι γνωστός στον Θεό και τους Αγγέλους. Σ’ εκείνους που έζησαν ενάρετα, θα αποδοθεί η αμοιβή των αιωνίων αγαθών κατά τον καιρό της ανταποδόσεως όχι από τη γνώμη των ανθρώπων, αλλά απ’ αυτή την αλήθεια των έργων. Αυτά τα αιώνια αγαθά είθε να τα επιτύχομε όλοι, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού. Σ’ Αυτόν και στο Θεό Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα η δόξα, τώρα και πάντοτε και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.